قیزیل قلم آذر

آذربایجان مودئرن شعری - 2

   چاغداش شئعریمیز تکجه مودئرن اولماقلا تانینا بیلر. دونیادا مودئرن شئعر، رومانتیزم آخیمیندان سونرا باشلامیش، بیچیم(فورم)، استیل(اوسلوب) و ایچه ریک(مضمون) باخیمیندا ده گیشیک لرله اورتایا گلمیشدیر.

اؤن سؤز

 چاغداش ادبیاتیمیزین اؤن سیراسیندا دایانان شهریار، ادبیاتیمیزدا دیرلی بیر آخیمین باشیندا دایانمیش، یوزلرجه شاعیری اؤز آرخاسیجا چکمیش، ایللر بویو شئعریمیزه لیدئرلیک ائتمیشدیر. کئچن اللی ایلده، هئچ بیر شاعیریمیز شهریار قده ر ادبیاتدا ائتکی باراخمامیش، تکجه آذربایجان یوخ، بلکه بوتون تورک دونیاسیندا اؤزونه لاییق یئر آچمیشدیر. شهریار تکجه تورک ادبیاتیندا دا یوخ، بلکه فارس ادبیاتی نین نهنگ شاعیری کیمی ده تانینیر ، بونونلا بئله دونیادا "حیدربابا" شاعیری آدلانیر و اونو بئله ده تانیتدیرساق یانلیش دئییلدیر

شهریار، شاه رژیمی نین سیخینتی – بوغونتولو بیر چاغیندا بیر پارلاق اولدوز کیمی شعله چکیب و دیلیمیزین یاساقلیغینا باخمایاراق، اینجه لیک لرینی، گؤزه ل لیکلرینی دونیایا آیدینلاشدیرمیشدیر. شهریار، 60 ایل تامام ایران شئعرینه – ایستر تورکجه، ایسترسه ده فارسجا ادبیاتینا بیر گؤرکملی شهریار کیمی سلطانلیق ائتمیشدیر. بوتون بو ایللر بویو دیلیمیزده یاییلان کتابلارین یاساقلیغینا باخمایاراق، حیدربابایا سلام کتابی بوتون آذربایجانلی لارین ائولرینه یول تاپمیش و ائولرین بزه گی اولموشدور.

شهریارین اثری بیر ملتین کولتورو سیمبولو کیمی تانینسا یئری واردیر. بو بالاجا اثر دونیا اثرلری آراسیندا اؤزونه یئر آچمیش و دیری دیللره چئوریلمیشدیر. آنجاق نه یازیق کی، حیدربابایا سلام کتابی دونیادا 18 مملکتین درسی کتابلارینا یول تاپدیغی بیر چاغدا، شاعیرین اؤز آنا وطنینده بیر بندی نین ده درسی کتابلاریندا یئر وئریلمه دیگینی گؤروروک. تاریخده اوزو قارا او آداملار اولاجاقدیر کی دیری بیر دیلی – بیر کولتورون لوکوموتیوی اولاراق، بوغماسینا چالیشیرلار. اینانیریق کی بئله باجاریقلاری اولمایاجاق، و بو آلاندا چیرکین عمل لری اونلاری اوزو قارالار سیراسیندا تانیاجاقدیر.

شهریارین تورک اثرلری ائلیمیزین اوره یینده یئر سالمیش و چاغداش ادبیاتیمیزی دونیایا تانیتدیرماقدا ان دیه رلی اثر کیمی الیمیزده دیر.

بوگونکو شئعریمیزه بؤیوک الهاملار وئره ن و شئعریمیزه کؤلگه سالان بؤیوک شهریار، ائلیمیزین دیلینده و اوره یینده یاشاییر و گله جه گیمیزه ده یول گؤسته ریر. الینیزده اولان بو بالاجااثر، شهریارین تانینماسیندا گنجلریمیزه یئنی بیر سؤزو اولورسا، یازار اؤز مقصدینه چاتمیش اولاجاقدیر. اولسون کی شهریارین مینلرجه یولونو داوام وئرنلرینه بالاجا بیر پای ساییلسین.

                                                 م.کریمی 

آذربایجانین مودئرن شعری (1)

                                  م.کریمی

    مدرنیزم ایلک اؤنجه ادبیات لا ایلگیده یارانمیش و مدرن فیکیرلر ادبیاتلا دونیایا گلمیشدیر. مدرن فیکیر ادبیاتلا باشلانیر و اونون اوصوللاری ادبیات یاردیمی ایله تعریفله نیر. ادبیاتدا دا مدرنلیک کلاسیک اوصولونا اعتراض کیمی بیر گله نکسل اولاراق اؤزونو اورتایا قویور.  چوخ کئچمه دن اؤز وارلیغینی، توپلومسال حرکتلرده گؤسته ریر و بوتون یاشاییش ساحه لرینده دیرچه لیر. آما یئنه ادبیات ساحه سینده اؤز وارلیغینا داوام ائدیر. آذربایجان ادبیاتیندا دا بوندان آسیلی اولاراق ایره لی گئدیر و ایلک اؤنجه اؤزونو ادبیاتدا گؤسته ریر.

اورمو اولدوزلاری اله نیر

دالغین یازارین "یاشیل دؤزوم" اثرینه بیر باخیش

   اورمو دئدیکده مین ایللرین، یوز ایللرین تاریخ اؤنونده ووقارلا دایاندیغی آنایوردوموزون گؤزه للیک سیمبولودور. مین ایللر بویو سینه سینده یاشایان خالقین دیلک لرینی، ایستک لرینی یئرینه یئتیرمکده اؤز طبیعت گؤزه للیگینی اسیرگه مه میش، قوینوندا درین دوشونجه لی، اینجه دویغولو عالیم لر، شاعیرلر و صنتکارلار بسله میش، بوگون یئنه ده خالقی نین آناکولتورو، آنادیلینه لاییق انسانلار بسله ییر. سؤز یوخدور کی فیرتینالی گونلر کئچیرسه ده، سینه سینه دوشمانلارین اودو دوشسه ده، اؤز دوغما ائولادینا همیشه مهربان بیر آنا کیمی قوجاغینی آچمیش، بوتون گؤزه للیکلرینی اونلارا وئرمیشدیر. بو گونوموزده ده ، الورمو قوینوندا بسله نن اونلارجا، یوزلرجه، بلکی مینلرجه بؤیوک انسانلار یاشایی رو یارادیر. بو گؤرکملی و ده یرلی یازار – شاعیرلردن بیری ده دالغین تخلوصو ایله یازیب – یارادان یوسف بیگ بهنمون جنابلاری دیر.

اولدوزلار اله نیر

ندا صمدی نین اثرلرینه بیر باخیش

   ایلک اؤنجه دئمه لی یم ندا صمدی نین حیکایه لرینه بیر باخیشی باهانا ائده رک، حیکایه ادبیاتیمیزا گیریش کیمی بو مطلبلری یازیرام. هر حالدا ندا صمدی بونا لاییق گؤرونور کی مقاله می اونون آدییلا باشلاماق ایسته ییرم. ندا صمدی نین نثر ادبیاتیمیزا قاتیلماسی منی چوخ سئویندیریر. بونا سبب نئچه نه دنی سایا بیله رم: بیر – یازارین گنج اولدوغو، ایکی – یازارین قادین اولدوغو، اوچ – یازارین زنگانلی اولدوغو، دؤرد – و هامیسیندان آرتیق یازارین حیکایه لرینده یاتان دوشونجه لر منی هر زاددان آرتیق سئویندیریر.

آشاغیدا اوخودوغونوز مقاله لر، اصلینده بیر کتاب کیمی ۱۳۸۵جی ایلده یازیلاراق، مجوز آلماغا گؤنده ریلدی. آنجاق بو گونه کیمی بئله بیر اجازه نی آلا بیلمه دی و من مجبور قالاراق، اونون بیر سیرا بؤلوملرینی بورادا اوخوجولاریملا بؤلوشمک ایسته دیم. شوبهه سیز اوندا اولان یئترسیزلیکلر چوخدور، نئچه نه دن اوچون : کتاب بوتونلوکله وئریلمه دی؛ ایکینجی ده اونون اجازه سیز چیخماسی اولا بیلر. بونونلا بئله، سیزین تنقیدلرینیزی گؤزله ییرم.

سایغیلارلا :    م.کریمی

هویت ایرانی و زبان ترکی^*

جامعۀ ایران دست­اندركار تحولات شگرف و بسیار جدی است. سرعت این تحولات را می توان از فاکتهایی که مطالبات جامعۀ ایران را منعکس می کند بخوبی دریافت. دگرگونی در ذهنیت و اندیشۀ مردم ایران بویژه در عرصۀ سیاسی قابل توجه است؛ انتشار تعداد چشمگیر نشریات ، کتب و مجلات ، تشکیل انجمنها و حزب گونه­ها نشانه هایی از تحولات سیاسی بین مردم ماست. بی شک سرعت تحولات ، مردم و مطبوعات را به سوی پرداختن به ضروریات سیاسی،فرهنگی و اجتماعی می کشاند و این چند پاره ورق نیز از این ضرورت نوشته شده است.

هویت ایرانی و زبان تورکی

امروز ، عصر گفتگوی تمدنهاست و زبان مسئله ای فرهنگی است و راه حلی جز از طریق حرکتهای فرهنگی ندارد. در این حرکت ، لجن پراکنی ، تخطئه ، توهین و افترا نه تنها کارساز نیست بلکه موجب تفرقه و جدایی فرهنگها می گردد. ما نیز آماده ایم در این گفتوی فرهنگی مشارکت کنیم. با آنکه تمامی امکانات به نفع زبان فارسی است یعنی تمام شبکه های تلویزیونی تمامی مطبوعات ، کتابها ، تمامی ایستگاههای رادیویی در سرتاسر کشورمان به زبان فارسی است و در مدارس و دانشگاهها فقط زبان فارسی تدریس می شود و بیت­المال صرفاً برای ترویج زبان فارسی هزینه می شود با اینحال زبان مادریمان با بالندگی خویش هر روز متکلمان بیشتر و آگاهتری را کسب می کند. اما هزینه از بیت المال برای سرکوبی زبان مادری حداقل 20 میلیون ترک زبان ، ستم ملی است و هیچ ایرانی آگاه و فهمیده ای نمی تواند با این جریان همسو گردد. درد دیگر این است که امروزه روز- بعد از گذشت 20 سال از انقلاب اسلامی[1] هنوز برخی از وزارتخانه ها و ارگانهای نظام مقدس اسلامی ما به این ستم ملی دامن می زنند از آن جمله بنیاد مستضعفان از طریق نشر کتبی که به اختلافات قومی و زبانی دامن می زند به شدت بخشیدن بر ستم ملی کمک می کند.

قومیت

ایران کشوری چند قومی و چند فرهنگی است اما بجای اینکه این موقعیت را بلایی بدانیم بهتر است موهبتی بشماریم که همچون فرشهای دست بافت ایرانی دارای رنگ های چشم نواز و طرح های متمایز و زیبا و تنوعی بسیار و فراگیر است . گروههای قومی ، زبانی ، مذهبی ، فرهنگی و منطقه ای با همة تنوع و پیچیدگی­اش مشخصه بنیادی کشور ایران است .

تجددخواهی اول

جریان روشنفکران آذربايجان و یا به عبارت صحیح­تر ایران به زمان های پیش از انقلاب مشروطیت بر می گردد و بیداری ایرانیان از زمان عباس میرزا ولیعهد فتحعلی شاه قاجار آغاز می شود. با معاهدة ترکمان چای- پنجم شعبان 1242 ، دهم فوریه 1838 ، دوره ای جدید از تاریخ ایران آغاز می گردد و دو ضعف بزرگ ایرانیان را بروز می دهد که عبارتند از جهل و نا آگاهی در میان تودة مردم و نفاق و تباهی در میان دولتیان ایران . از دیگر سو این شکست باعث گردید جریانی پدید آید که بیداری ایرانیان را رقم زد . این جریان از تبریز آغاز شد و بعدها یک جریان روشنفکری آشکار گردید که به«مکتب تبریز»[1] معروف شد . مکتب تبریز ، آگاهی را در ذهن عباس میرزا و اطرافیانش و سپس در میان همه تبریزیان پدید آورد واز آن پس تمامی عرصه های حیات اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی را در نوردید .

نخستين روشنفكران

از جمله نخستین روشنفکران آذربایجان در دورۀ مشروطه می توان شاعران و نویسندگانی را نام برد که در هیچیک از کتابهای فارسی نامی از آنان برده نشده است. کتابهای چاپ شده به زبان فارسی ، فقط تنی چند از آنان- یعنی آخوندزاده ، زین العابدین مراغه ای ، عبدالرحیم طالبوف را نام برده اند در حالیکه علاوه بر این اندیشمندان می بایست از بزرگاني چون رضا صراف ، محمدباقر خلخالی ، میرزا مهدی خان شکوهی ، حسين بیگ­زردآبی ، ثقة الاسلام ، محمود غنی زاده و دیگران نیز نام برد و تنها به نام بردن از صابر ، جلیل محمد قلیزاده ، نریمان نریمانف ، عبداله شایق و دیگران بسنده نکرد. در این سه گروهی که نام برده شد گروه سوم را ، اکثر نویسندگان روشنفکر ، تحت عنوان بیدارگران مشرق زمین برشمرده اند و در تعریف گروه اول تعداد اندکی از نویسندگان کوشیده اند در حالیکه گروه دوم را به عمد یا ناآگاهانه فراموش کرده اند.

انقلاب مشروطيت و روشنفكران آذربايجان

انقلاب مشروطیت را باید حاصل بیداری ایرانیان از خواب قرون وسطائی دانست . این بیداری حاصل تلاش عده ای از نخبگان این ملت است و نمی توان صرفا به نسیمی از شمال یا غرب منسوب داشت . بی تردید بنیاد روشنگری ها از چندین دهه پیشتر گذاشته شده بود و در بحبوحة انقلاب به ثمر می نشست . آذربايجان نیز به دو دلیل خاص می توانست در رأس این بیداری و انقلاب قرار گیرد که یکی همان موقعیت جغرافیایی اوست که نسیم شمال و غرب زودتر بدو رسیده و دومی فرهیخته گانی است که از این سرزمین سربرافراشته­اند و این دو ، دست در دست هم شرایط اجتماعی- سیاسی و فرهنگی لازم برای بیداری و انقلاب را پدید آورده اند. با این توضیح مختصر می توان به روشنفکران آذربايجان در این مقطع تاریخی پرداخت .

جليل محمد قليزاده و ملانصرالدين

یکی از برجسته ترین روشنفکران آذربایجان در زمینۀ مطبوعات ، ادبیات و طرح مسائل اجتماعی سیاسی که تأثیراتش فراتر از مرزهای آذربایجان و ایران بوده و در سراسر مشرق زمین شناخته شده است . جلیل محمد قلیزاده نویسنده ، ژورنالیست آتشین آذربایجان است. نشریۀ ملانصرالدین که تحت مدیریت وی به مدت 25سال تداوم یافت در کل سرنوشت ملتهای خاور نزدیک تأثیر نهاد و با تحلیل از رویدادهای سیاسی کشورهای همسایه، توانست راه درست را برای رهبران حرکتهای این مقطع از تاریخ نشان دهد.

جنبش شيخ محمد خياباني و فرقة دموكرات

شیخ محمد خیابانی به سال 1297 (1258 ش) در خامنه از توابع تبریز به دنیا آمد. پدرش عبدالحمید همانند هزاران مرد آذربایجانی در پی یافتن یک لقمه نان ، تن به سفرهای طولانی می داد. او تاجر کوچکی بود که از راه داد و ستدحلال، نان فرزندانش را درمی آورد و بسیار اتفاق می افتاد که ماهها خانواده اش را ترک می کرد و تنها می گذشت. فرزندش محمد در همان روستای خامنه با ستم و رنج آشنا شد. محمد هنوز به سن نوجوانی نرسیده بود که پدرش به همراه خانواده به تبریز می آید و در «خیابان» ساکن می گردد. تبریز شهری بزرگ و با فرهنگ كه مرکز انقلابات بوده است. محمد با جامعه و ادبیات آشنا می شود، همراه پدر به سفرهای تجاری می رودو به تحصیل می پردازد. با زبان و ادبیات روسی و آثار انقلابی متفکران روس آشنا می شود و با تجربه ای ارزنده به تبریز بازمی گردد.

روي كار آمدن رضاشاه

تبریز بزرگترین شهر ایران بود و تا حدی صنعت در تبریز پیشرفته تر از تمام نقاط به شمار می آمد اما سیاست رضاشاه ، توجه بیشتر و اولویت دادن به ایالات مرکزی و حتی مازندران- زادگاه خود وی بودو در تداوم این سیاست ، اصفهان و مازندران به مرکز صنایع نساجی ایران درآمدند و حتی بسیاری از کارگران آذربایجان به شهر شاهی (قائم شهر) منتقل شدند و کارخانجات تبریز رو به افول نهادند. جالب اینکه آمار دولتی نشان می دهد در زمان رضاشاه در آذربایجان 20 کارخانه احداث می گردد که تنها دو کارخانه سرمایه گذاری دولتی بوده است در حالیکه در این مدت در ایالات مرکزی 132 کارخانه احداث شده که 20 کارخانه با سرمایۀ مستقیم دولت بوده است. بنابراین تبریز و کل شهرهای آذربایجان با مسئلۀ بیکاری و افت رونق اقتصادی مواجه می شوند و سیل مهاجرت آذربایجانیان به تهران سرازیر می گردد.

فراز و فرود فرقة دموكرات

پروفسور جمیل حسنلی كتابي تحت عنوان «فراز و فرود فرقة دموكرات آذربايجان» بر اساس اسناد محرمانه آرشیوهای اتحاد جماهیر شوروی بعد از فروپاشی نوشته شده است که ترجمۀ فارسی آن توسط منصور همامی صورت گرفته و توسط نشر نی منتشر شده است.[1] این کتاب در ایران مورد توجه شووینیستها قرار گرفته و بهره برداریهای سوء از آن به عمل آمد بطوریکه وقتی مسئله با نویسنده- جمیل حسنلی- در میان نهاده شده ایشان مطالعۀ آنرا توسط مترجمان دوست در برنامه قرار داد و سپس آه از نهادش برآمد . چرا که مترجم نه تنها امانت را حفظ نکرده بلکه در جلد کتاب 750 صفحه ای را در 240 صفحه بنا به میل و انتخاب خود خلاصه کرده است.

آيت اله ميرزا عبداله مجتهدي و كتاب «بحران آذربايجان»

آيت اله ميرزا عبداله مجتهدي یکی از علما و شخصیت های مذهبی آذربایجان در قرن اخیر است که برخی او را از نوابغ قرن شمرده اند . ایشان در 8 ربیع الاول 1320 ق در تبریز به دنیا آمد و در 18 جمادی الثانی 1396 (27 خرداد 1355) در مشهد وفات یافت. او از خانواده مجتهدی است که یک سلسله اجتهاد 200 ساله را در دست داشته اند. وی نزد پدر فاضل خود علوم زمان را آموخت سپس به قم رفته و در محضر دو استاد بزرگ آیت اله عبدالکریم حائری یزدی و استاد محمدرضا اصفهانی تلمذ نمود و به مقام اجتهاد دست یافت. وی در ادبیات و تاریخ عرب و عجم؛ زبان ترکی، فرانسه و انگلیسی احاطه داشته و توانسته است کتب تألیف شده در این پنج زبان را مطالعه نماید .

شهريار و آغاز حركتي ديگر

محمدحسين شهریار جزو آندسته از شخصیتهای ادبی آذربایجان است که به خاطر خلق «حيدربابا يه سلام» ، نقطۀ عطف ادبیات معاصر آذربایجان،نمی توان بدون پرداختن بدان ، حرکتهای امروزی آذربایجان را محک زد. او شخصیتی ادبی است که زبان و ادبیات معاصر آذربایجان را دچار تحولی شگرف ساخت و جریانهای روشنفکری را پدید آورد هر چند که جریانهای مخالف را نیز پشت سر خود داشت. به هر حال جریانهای ادبی موجب جریانهای سیاسی نیز می شوند. شهریار شاعری فارسی گوی بود اما با خلق حیدربابا در دل تمام مردم آذربایجان جای گرفت. آنهم در زمانی به سرایش این اثر همت گماشت که زبان ترکی تحت فشار دیکتاتوری پهلوی رو به نابودی نهاده بود. حیدربابا روحی تازه در کالبد این زبان و ملت دمید بطوریکه همه زبان باز کردند و به زمزمه پرداختند. حیدربابا به یک مکتب و یک سبک ادبی تبدیل شد که صدها شاعر بزرگ و کوچک آثار خود را در قالب آن ریختند.

آذربایجان بعد از انقلاب

با پیروزی انقلاب اسلامی که آذربایجان در صف نخست مبارزه علیه رژیم منحط شاهنشاهی جانفشانی ها کرده بود انتظار آن داشت که محرومیتهای دوران نظام پیشین از گرده­اش برداشته شود. متأسفانه نه تنها این انتظار برآورده نشد بلکه همواره آماج حملات ناجوانمردانه نیز قرار گرفت . آذربایجان با 29 بهمن 56 ، آتش انقلاب را شعله ور ساخت و در پیروزی این انقلاب نقش اساسی خود را ایفا کرد اما چیزی نگذشت که خواستهای بحق و قانونی اش سرکوب شد و در نهضت یا بحران آیت اله شریعتمداری که حرکتی علیه استبداد مذهبی بود همراه با خواستهای فرهنگی اش سرکوب شد . با اینحال در جنگ با دشمنان خارجی ، این آذربایجان بود که با تقدیم شهدایی حتی بیشتر از استانهای درگیر مستقیم با دشمن یعنی خوزستان ، دین خود را نسبت به استقلال و تمامیت ارضی ایران ادا کرد .