مولانا جلالالدین محمد عتیقی زنجانی
مولانا جلالالدین محمد عتیقی، هیجری ۷-جی عصرده فارس و تورک دیللرینده شعرلر یازمیش و آدینی ابدیلشدیرمیش آذربایجان ادبیاتی تاریخینده دَیرلی عالم و شاعرلردن بیریدیر. جلالالدین عتیقی، پوئزییا و تصوف ساحهسینده اوچ ابدی اثر قویوب گئدن ائلخانیلر دورونون گؤرکهملی شاعر و واعظلریندن بیری حساب اولونور. صوفی و میستیک دوشونجهلر، زاهدلیکدن داها چوخ سئوگییه اوستونلوک وئرمک و وارلیغین وحدتی عتیقینین پوئزییاسینین دوشونجه خصوصیتلری آراسیندادیر. تذکرهچیلر اونون دوغوم ایلی کیمی هیجری ۶۴۶-جی ایلی، وفات ایلی کیمی ایسه هجری ۷۴۱-جی ایلی قید ائتمیشلر. آتاسی قطبالدین ابولفضل عبدالرحمان، هجری ۷-جی عصرده آذربایجانین مشهور تفسیرچیلریندن، واعظلریندن و بؤیوک عالملریندن بیری ایدی و عائلهسی لطفکارلیغی و سخاوتی ایله تانینیردی، بیلیک، لیاقت و جنگاورلیکده مثلسیز ایدی. او، تبریزدهکی شاعرلر مقبرهالشعراده دفن اولونوب.
بو شاعیر بیر اوزون مدت تبریزده یاشایارکن غازان خان ساراییایله ایلگیده اولموش، همچنین پایتختی سلطانیهیه کؤچورن سلطان اولجایتونون معاصریایدی، هابئله سلطان ابوسعید بهادور خان و ایلخانیلر وزیری خواجه رشیدالدین فضلاللهلا علاقهدهایدی. [1]
چاغداش عالملر تئز-تئز عتیقینی بلاغتلی و ناطق شاعر کیمی تصویر ائدیرلر. او، همچنین قرآنین تفسیرینده متخصصایدی. او، مجلسلرینده بعضی آیهلرین اهمیتلی میستیک تفسیرلرینی تقدیم ائدیردی. عتیقی بلاغت و فصاحتده یوکسک موقع توتوردو و غالبا تبریزده منبرده موعظه اوخویوردو.
مولانا عتیقی زنجانی هجری تقویمی ایله ۷-جی عصرده ( ۶۴۱-۶۴۳) زنجاندا آنادان اولوب. او، هله اوشاق ایکن آتاسی قطبالدین عتیقی ایله بیرلیکده تبریزه گئدیب همین شهرده مسکونلاشیب. قطبالدین عتیقی عائلهسی ایله بیرلیکده تبریزه گئدیب ایلخانلار سارایینا داخل اولوب. تبریزده تانینمیش عالم کیمی شهرت قازانیب و اطرافینا توپلاشان دیگر عالملر ده اونونلا بیرلیکده اولوبلار. اوغلو جلالالدین محمد بئله بیر محیطده بؤیویوب. او، دورون مختلف علملرینی منیمسهییب، پوئزییا و ادبیات دنیاسینا قدم قویوب. بؤیوک شاعر و میستیک کیمی شهرت قازانماسی و بوتون شاعر و یازیچیلارین حرمتینی قازانماسی چوخ چکمهییب. مختلف روایتلره گؤره، جلالالدین محمد عتیقی ۷۱۹-۷۴۱-جی ایللر آراسیندا تبریزده وفات ائدیب و تبریز مقبرهالشعراده دفن ائدیلیب. عمرونون یاریسیندان چوخونو تبریزده کئچیردییندن، تبریزلی حساب اولونوردو، لاکین بو بؤیوک شاعرین تورک شعرلرینه بیر آز دقت یئتیرمکله، بو عالمین زنجانی لهجهسینی تانیماق چتین دئییل.
آذربایجان ادبیاتینین پارلاق سیمالاریندان بیری اولان مولانا جلالالدین محمد عتیقی زنجانیدیر. بیلیریک کی، زنجان تاریخ بویو اسلام دنیاسینا و آذربایجانا بؤیوک عالملر، یازیچیلار، عارفلر و شاعرلر بخش ائدن بؤلگهلردن بیریدیر. زنجاندا اسلام دنیاسینین بیر چوخ مشهور سیمالاری یئتیشیب. بو عالملرین هر بیری اؤز یئرینده دورون غرورلو شخصیتی اولوب، خالقیمیزین غرور و شرف منبعینه چئوریلیب. بو مدنی بؤلگهده عرب، فارس و تورک دیللرینده یارادیجیلیق و بیلیکلر آذربایجان اوچون غرور منبعیدیر و بو حرمتلی شخصیتلرین اثرلری دنیا کتابخانالارینی بزهییر. شیخ ابوالنجیب سهروردی، شیخ ابوالغنائم سجاسی، اخی فرج زنجانی، شیخ شهابالدین سهروردی، مولانا عتیقی زنجانی، مولانا نرگس ابهری، مولانا هئممتی آنگورانی و نهایت، هکیم هیدجی ایران تورکلرینین باشیاوجالیق یارادان عالملری آراسیندادیر. دنیانین مدنیت ساحهسینده فخر ائدیلن شخصیتلردیر.
اونون ایکی الیازما نسخهسی اساسیندا ترتیب ائدیلمیش شعر توپلوسونو بورادا اوخویاجاقسینیز. بو شعرلرین گؤزللیگی او قدردیر کی، اونلارین سادهلیگی، آخیجیلیغی و ریتمی اوخوجونون روحونو واله ائدیر. شعرلرین بو گؤزللیگی ده ادبی بزکلره و گؤزل ایفادهلره مالکدیر، بونا گؤره ده بو گون ده شعرین بو شیرینلیگی و اینجهلیگی انسانین داماغینی شیرینلشدیریر و داها چوخ شعر اؤیرنمهیه میللی ائدیر. عتیقی علمی و ادبی دورومو آتاسینی و اجدادلارینی دورون حکمدارلاری و متفکرلری طرفیندن عزیز و حرمتلی ساییلان بیر عائلهدنایدی و بو سببدن اونلار تبریزه آپاریلدیلار.
تبریزده مینلرله عالمی، عتیقی و یازیچینی اؤزونه جلب ائدن و اونلاری عمرونون سونونا قدر سئوگی دولو قوجاغیندا ساخلایان اصلینده نه وار ایدی؟ بو گون مختلف عصرلر بویو یوزلرله بؤیوک انسانین مزارلارینی اؤزونده بیرلشدیرن مقبرهالشعرا دونیانین ان اونیکال یئرلریندن بیریدیر. بو یئرین دنیایا خصوصی بیر پیامی وار، بوتون اسلام دنیاسیندان عالملری دعوت ائتدیینی و قارشیلادیغینی گؤستهریر. البته کی، شاعرلر مقبرهسینین تبریز شهرینده بو قدر بؤیوک انسانین یاشادیغی یگانه مقبره اولمادیغینی اونوتمامالیییق. بو دورومداندان بحث ائتمک یئرسیز اولماز.
تبریزین مدنی دورومو
تبریز شرقین علم و ادبیات شهری حساب ائدیلمهلیدیر، چونکی بو گون تبریزده گؤردوکلریمیز بو تورپاقدا دفن اولونموش مینلرله عالم، عارف، صنعتکار و شاعرین موجودلوغوندان خبر وئریر. بو گون تبریزده چوخلو قبریستانلیق وار و اونلارین هر بیرینده علم و ادبیات دنیاسیندان یوزلرله بؤیوک انسانین جسدی ساخلانیلیر. بو قبریستانلیقلاردا تکجه تبریز شهرینین اؤزوندن دئییل، بلکه ده بوتون اسلام دنیاسیندان اولان عارفلرین ایللردیر بو شهرده چالیشدیقلاری، اونو اؤز وطنلریندن اوستون توتدوقلاری و اونون قوینوندا دفن اولوندوغو یوزلرله مزار، مقبره و زیارتگاه وار. شاعرلرین مزارلاری، اونلارلا مقدس زیارتگاه، بؤیوک انسانلارین مزارلاری، تکیهلر و س. دورون بیر چوخ عالمینین و مختلف دورلرده مختلف شاعرلرین توپلاندیغیندان خبر وئریر. بو یئرلرین هر بیرینده بلکه ده یوزلرله انسان دفن اولونوب. ان گؤرکملی نمونهلر بؤیوک چین دوواریندن آفریقا بوینوزونا قدر شرق دنیاسینین ان مشهور شاعرلرینی اؤزونده جمعلشدیرن سیرخاب، چرنداب و گجیل مزارلاریدیر. دنیانین هئچ بیر شهرینده بئله بیر وضعیت، دونیانین هر یئریندن شاعر و عالملرین توپلاشدیغی و یئرلشدیگی بیر یئر مشاهده ائدیلمهییب. بو امتیاز یالنیز تبریز شهرینه مخصوصدور؛ بو شهر هجری تقویمی ایله ۵-۱۰جو عصرلرده متفکرلری و صنعتکارلاری جلب ائتمیش و اونلار شهرین معنوی نعمتلریندن ذوق آلماق اوچون تبریزده مسکونلاشماغا جان آتیردیلار.
دئدییمیز کیمی، تبریزدن علاوه، تبریز یاخینلیغینداکی شهرلر ده بیر چوخ بؤیوک انسانلاری جلب ائتمیش و اونلاری عمرلرینین سونونا قدر عزیز قوناق کیمی قبول ائتمیش، همچنین بو دیارین قوینوندا آراملامیشلار. تبریز اؤزو ده یوزلرجه عالم و عارف یوردو اولموش، اونلارین آراسیندا خواجه احمد فقیه تبریزی ده هجری تقویمی ایله ۶۱۸-جی ایلده سردروددا قویلانمشدیر. او، بو دیاردا آنادان اولموش، لاکن اسلام دنیاسینین مختلف یئرلرینه سیاحت ائتمیش، آنجاق وطنینی هر شئیدن اوستون توتموشدور. او، تورک دیلینده اوچ دیرلی مثنوی بستهلهمیشدیر. یاخود خراسانلی عارف عاشق پاشانین اولادلاری خسروشاهدا قویلانمیشدیر. عاشق پاشانین غریبنامهسی تورک دیلینده ۱۲۰۰۰دن چوخ بیته مالک اولان تورکجه معنوی مثنوی ایله برابر ساییلمیشدیر کی صوفیزم و عرفان دنیاسینین خصوصیتلرینی تصویر ائدیر. دَیرلی "روضات الجنان و جنات الجنان" کتابینا نظر سالماق تبریزده و اطراف شهرلرده قویلانان یوزلرله بؤیوک علم و یول آدامینی تانیتدیریر. [2]
مولانا عتیقی ده، البته کی، او دورون حکومتینین دعوتی ایله آتاسی و عمیسی ایله بیرلیکده تبریزه گلن، بو شهرده بؤیوین و سوندا تبریز مقبذهالشعراده دفن ائدیلن بو بؤیوک انسانلاردان بیریدیر.
تورک دیلی
آذربایجان خالقی قدیم زامانلاردان بری تورک دیلینده دانیشیب. تاریخی اوخوساق، طبری آذربایجانی تورکلرین دیاری آدلاندیریر، دیگر تاریخی کتابلار دا آذربایجان و تبریزی بئله آدلاندیریب. [3] تورک دیلینده یازیلمیش ایلک اثرلر، او جملهدن آذربایجاندا و تورک دیلینده یازیلمیش و بو گون ده موجود اولان ۵۵۰ صحیفهلیک بؤیوک "شان قیزی داستانی"[4] (۲۴۱ قمری)، "نوم-بیتیک"[5] (۳جو عصر) و "خزر مکتوبلاری"[6] اثرلری هیجری تقویمینین ایلک عصرلرینه عاییددیر.
فارس دیلینده یازیلمیش ایلک لغت اسدی طوسینین لغتیدیر. کتابینین بعضی صحیفهلرینده او، آذربایجان خالقینین تورک دیلینده دانیشدیغینی گؤستهریب، او جملهدن «پالیک» سؤزونون معناسیندا اونون آذربایجاندا چاروق آدلاندیغینی بیلدیریر.[7] یعنی، او، آذربایجان خالقینین دیلینین تورک دیلی اولدوغونو آچیق شکلده گؤستهریر. و یا ناصر خسرو تبریزده قطرانا باش چکنده یازیر: تبریزده فارس دیلینی بیلمهین قطران آدلی بیر کیشی گؤردوم...[8]
معلوم اولور کی، قطران راستلاشدیغی هر کسدن فارس دیلینی اؤیرنمهیه چالیشیب و بو دا اونون غیرعادی استعدادیدیر، چونکی او، دورون ان یاخشی فارس شعرلرینی ده بستهلهییب. بو داهینین شعرلرینده تورک دیلی ایتمهییب و بیر چوخ یئرده دوغما دیل کیمی گؤرونور و او، یوزلرله تورک سؤزونو، بیرلشمهسینی، تئرمینینی و ایفادهسینی فارس دیلینه ترجمه ائدیب و اونلاری فارس ادبیاتینا هدیه ائدیب.
هجری تقویمی ایله ۶-جی عصرده آذربایجانداکی فارس ادبیاتی یئنی بیر حیات تاپیر و اونلارلا آذربایجان شاعری فارس شعرلری یازماغا مراجعت ائدیر و بئلهلیکله، آذربایجان اوسلوبو فارس پوئزییاسیندا دواملی بیر مکتب و مئتود کیمی جانلانیر. نظامی گنجوی، خاقانی شیروانی، مجیرالدین بیلقانی، فلکی شیروانی و اونلارلا باشقا شاعر کیمی بؤیوک شاعرلر بو دایرهده یئر آلیرلار. ذبیحالله صفا، شمس کسمایی و باشقالاری کیمی معاصر یازیچیلار، ائلهجه ده یان ریپکا کیمی شرقشناسلار دا بو موضویا توخونور و آذربایجان اوسلوبونون خصوصیتلرینی سیناقدان کئچیریرلر.
ان ماراقلیسی، ایرانین بؤیوک ادیبی سعید نفیسی ایللرله دوام ائدن آراشدیرمالاردان سونرا دَیرلی تاپینتیلارینی اورتایا قویور و آذربایجان خالقینین تورکدیللی اولدوغونو و آذربایجان شاعرلرینین فارس دیلینی آنالاریندان دئییل، معلملریندن اؤیرندیگینی گؤستهریر. سعید نفیسینین دقیق جملهسی بئلهدیر:
"فارس پوئزییاسینین دیلینین غربی ایرانین، خصوصاً ده آذربایجانین طبیعی و عادی دیلی اولمادیغی، ادبیات واسطهسیله بو دیارا داخل اولان بیر شرق دیلی اولدوغو شبههسیزدیر. آذربایجاندا دری پوئزییاسی ۵جی عصرده، اسدی و قطران دورونده باشلامیش و ۶-جی عصرده ابوالعلا گنجوی، خاقانی، نظامی، فلکی، قوامی و بیلقانی ایله زیروهیه چاتمیشدیر. آذربایجان شاعرلری قاچیلماز اولاراق داری دیلینی آنالاریندان دئییل، معلملریندن اؤیرنمیشلر.» [9]
چونکی آرتیق یئددی یوز ایل اول آذربایجانین دیگر بؤلگهلری کیمی، زنجاندا دا تورک ادبیاتینین چیچکلندیی و یاییلدیغی معلومدور؛ بؤلگهنین دیگر بؤیوک عتیقی - هیجری ۶۱۹-جو ایلده نثر و شعر یازان قزوینلی افتخارالدین محمد بکری طرفیندن کلیله و دمنهنین کشفی اومیدلری داها دا زنگینلشدیردی. بو اثرین اوریژینال نسخهسی آرتیق تبریزین مرکزی کتابخاناسیندا ایدی و من امین ایدیم کی، مولانا عتیقی هم فارس، هم ده تورک دیللرینده تام بیر دیوان یاراتمیشدیر.
«کلیله و دمنه» اثری ۶۳۳ صحیفهدن عبارتدیر و تبریزده ۶۳۳ صحیفهده ۱۱۳۵/۲۶۵۸ نمرهسی ایله ساخلانیلیر. بو اثرین باشقا بیر نسخهسی ۵۶۸ صحیفهدن عبارتدیر و تهرانداکی اسلام شوراسی مجلسینین کتابخاناسیندا موجوددور. ۵۵۵ صحیفهدن عبارت و ۲۳۵۴۶۱ نمرهلی باشقا بیر نسخهسی تهران بیلیمگهسینین مرکزی کتابخاناسیندا ساخلانیلیر. حمدالله مستوفی افتخارالدین و اونون ایکی تورک اثری - "کلیله و دمنه" / "سندبادنامه" حقینده یاخشی معلومات وئرمیشدیر. [10] کاتئب چلبی یا حاج خلیفه ده مشهور اثری اولان "کشف الظنون"دا بو بارهده دانیشمیشدیر.[11]
آذربایجان خالقینین طبیعی دیلیندن گؤتورولموش بو قیسا گیریشله اثرلرینی اسلام دنیاسینین اوچ دیلینده یارادان قدیم مولانانین حیاتی و اثرلریندن بحث ائدهجییک. او، هر اوچ دیلین گؤزللیکلرینه و گوجلو طرفلرینه تام ییهلنمیشدی و اثرلری هر اوچ دیلده گؤزل و اوخوناقلیدیر.
مولانا جلالالدین عتیقینین حیاتی
ایران ادبیاتینین ایلک تاریخینین یازیلدیغی گوندن یوز ایل کئچمهسینه باخمایاراق، بیر چوخ ایران یازیچیسی و شاعری، هانسی دیلده اولورسا اولسون، قارانلیق بیر آورادا قالیر. مینلرله کتاب و اثر هله ده کتابخانالارین رفلرینده و ائولرین کونجلرینده قالیر و هله ده چاپ اوزو گؤرمهییب. مولانا عتیقینین گئنیش فارس دیوانی سون اونایللیکلرده کشف ائدیلیب و اونون تورک دیوانی دا آرا-سیرا درگیلر، مجموعهلر و و... نشر اولونوب.
قید ائتمک لازمدیر کی، بو بؤیوک شاعرین (جلالالدین عتیقینین) آتاسی قطبالدین عتیقی ده باجاریقلی بیر شاعر ایدی و اوندان بیزه یالنیز ۱۴۴ بیت، او جملهدن ۷ غزل، ۷ قطعه، ۲۵ روباعی و ۵ تک بیت گلیب چاتیب.
ابنالفوطی (۶۴۲-۷۲۳ هجری تقویمی ایله) عتیقی حقینده معلومات یازان ایلک تاریخچیدیر. او، ۲۰ ایلدن چوخ، آذربایجاندا یاشامیش و سلطانلاردان و ناظیرلردن توتموش او دورون عالملرینه و ناطقلرینه قدر اؤلکهنین بؤیوک انسانلاری ایله یاخین و صمیمی مناسبتلری اولموشدور. او، جلالالدین عتیقینین معاصریایدی. عتیقینین حیاتی حقینده بیرباشا و دقیق معلومات وئرمیش و اونو ائرکن اوشاقلیق ایللرینده آتاسی و عائلهسی ایله تبریزه گئدن زنجانی عائلهسیندن حساب ائتمیش، اورادا بؤیوموش و بلاغتلی شاعر و دیللی-دانیشیقلی بیر عارف کیمی یئتیشمیشدیر.
بعضی منبعلر اونون آدینی مطلق عبدالحمید، دیگرلری ایسه اونون آدینی محمد کیمی وورغولامیشدیر.
قدیم تذکرهلر بیر عائلهدن بحث ائدیرلر. بو منبعلره اساساً، قطبالدینین آتاسی کمالالدین لقبی ایله تانینیردی. او، همچنین بؤیوک عالم و عارف حساب اولونوردو و سارای اعیانلاری طرفیندن حُرمتله قارشیلانیردی. بو قایناقلار کمالالدینین صوفیزم پالتارینی شیخ رکنالدین سجاسیدن آلدیغینی یازیرلار. ابن فوطی الشیبانی اؤز اثرینده بو مسئلهیه توخونارکن زنجانداکی حیاتینا و عائلهسینه استناد ائدهرک بو عائلهنین دورون عالملری آراسیندا علمی نفوذوندان دانیشمیشدیر. او، کمالالدینین زنجان عالملری آراسیندا نفوذلو اولدوغونو یازیر. ابن فوطی شیبانی عرب دیلینده یازدیغی "مجمع الادب فی المعجم الالقاب" اثرینده یازیر: «كمالالدين ابوبكر عتيقي بنعبداللطيف الحافظ الواعظ كان من اكابرالائمه و العلما و اجازهالناصرالدين الله ان يروي عنه كتاب العارفين من تصفيه و كتب له الاجازه سنه ثلاث عشره و ستمائه و فيها ذكر اولاده و اولاده اعمامه ابن الامام كمالالدين عتيقي بن عبداللطيف من ركنالدين ابيالغنائم محمد سجاسي.»[12]
دیگر طرفدن، شیخ رکنالدین ابوالغنایم سجاسینین زنجانین بؤیوک عالملریندن بیری اولدوغونو و زنجانین بیر حصهسی اولان سجاس شهرینده آنادان اولدوغونو و عرب دیلینده بیر چوخ اثرلر یازدیغینی بیلیریک. دیگر استنادلار عتیقینین شیخ شهابالدین سهروردی ایله مناسبتلریندن بحث ائدیر. ابن کربلایی مشهور "روضاتالجنان و جناتالجنان» اثرینده مولانا عتیقینین نسلینی شیخ شهابالدین سهروردییه آپاریر و اونو اونون نسلیندن بیری حساب ائدیر. عینی عالم عتیقینی ۲۰ واسطهچی واسطهسیله پیغمبرین ایلک خلیفهسی ابوبکره آپاریر. بونا گؤره ده، عتیقینین سهروردی ایله قوهوملوغو و رکنالدین سجاسیدن لباس گئیینمهسی اونون زنجانلی اولدوغونو گؤستهرهن ایکی عاملدیر. آنجاق اوچونجو عامل عتیقینین ایفاده طرزینده و پوئتیک اوسلوبوندا تاپیلا بیلر. زنگانی لهجهسینین خصوصیتلری مولانا عتیقینین تورکجه شعرلرینده آچیق شکلده اؤزونو گؤستهریر. اکثر استنادلار عتیقینی تبریزلی حساب ائتسه ده، اونون تورکجه دیوانینداکی چوخسایلی نلمونهلر اونون زنگانی اولدوغونا اینانماغیمیزا سبب اولور. آشاغیداکی بیتده:
هر زمان سن سپهرن گول اوزونه مشك عبير
سني خار اولماياسان گر چه جفا كار اولاسان.
"سپهرن" ادبی و استاندارت تورک دیلینده "سپمک" سؤزونون مصدریدیر و "سپرسن" فعلی، زنجان لهجهسینده ایسه "سپهرن" دئییلیر. همچنین، سونراکی بئیتده "تاپماف" فغلی "تاپارسان" عوضینه "تاپاران" کیمی استفاده اولونور.
گر قلب اولا خارا، تاپاران حالت افعي
يانديران اونو، حالت شاهانهدي سنده.
یئنه «بولبول» ردیفلی باشقا بیر شعرده، زنگان آغزیایله چوخلو سؤرجوکلر موجوددور:
ائدهرن چاك صبر جامهسيني
تا اسهر باد هر صبا بلبل.
ناله ائتمكده زاهده گويا
قيلميشن هردم اقتدا بلبل.
بارها كؤرموشن خزان اودونو
آه ناله سنه روا بلبل.
بورادا «ائدهرن»، «قيلميشن»، «گؤرموشن» سؤزلری زنگان آغزی ایله ایلگیلیدیر، زنگانلیلارین دانیشیق طرزیله یازیلمیشدیر.
مولانا عتیقی زنجانی طرفیندن یئددی یوز ایل اوّل یارادیلان تورک دیوانی بو برکتلی بؤلگهده تورک دیلینده شعر و پوئزییانین قدیملیگینی گؤستهریر. بو دیوان، یوز ایللر اوّل بو بؤلگهده تورک دیلینده شعر و ادبیاتین گئنیش یاییلدیغینا اینانماساق، بو قدر ساده و سلیس ایفاده ایله یارادیلا بیلمزدی.
تاریخ گزیده، روضات الجنان، مجمع الفصحا، هفت اقلیم و دیگر تذکرهلر ده داخل اولماقلا بیر نئچه منبعده عتیقینین یالنیز تبریزدهکی شهرتی و حیاتی حقینده دانیشیلیب و یئددینجی عصردهکی حیاتی قیده آلینیب. بو سطرلرین مؤلفی ۱۳۷جی ایلده «جاذب»ین تورک و فارس دیوانینی نشر ائتدیرمک اوچون اوچ دیلده - تورک، فارس و عرب دیللرینده اثرلر یازان و اؤلمز اثری اولان "جنگالمهمات" اثرینی اله آلدیم. جادب دیوانینی حاضرلاماق اوچون بو الیازمانی باشدان باشا اوخودوم. همین اثرده (جنگالمهمات) مولانا عتیقینین تورک دیوانینا دا راست گلدیم. بورادا عتیقینین شعرلری بیر مستقل بؤلومده «غزلیات عتیقی» یازیلمیشدیر. جاذبین قیز نوهسی مرحوم حاج رسول نهالی آیلارلا بو الیازمانی منیم اختیاریمدا قویدو؛ من جاذبین شعرلرینی بو مجموعه ایچینده چیخاریردیم. آنجاق عتیقینین غزللری ده منی جلب ائتدیگی اوچون شعرلرینی کؤچوردوم. آرتیرمالییام بو مجموعهده ایران و آذربایجانین باشقا شاعیرلرینین شعرلری ده داخلدیر. شعرلردن علاوه باشقا علملر ساحهسینده ده یازیلار واردیر.
مولانا عتیقینین فارسجا دیوانی الیازماسی استانبولون فاتح کتابخاناسیندا ۳۸۴۳ نؤمرهسی ایله ساخلانیلیر. داها سونرا ایراندا فاکسیمیله شکلینده نشر اولونان بو الیازمادا بیر سیرا ملمعلر (ایکیدیللی تورک-فارس شعرلری) ده واردیر.
رومی عتیقی زنجانی هجری ۷-جی عصرده زنجاندا آنادان اولوب. او، هله اوشاق ایکن آتاسی قطبالدین عتیقی ایله تبریزه گئدیب همین شهرده مسکونلاشیب. بیلیریک کی، مونقوللارین ایرانا هجومو ایله اشغال یولوندا اولان بیر چوخ عالم تورپاقلارینی ترک ائدیب و اکثریتی غربه کؤچ ائدهرک شهرلریندن اوزاقلاشیب. البته کی، بو دورون عالیملرینی بو باخیمدان ایکی قروپا بؤلمک اولار: بیر قروپ ساده کؤچ یولونو سئچیب، ایکینجی قروپ ایسه محکم دایانیب حتی مونقوللاری رام ائتمک اوچون سعی گؤستریبلر. حتی اونلارین سارایینا یول آختاریب و اوغور قازانیبلار. قطبالدین عتیقی ده عائلهسی ایله بیرلیکده تبریزه گئدیب ایلخانلارین سارایینا داخل اولوب. او، تبریزده تانینمیش بیر عالم کیمی شهرت قازانیب و اطرافینا دیگر عالملری توپلامیشدیر. اوغلو جلالالدین محمد ده بئله بیر محیطده بؤیویوب و مشهورلاشمیشدیر. او، دورون مختلف علملرینی منیمسهییب و پوئزییا و ادبیات دنیاسینا قدهم قویموشدو. چوخ کؤچمهدن بؤیوک بیر شاعر و عارف کیمی شهرت قازانمیشدی.
عمرونون یاریدان چوخونو تبریزده کئچیردیینه گؤره، تبریزلی حساب اولونور، لاکین بو یوکسک رتبهلی شاعرین تورک شعرلرینه بیر آز دقت یئتیرمکله، بو عالمین زنجان لهجهسینی تانیماق چتین دئییل. اونوتمایاق کی، مختلف منبعلرده شیروان، اهر، تبریز و زنجاندا یاشامیش عتیقیدن بحث اولونور و اونلارین حاکمیت و اؤلوم تاریخلرینین اکثریتی ده عینی شکلده قید اولونور. بیر طرفدن ده عتیقینین اهرلی بیلن ادیبلر طرفیندن بئله دئییلیر کی، عتیقینین اصالتی شیخ شهابالدین محمود عتیقی اهرینین (وفاتی ۶۶۵) قارداشی اولدوغونا گئدیب چیخیر. بوتون بو عتیقیلرین عمرونون بیر حصهسینی مختلف شهرلرده کئچیرمیش و حاکم، قاضی و سایر منصبصاحبی کیمی دیگر وظیفهلرده چالیشمیش اولاراق عینی جلالالدین عتیقی زنجانی اولدوغونو ادعا ائتمک اولار. یوخاریدا قید اولونان اوچ عامله اساسلاناراق اونون زنجانلی اولدوغونا امینیک.
بیز اینانیریق کی، محمد عتیقی هجری تقویمی ایله ۷-جی عصرده زنجاندا آنادان اولوب و هله اوشاق ایکن عائلهسی ایله بیرلیکده تبریزه کؤچوب. آتاسی ائلخانیلر ساراییندا وظیفه توتوب و سارایین حرمتیندن یارارلانیب. اونوتمامالیییق کی، بو دورده زنجانین بیر نئچه عالمی عائلهلریایله بیرلیکده تبریزدهکی ائلخانیلر سارایینا گئدیب آغساققاللار و سارای اهلی ایله مصلحتلهشیبلر. بو عائلهلر آراسیندا خالدیلر و عتیقیلری قید ائده بیلهریک. صدر جهان و قطب جهان زنجانی ائلخانیلر ساراییندا عائلهلری ایله وظیفه توتان، حتی ناظر سویهسینه یوکسهلن آغساققاللار آراسیندادیر. قطبالدین عتیقینین ده بو سارایدا خصوصی یئری و مقامی واریدی. او، همیشه آغساققاللارین و سارایین کؤمکچیسی و دستکچیسی اولموشدور.
جلالالدین محمد عتیقی تبریزین مسجدلرینده منبرده دانیشاراق، ائلخانیلر سارایینین مدنی محیطینده ده پوئزییا مجلسلری و ادبی درنکلر قوردوغوندان بحث اولونور. شبههسیز کی، «مولانا» لقبی ده او دورون شاعر و یازیچیلاری طرفیندن اونا وئریلمیش بیر عنواندور.
مولانا عتیقینین اثرلری
بو گؤرکملی، آنجاق هلهلیکده آز تانینان شاعرین اوچ اثری الدهدیر:
فارسیجا دیوانی
تورکجه دیوانی
مجالس - اونون خطبهلرینی اؤزونده بیرلشدیرن و طلبهلریندن بیری طرفیندن ترتیب ائدیلمیشدیر.
«مناظرهی آهو و کمان» (مارال و یای مباحثهسی) آدلی ۱۱۸ سطرلیک مثنوی، ائلهجه ده اونون فارس دیوانیندا قورونوب ساخلانیلان بیر نئچه کیچیک مثنوی وار.
ایندی ایسه اونون اثرلرینی قیساجا تصویر ائدک:
دیوان عتیقی - عقل و دیلینین اینجلیینه باخمایاراق، عتیقینین دیوانی داها آز تانینیر. ادبی صنعت و واسطهلرله یاناشی، بو دیواندا صوفیانه و عارفانه دوشونجهلر ده استفاده اولونور. عتیقینین پوئزییاسینین دوشونجهلی خصوصیتلری آراسیندا زاهدلیکدن داها چوخ سئوگییه اوستونلوک وئریلمهسی، سئوگیلییه قارشی حدیندن آرتیق تواضعکارلیق، وحدت وجود و... واردیر. اونون دیوانی ایکی دیوان حساب ائدیلمهلیدیر: فارس دیوانی و تورک دیوانی.
اونون فارس دیوانی فاکسیمیله شکلینده چاپ اولونوب و تورک دیوانی آرا-سیرا یاییلیب. اونون تورک دیوانی فارس دیوانی قدر بؤیوک اولماسا دا، فارس دیوانینداکی دوشونجهلری و پوئتیک اوسلوبو ایله اویغون گلن اهمیتلی موضوعلاری احتوا ائدیر، عینیحالدا تورک دیوانینداکی دیلینین سلیسلیگی و هامارلیغی داها بؤیوک اهمیت کسب ائدیر.
جلالالدین عتیقینین دیوانی استانبول فاتح کتابخاناسینا مخصوص اولان اینجه الیازماسینین صورتی شکلینده چاپ اولونوب. بو الیازما حقینده ایلک دفعه ۱۳۱۴-جو ایلده محمدعلی تربیت طرفیندن «دانشمندان آذربایجان» کتابیندا قید اولموشدور؛ او یازیر: «مولانا جلالالدین عتیقیدن بؤیوک بیر دیوان، ۷۴۴-جو ایلده کؤچورولوب و ایستانبولون فاتح کتابخاناسیندا ۳۸۴۳ نؤمرهسی ایله موجوددور.»
سفینهی تبریز الیازما کوللئکسییاسینین کشفی ۱۳۷۴-جو ایلده باش وئردی. جلالالدین عتیقینین شعرلری و مکتوبلارینین اورادا استنساخی و اونون طلبهلریندن بیری اولان بیر کاتب طرفیندن صوفی سیماسینین تقدیم ائدیلمهسی اونون حیاتی و اثرلری ایله باغلی داها چوخ آراشدیرمایا سبب اولدو، بو دا بو دیرلی الیازمانین (مجالس) الده ائدیلمهسینه سبب اولدو. مجالس الیازماسی اونیکالدیر و هئچ بیر الیازما سیاهیسیندا تاپیلماییب. "مجالس" کتابی مرکز پژوهشی میراث مکتوب طرفیندن، سعید کریمینین دوزلیشلری و تدقیقاتلاری ایله نشر اولوندو.
نصرالله پورجوادی و سعید کریمینین "دیوان عتیقی" اثری فرهنگستان زبان و ادب فارسی فارس طرفیندن ۸۴۰ صحیفهده نشر اولوندو. بوندان اؤنجه نزههالمجالس[13] و فرهنگ سخنوران[14] اونون روباعیلریندن نشر ائتمیشدیلر.
جلالالدین محمد عتیقینین تورکجه شعرلری مختلف آنتولوگییا و توپلولاردا آیریجا درج اولونسا دا، اونون شعر توپلوسو مستقل صورتده نشر اولونماییب. بو کتابدا بونا جهد ائدیلیر.
مجالس
مجالس جلالالدین عتیقینین چیخیشلاری، اشارهلری و ایهاملاریدیر. عتیقینین شاگردی اولان ابو المجد تبریزی هیجری ۷۱۲-جی ایلدهن ۷۱۸-جی ایله قدر اولان چیخیشلارینین بعضیلرینی قلمه آلمیشدیر. ماراقلیدیر کی، او، بو چیخیشلارین بعضیلرینی "سفینهی تبریز" آدلی باشقا بیر اثرینده داخل ائتمیشدیر. هر مجلسین اولینده گؤستریلن تاریخه اساساً، مجلسین ساییسی ۲۲-دیر و ابوالمجد بونو اؤز ذوقونه گؤره ۶۷ آیری حصهیه بؤلموشدور. عتیقینین مجلسدهکی چیخیشلاری آیهلر، حدیثلر و عرب و فارس شعرلری ایله بزهدیلیب.
سفینه تبریز مجموعهای است خطی مشتمل بر ۲۰۹ عنوان کتاب و رساله. قطع آن رحلی بزرگ و دارای ۳۶۸ برگ است. این اثر به خط تعلیق خوب و قلم ریز و فاصل میان مجالس به خط نسخ درشت در شب یکشنبه هشتم محرم سال ۷۲۳ قمری کتابت شده است. نسخهی خطی مجالس به غیر از صفحه اول که ۳۲ سطر و صفحه آخر که ۲۰ سطر دارد، همهی صفحات دارای ۴۱ سطر است.
کتابی که چاپ گردید دارای مطالب زیر بود:
ابو المجد تبریزی عتیقینین شاگردلریندن بیریایدی و اوشاقلیقدان اونون قوجاغیندا بؤیوموشدو. اونون دوغوم تاریخی و یئری حقینده دقیق معلومات یوخدور؛ تذکرهچیلر یالنیز اؤلوم تاریخینی قید ائدیبلر. "سفینهی تبریز" ۲۰۹ کیتاب و رسالهدن عبارت الیازما توپلوسودور. اونون کسیمی رحلی و ۳۶۸ ورقدن عبارتدیر. بو اثر اینجه تعلیق خطی و اینجه قلمله یازیلیب و «مجالس» آراسینداکی بوشلوقلار ۷۲۳-جو ایل، محرم آیینین سککیزینجی گونو، نسخ خطیایله یازیلمیشدیر. «مجالس»ین الیازماسیندا، ۳۲ سطردن عبارت بیرینجی صحیفه و ۲۰ سطردن عبارت سون صحیفه استثنا اولماقلا، بوتون صحیفهلرده ۴۱ سطر وار. چاپ اولونموش کیتابین مضمونو آشاغیدا سیرالانیب:
بیرینجی فصل – جلالالدین عتیقینین ترجمهی حالی و اثرلرینین تصویری
ایکینجی فصل – جلالالدین دؤورونده دینلرین وضعیتی و صوفیزمین وضعیتی
اوچونجو فصل – مجالس اثرینی تانیتدیرما
مجالسین متنی
ایضاحلار
گؤستهریجیلر
استفاده اولونان قایناقلار
بو کتاب اسلام شوراسی مجلسینین کتابخاناسیندا ۴۹۶۸۸۱ قیدیات نمرهسی ایله موجوددور.
آشاغیداکی شکل تبریزین سفینهسیندهکی مجالسین الیازماسینین ایلک صفحهسیدیر. بو اثر یازیلی میراث مکتوب تدقیقات مرکزی طرفیندن ۲۲۴ صحیفهده نشر اولونوب.
سفینه تبریز
سفینهی تبریز اثرینده ریاضیات، هندسه، آسترونومییا، موسیقی، طب، فلسفه، ادبیات، صوفیزم، تاریخ، جغرافیا، قار و یاغیشین سببلری، مختلف میوهلرین و بیتکیلرین خصوصیتلری، پیغمبرلرین و فیلسوفلارین تاریخی داخل اولماقلا مختلف علمی موضوعلاردا ۲۰۹ رسالهدن عبارت اونیکال بیر نشردیر.
بو "سفینه" تبریزده یازیلدیغی اوچون اونا "سفینهی تبریز" آدی وئریلیب. بعضی ایران رومانتیک میتچیلری ایسه بوندان سوءاستفاده ائتمهیه چالیشیرلار. بونا گؤره ده او، علمی اولمایان یوللارا چکیلیب. بو کتابین تبریزله علاقهسی بالاجا بیر تاریخچه یازیلمیش، آنجاق اونا یالنیز تبریزده یازیلدیغی اوچون بئله بیر آد وئریلیب. ایرانشهری ملتچیلرینین تبلیغ ائتدیینین عکسینه اولاراق، بو کتابدا گلن فهلوی دیلینده یازیلان سؤزلر تبریز و یا تبریز خالقی ایله هئچ بیر علاقهسی یوخدور. مگر ابنسینا، ابو سعید ابوالخیر، خوهجه نصیرالدین طوسی و تبریزدن اولان بو مجموعهده آدلاری و اثرلری قید اولونان ۱۰۰-دن چوخ یازیچی دئییلمی؟ بو یازیچیلارین بعضیلری یالنیز تبریزدهدیر (اونلار تبریزلی دئییللر)؛ لاکین بو، گؤستهریر کی، بو دورده (سککیزینجی عصرده) تبریز هله ده متفکرلرین، عالملرین و صعنتکارلارین دقت مرکزیندهدیر، بؤلگهنین آغساققاللاری بو مدنیت مرکزینه اوز توتورلار. بورادا ابن سینا، ابو سعید ابوالخیر، نصیرالدین طوسی طرفیندن یازیلمیش بیر مقاله، اسی طوسینین فارس لغتی و عجب الزمان محمد ابن محمود نئیشابورینین موسیقی رسالهسی داخلدیر.
بورادا تبریزین تاریخیندن ده بالاجا بیر یازی درج ائدیلیب. بیز اونون نه قدر ابتدای و رئاللیقدان اوزاق اولدوغونو بیلیریک و مؤلفین بو شهرین مدنیت تاریخیندن هئچ بیر خبری یوخدور. مختلف فصللرده، خصوصاً ده ۴۵-جی فصلدن اعتباراً، او، ابو سعید ترمیزینین «مناظره گل و مل»، نظام الدین اصفهانینین «مناظره سرو و آب»، سعد الدین ابن بها الدینین «مناظره شراب و حشیش»، «مناظره بین شمشیر و قلم»، «مناظره بین شمشیسر و آسمان»، امین الدین ابولقاسیم الحاجی بولاحین «مناظره بین النار و التراب» دا داخل اولماقلا مناظرهلر گتیریب.
بو مناظرهلرین بعضیلرینین مؤلفی معلومدور، بعضیلری ایسه نامعلومدور. البته کی، کاتب (ابولمجد محمد ابن مسعود تبریزی) اؤز اثرلریندن ده ایکی مناظرهنی گتیریب:
مناظره بین السمع و البصر
مناظره بین نظم و نثر.
سفینهی تبریز سون ایللرده تورکیهده کشف ائدیلهرک ایرانا گتیریلیب.
*** عبدالحمید عتیقی تبریزی، دیوان عتیقی، به کوشش نصراالله پورجوادی و سعید کریمی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۲، ص۱۰.
"عبدالحسین حائری" بو اثرین یازیر: تبریز پادشاهلاری نسلیندن اولان و "صفینه تبریزی"نین مؤلفی اولان "ابولمجد محمد بین مسعود تبریزی" اؤزو شاعر و ادبی خادم ایدی و اجدادلارینین بعضیلری ده ادبی خادملر و صنعتکارلار ایدی. آتاسی بو دورده تبریزین شعر یازان زادگانلاریندان و کاتبلریندن بیریایدی. عمیسی ده شاعر ایدی. خوشبختلیکدن "سفینه"یه ده داخل اولان کتاب مؤلفینین دیرلی اثرلریندن بیری "خلاصه الاشعار"دیر. عبدالحسین حائری بو بارهده یازیر: "اللی فصلده مشهور شاعرلردن بئش یوز رباعی احتوا ائدن ابوالمجدین اؤز رباعیلری، همچنین (عمیسی) مجدالدین ملک محموددان و (آتاسینین عمیسی اوغلو) مجدالدین محمددن بیر نئچه رباعی داخلدیر. بو رساله باشقا هئچ یئرده آدی چکیلمهین بیر قروپ شاعرین شعرلرینه نمونه اوچون اونیکال (منحصر به فرد) سنددیر."
«سفینه تبریز»ده فارسیجا شعر و ادبیاتینا عاید بو اثرلر ده واردیر:
مناظره سرو و آب (رساله ۴۶) مناظره شراب و حشیش (رساله ۴۷) مناظره شمشیر و قلم (رساله ۴۹) مناظره زمین و آسمان (رساله ۵۰) مناظره النار و التراب (رساله ۵۱) مناظره السمع و البصر (رساله ۵۲) مناظره نظم و نثر (رساله ۵۳)
سفینهده مؤلفین چاغداشی اولان شاعرلرین شعرلری موجوددور. بو شعرلره اشاره ائتمک گرهکیر:
دیوان غزلیات جلالالدین عتیقی
دیوان ملک محمود تبریزی از تبریزین ۷جی یوزایلده شاعری
دیوان مجدالدین تبریزی - مولف سفینه تبریز
قصه مناظره آهو - جلالالدین عبدالحمید عتیقی
صحبتنامه - همام تبریزی
عشقنامه - ملکالشعرا عزالدین عطایی تبریزی
خلاصه الشعار – مؤلفین اؤز اثری
اثرلریندن بحث ائدیلن و داخل ائدیلن دیگر بؤیوک شخصیتلر بونلاردیر: سهروردی، احمد غزالی، ظاهر فاریابی، زینالدین سیفی، بهاءالدین یعقوب، بهاءالدین حیدر کاشی، سعدالدین حصبکی، امام فخر رازی، کمالالدین اصفهانی، نظامالدین اصفهانی و تبریزدن اولمایان، لاکین تبریزین مدنی دورومونو بگهنن گؤرکملی موقعه گؤره تبریزده یاشایان بیر چوخ دیگر بؤیوک شخصیتلر. یوخاریدا قید اولونان تبریز و آذربایجانا خاص اولان اثرلرله یاناشی، بو کتابا فارس شعری و ادبیاتینین شاه اثرلریندن پارچالار دا داخل ائدیلمیشدیر. او جملهدن حدیقه سنایی، گرگانینین «ویس و رامین»، «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون»، «هفت پیکر»، فردوسینین «شاهنامه»، اوحدی کرمانینین «رباعیلری»، اسدی توسینین «لغت فارس»، شیخ الاسلامین «کلمات»، «ال-ایسلام»، «اننهم»این اثرلری سورخ و بانگ مرغان» و شهابالدین سهروردینین دیگر اثرلری، احمد غزالینین اثرلری، فخر رازینین چوخسایلی اثرلری و خواجه نصیر طوسینین اثرلری و س.
همین کتابداکی ماراقلی مقاملار آراسیندا منبرلرین باشیندا "عتیقی"نین ۱۶۷ محاظرهدن عبارت رسالهسی ده وار. ۲۰۹ رساله بؤیوک رحلی فورمتده ۳۶۸ دؤرد ستونلو ورقده ترتیب ائدیلمیشدیر. بو دیرلی ارثین دیگر بیر اهمیتی آذربایجان موسیقیسی ایله باغلیدیر. دیگر طرفدن، "سفینهی تبریز" حاضردا اثرلری موجود اولمایان شاعرلر آراسیندا جلالالدین عتیقی تبریزی، مجدالدین ملک محمود بن مظفر تبریزی، مجدالدین محمد تبریزی و عزالدین عطایینین شعرلرینی قید ائده بیلهریک.
عتیقینین دوشونجهلیلیگی و پوئتیک اوسلوبونون حافظ شیرازی ایله مقایسهسی مسئلهسی ده یازیچیلارین دقتینی جلب ائتمیشدیر. جلالالدین عتیقی حافظ آنادان اولمامیشدان تخمیناً اون ایل اوّل تبریزده وفات ائتمیشدیر، اونون دوشونجه سیستمی عارفانه آنلاییشلارلا، اؤیرهنیلمیش دیلی ایسه پوئتیک موضوعلارلا دولو ایدی. حافظ و عتیقینین فکرلرینین و دیللرینین بیر-بیرینه چوخ یاخین اولدوغونا اینانیلیر، بونا گؤره ده حافظین جلالالدین عتیقیدن تأثیرینی قطعی حساب ائتمک اولار.
مولانا عتیقینین تورک شعرلرینین اوریژینال و یا فارس دیلیندن ترجومه اولونوب-اولونمادیغینی بیلمک اوچون ان یاخشی یول اونون تورک و فارس شعرلرینی بیر-بیر مقایسه ائتمکدیر. موضوعنون یاخینلیغی گؤستهریر کی، ایکی فرقلی دیلده اولان بو شعرلر عینی شاعره مخصوصدور. بعضاً اونون بیر دیلده اولان غزل اونون باشقا بیر دیلدهکی غزلین طبیعی دوامی اولور، لاکین بو شعرلری ترجمه آدلاندیرماق اولماز.
نزديكي مضمون اشعار در دو دیوان فارسی و ترکی نکتهی بسیار جالب توجهی است. از جمله غزلهائي كه در باره ی زلف سروده است در هر دو ديوان فارسي و تركي عتيقي فراوان است از اين اشعار، نه يكي دوتا، بلكه صدها نمونه ميتوان نشان داد:
ایکی فارس و تورک دیوانینداکی شعرلرین موضوعلارینین یاخینلیغی دقتهلایق چوخ ماراقلی بیر مقامدیر. زلف حقینده یازدیغی غزللر آراسیندا هم فارس، هم ده تورک دیوانلاریندا شعرلر چوخدور، بو شعرلر بیر-ایکی دئییل، یوزلرله نمونه گؤسترمک اولار:
گرفـت باز دل خـستـه ره مـيـخـانه
ز عشـق سلسله زلفــي شـديم ديـوانه.
***
دم از زلـــف او عـــتيــقـــي زد
هـمه جــان بخــش و مشــكبار آمــد.
***
اي زاهد اگر جست عتيقي سر زلفش،
لطفي كن و زنجير به ديـوانه رها كن!
***
اي زولف نهدير فكر حكيمانهدي سنده،
يا سئحردي يا حيلهي پيرانهدي سنده.
***
انصاف ائله كؤنلوم، نئجه چكسين غم زلفون؟
بيلمم نه بلا بولدو منيمچون خم زولفون.
***
خم زلفه دل ديوانه گرفتار اولالي
دئمه ديوانه، دئنن مستدي هوشيار اولالي.
***
اي عتيقي يئمه غم، ائيلهمه رسوا زولفي
كؤنلون آسودهدي تا زلف اونا غمخوار اولالي.
***
اي زلف داخي توتما گوني، گؤرسون عتيقي
گيرم بو صفت غيرت مردانهدي سنده
***
مني رسوا قيلان زلف گؤروم خوار اولاسان
نهكي گولزار آراسان، محرم اسرار اولاسان
***
نه جفالر چكيب اي زلف، عتيقي سندن
سني مشاطه جفاسينه گرفتار اولاسان
***
قصدين گر اولا بو دل ديوانه داغيلسين
بير شانه چك اول زلف پريشانه داغيلسين.
و غزلی که تماماً در بارهی زلف است:
خم زلفـه دل ديـوانه گـرفـتـار اولالــي
دئمه ديوانه, دئنن مستدي هشيار اولالي.
غم هجرانله هر لحظه پريشاندي گؤگل
زلف لــرزاندو هميـشـه دل اونا يار اولالي.
دئمه سـن باد صبا قيلدي پريـشان زلفـي
اسـميوب هيـچ مـن زار گـرفـتار اولالـي.
اسه يارب، ائده بير زلفي پريشان كي يورك
گؤرمهميش گون داخي زلف حايل رخسار اولالي.
گل،گل، اي باد صبا، ائيله پريشان زلفي!
مشك كافوره تؤكولسون كه يورك زار اولالي.
قيلميوب نرگسه بير لحظه تماشا كؤنگل
گؤرميوب يوسفيني حسنه خريدار اولالي.
اي عتيقي يئمه غم, ائيلمه رسوا زلفي
كؤنگل آسوده دو تا زلف اونا غمخوار اولالي.
گؤردویوموز کیمی، رلف موضوعسو عتیقینین غزللرینده گئنیش استفاده اولونوب. بو غزللرین بعضیلری حتی عتیقیدن سونراکی شاعرلر اوچون الهام منبعینه چئوریلیب و یا اونون بو شعرلرینی دستکلهییب، یا دا اونلارا نظیرهلر یازیبلار. بونلارا عاجز سرابی کیمی بؤیوک بیر شاعر ده داخلدیر. او، اؤز شعرینه بنزتمه اولاراق آذربایجان ادبیاتینین ان قالیجی غزللریندن بیری اولان "داغیلسین" قافیهسی ایله یازیلیبدیر.
سؤزسوز کی، آذربایجان ادبیاتینین پروبلئملرینی حل ائتمک و عتیقینین صنعتینه ایشیق سالماق اوچون هله ده آراشدیریلمامیش بیر چوخ یول وار و بو، قارشیداکی ایللرده و عتیقینین تام دیوانینین نشرینده ایشیقلاندیریلاجاق.
مولانا عتیقی زنجانی طرفیندن یئددی یوز ایل اول تورک دیوانینین یارادیلماسی بو برکتلی بؤلگهده تورک دیلینده شعر و ادبیاتین قدیملیگینی گؤستهریر. بو دیوان بو ساده و آخیجی ایفاده ایله یارادیلا بیلمزدی، اگر بیز اینانماساق کی، تورک دیلینده شّر و ادبیات بوندان یوز ایللر اول بو بؤلگهده گئنیش یاییلمیشدی. بیر نئچه قید مولانا عتیقینین حیاتی حقینده اعتبارلی معلومات وئرمیش و اونون شعرلری مختلف جُنگلاردا و سفینهلرده یئر آلمیشدیر. اونون تام دیوانینین بیر نئچه الیازماسی دنیانین هر یئرینه سپلنمیشدیر.
محمد علی تربیت "دانشمندان آذربایجان" اثرینده عتیقیدن بحث ائدیر و اونون و آتاسینین تبریزدهکی حیاتیندان بحث ائدیر. [15] او، فارسجا شعرلریندن نمونهلر گتیریر و مقبره الشعرادهاکی مزاریندان بحث ائدیر. بو ساحهدهکی دیگر بیر اثر، عینی معلوماتلاری تکرارلایاراق، مولانا عتیقینین شعرلریندن دیگر نمونهلر وئرن "سخنوران آذربایجان" کتابیدیر. [16] البته کی، بو اثرلرین هر بیرینده استناد ائتدیکلری کتابلار و منبعلردن بحث اولونور. بو سطرلرین مؤلفی اوریژینال منبعلره ده استناد ائتمیش و معلوماتلارینی عمومیلشدیرمیشدیر. تأسف کی، ایفادهلرین و یازیلارین تکرارلانماسیندان باشقا هئچ بیر یئنی معلومات الده ائدیلمهمیشدیر. بونلارین آراسیندا تاریخ گزیده، روضات الجنان، مجمع الفصاحه، هفت اقلیم و دیگر قیدلر یالنیز اونون تبریزدهکی شهرتیندن و حیاتیندان بحث ائتمیش و اونون یئددینجی عصردهکی حیاتینی قید ائتمیشدیر.
مولانا عتیقینین تورک دیوانینین حاضرلاماسی:
بو سطرلرین یازاری ۱۳۷۰جی ایلده زنجانین اوچ دیلده - تورک، فارس و عرب دیللرینده اثرلر یازان بؤیوک شاعری محمد کاظم خوئینی "جاذب"ین وفاتینین ۱۰۰-جو ایلدؤنومو ایله علاقهدار "جاذب" دیوانینی نشر اوچون حاضرلاییردیم. جاذب بیر اثری واردیر جنگ المهمات آدیندا. بو اثری آراشدیرمادا مولانا عتیقینین تورک دیوانینا دا راست گلدیم. مرحوم نهالی – جاذبین قیز نوهسی - آیلارلا جنگ المهماتین اونیکال بیر نسخهسینی منه امانت وئردی. بو دَیرلی و گؤزل کتابدا بیر چوخ شاعرین، خصوصاً ده بؤلگه شاعرلرینین هم فارس، هم ده تورک دیللرینده، بیر نئچه بؤیوک شاعری اولان عتیقی، جاریه، عاجز کیمی شعرلرینه راست گلدیم. اوّلجه دوشوندوم کی، جاذب مولانا عتیقینین فارس شعرلرینی تورک دیلینه ترجمه ائدیب. بو والهائدیجی پوئتیک دیلله تانیش اولدوقدان سونرا باشا دوشدوم کی، بو شعرلر ترجمه دئییل، عتیقینین اؤزونه مخصوصدور، اما دوشونموردوم کی، بو عتیقی یئددینجی عصرین عینی مولانا عتیقیسیدیر. بو اثرله تانیش اولدوغوم ایلده "وارلیق" و "پیام زنجان" ژورناللاریندا بیر نئچه مقاله یازدیم و عتیقینین غزللرینی درج ائتدیم. تا کی "جنگ المهمات"دن باشقا باشقا بیر الیازمایا راست گلنه قدر. بو الیازماداکی تورک غزللری "جنگ المهمات"داکی غزللرله تام اویغون گلیردی.
"جنگ المهمات"ین کاتبی "جاذب" تخلصو ایله محمد کاظم خوئینی (۱۲۲۵-۱۳۱۲ قمری) ایدی. او، اوچ دیلده - فارس، تورک و عرب دیللرینده شئیر یازان و شعرلر توپلوسونو یازان باجاریقلی بیر شاعر ایدی. شعردن علاوه، او، خطاطلیقدا دا ماهر ایدی و "جنگ المهمات"ین صورتی و ترتیبی اونون صنعت و علمینین نمونهسیدیر. دیرلی "جنگ المهمات" اثرینده اونلارلا شاعر و عالمین شعرلری و اثرلری یئر آلیر و فارس، عرب و تورک دیللرینده بؤیوک اینسانلارین اثرلرینین نمونهسیدیر. او، دورون موختلیف علملری، مثلاً، صرف و نحو، طب، نجوم، جبر و گرامر و س. حقینده گؤزل خط ایله یازمیشدیر. جاذب اؤزو ده فارس و تورک شعرلری ایله ده بو جُنگی بزهمیشدیر. او، آیتالله شیخ عبدالکریم خوئینینین دستهیی ایله زنجان علمیه حوزهسینده اوزون ایللر دینی علملردن درس دئمیش و عالملری علم و ادبیات دنیاسی ایله تانیش ائتمیشدیر.
جاذبین الیازماسی ایله یازیلمیش "جنگ المهمات" اثری سلطانی کسیمیندهدیر و ۳۰۰-دن چوخ ورقه مالکدیر.
اؤز الیازماسی جنگ المهماتین ایچیندن جاذبین دیوانینی چیخاریب ادبی اجتماعیته مستقل بیر اثر کیمی تقدیم ائتدییم دیوان، اسلام دونیاسینین اوچ دیلینده بستهلهدیی غزل، قصیده، مثنوی، مخمس، ترجیع بند و س. توپلوسونو احتوا ائدیر. دیوانینا بیر نئچه ذوقلو شعر ده علاوه اولونوب. بو وقت شاعرین شعرلری ده چوخ ماراقلی و گؤزلدیر، اکثریتی فارس و تورک دیللریندهدیر. بعضاً بیر بیت فارس، دیگری ایسه تورک دیلینده، بعضاً ایسه مصرعلر، بیری فارس، دیگری ایسه تورک دیلینده یازیلیر.[17]
ماراقلیدیر کی، زنجاندا باشقا بیر دوستوم بو بؤیوک شاعرین فارسجا غزللری حقینده دوکتورلوق تئزیتی حاضرلاییردی؛ علاقهلریمیز ثمرهلی اولموشدو. اونوتمامالییام کی، مولانا و اونون تورکجه اثرلری حقینده مختلف درگیلرده او جملهدن "پیام زنجان» «اومید زنجان"، "بهار زنجان"، "پیک آذر"، "فجر آذربایجان"، "یول"، "وارلیق" و دیگرلرینده بیر نئچه مقاله یازیب درج ائتدیردیم و حاضردا موجود اولان عتیقینین تام تورکجه دیوانینی نشر ائتمک قرارینا گلدیم.
قئید ائتمک لازمدیر کی، بعضی یازیچیلار تبریزده یازیلمیش "سفینه تبریز" و حتی "مجالس" اثرلرینی آذربایجان دیلینی فهلوی و دیگر لهجهلره عایید ائدن اثرلر حساب ائتمهیه چالیشیرلار. مولانا عتیقینین تورک دیوانینین نشری ایسه اونلارین بو عقلسیز حیلهسینی افشا ائدیر. قئید ائتمک لازیمدیر کی، شاعرلرینین اوچ دیلده شئیر یازدیغی آزسایلی اؤلکهلر معلومدور، حالبوکی آذربایجان بئله بیر دیاردیر و دوشونجهلی اجدادلاریمیزین بئله بزدیلمهسی بیزیم اوچون غرور و سئوینج منبعیدیر. آذربایجان ادبیاتی اوچ دیلده بزهدیلیب و هر اوچ دیلده اثرلر یارادان بیر چوخ شاعریمیز وار. اونلارین آراسیندا شهابالدین سهروردی، خواجه احمد فقیه اسبوسی (۶جی عصرده)، مولانا عتیقی زنجانی (هجری ۷ و ۸-جی عصر)، مولانا همتی انگورانی (۱۰جو عصر) و نهایت، اؤتن عصرده آذربایجانین، خصوصاً ده زنجانین اوچدیللی داهیلری حساب ائدیلن حکیم هیدجینی قئید ائده بیلهریک. عینی زماندا، قئید ائتمک لازمدیر کی، "سفینهی تبریز"نه داخل اولان اثرلر، شاعرلر و عالیملرین هامیسی آذربایجاندان دئییل. داها اول دئدییمیز کیمی، ابن سینا، ظهیر فاریابی، سنائی، صدر خجندی، حسن غزنوی، جمال اصفهانی، یمین اصفهانی، خیام و... تبریز و یا آذربایجاندان دئییللر. لاکین تبریز ائله بیر مدنی موقعه مالک اولدوغو اوچون، بوتون ادبی دنیادان یوزلرله، بلکه ده مینلرله شاعری جلب ائدیب و مقبرهالشعرا بو ادعا اوچون دانیلماز بیر سنددیر. اینانیریق کی، اونون دیگر اثرلری قارشیمیزداکی اونایللیکلرده کشف ائدیلهجک و بو خزینهنی زنگینلشدیرهجک. ایندی ایسه زنگین ایران-اسلام مدنیتینین خزینهلرینه بیر صحیفه علاوه ائتمک اوچون مولانا عتیقینین تورک دیوانینی ادبیاتسئورلرین خدمتینه تقدیم ائدیرم.
[1] ذبیح الله، صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ج ۳، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۳، ص ۱۱۲۵.
[2] حافظ حسین ابن کربلایی، روضات الجنان و جنات الجنان، تصحیح: جعفر سلطان الفرائی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۹. (دریافت جایزه بهترین کتاب سال)
۳ تاریخ طبری، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، ۱۶ جلد، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵، صص ۶۲۲، ۷۳۳ ۷۴۶ و...
-ابوالحسن مسعودی، مروج الذهب، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، ۱۳۹۴، صص ۱۹۱، ۱۹۷، ۲۰۲.
[4]Mohammadreza Karim, Story of Shan-Qizi, Vancouver, PanBeh, 2025, p 7.
[5] م. کریمی، فرهنگ و ادب امپراتوری خزران، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۴.
[6] م. کریمی، آذربایجان از پگاه تاریخ تا امروز، ۲ جلد، ج ۲، ونکوور، انتشارات پان به، ۲۰۲۵، ص ۸۲۸.
[7] ابومنصور علی ابن احمد طوسی، لغت فرس، تصحیح: عباس اقبال آشتیانی، چاپخانهی مجلس، ۱۳۱۹.
[8] ۱ شرف الدین حکیم ابومنصور قطران عضدی تبریزی، تصحیح: محمد نخجوانی، مقدمهها: بدیع الزمان فروزانقر، ذبیح الله صفا، سیدحسن تقی زاده، انتشارات ققنوس، ۱۳۶۲.
۱ دیوان غزلیات و قصاید نظامی، تصحیح سعید نفیسی، تهران، کتابفروشی فروغی، ۱۳۱۹، ۱۳۵-۱۳۶.
متن اصلی: «این نکته مسلم است که زبان شعر فارسی زبان طبیعی و رایج مغرب ایران مخصوصا آذربایجان نبوده و زبان مشرق بوده است که از راه ادبیات وارد این سرزمین شده است. شعر دری در آذربایجان از قرن پنجم و از زمان اسدی و قطران آغاز شده و در قرن ششم با ابوالعلا گنجوی، خاقانی، نظامی، فلکی، قوامی و بیلقانی به اوج خود رسیده است. ناچار شاعران آذربایجان زبان دری را از مادر خود نمیآموخته و از آموزگار درمییافتهاند.»
[10] حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۲، ص ۸۴۳.
[11] Katip Çelebi, Keçç Ei-Zunun, 2 cilt Takim, Türk Taruhu Kurumu Yayinlari, 1943, s 347.
۱ كمال الدين أبو الفضل عبد الرزاق بن أحمد المعروف بـه ابن الفوطي الشيباني، مجمع الآداب في معجم الالقاب، مؤسسه الطباعه والنشر- وزاره الثقافه والارشاد الاسلامي، إيران، ١٤١٦، ص
۲ جمال خلیل شروانی، نزهه المجالس، تصحیح: محمد امین ریاحی، انتشارات علمی، ۱۳۷۵، ص ۱۲۰.
۳ عبدالرسول خیامپور، فرهنگ سخنوران، انتشارات طلائیه، ۲ جلدی، ج ۲، ۱۳۷۲، ص ۲۴۴-۲۴۵.
۱ تربيت، محمدعلي، دانشمندان آذربايجان، تبريز، فردوسي، ۱۳۵۵.
[16] عبدالرسول خیامپور، فرهنگ سخنوران، انتشارات طلائیه، جلد دوم، ۱۳۷۲، ص ۲۴۴ و ۲۴۵.
[17] محمد کاظم خوئینی، دیوان جاذب، تصحیح: م. کریمی، تبریز، انتشارات آذر تورک، ۱۳۹۴.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی