شاعیر اورهگی
منده چیرپینیر انسان اوره گی،
قوللاریمدادیر انسان بیله گی،
اوره گیمده دیر انسان دیله گی،
بیر داملایام من بویوک دنیزدن،
دنیز یارانیر دونیادا بیزدن.
نوزده اردیبهشت، سالروز تولد یکی از برجستهترین چهرههای آموزشی و فرهنگی آذربایجان، «جبار باغچهبان» است؛ معلمی نوگرا که مسیر آموزش نوین کودکان و ناشنوایان را در ایران دگرگون کرد.
بی تردید منزوی را باید بزرگترین و معروفترین شاعر معاصر زنجانی دانست که شهرتش در همه جای ایران پیچیده و هنر شعریش مورد پذیرش شعردوستان و ادیبان قرار گرفته است. او سرایش شعر ترکی را از سال ۱۳۷۰ به بعد جدی گرفته است در حالی که در این زمان در غزل فارسی یکی از پرچمداران غزل مدرن فارسی شناخته شده بود. او سرودن شعر ترکی را با بایاتی و قوشما آغاز کرد و با آفرینش “دومان” به جایگاهی بلند در ادبیات معاصر آذربایجان دست یافت. فراموش نمیکنیم که منزوی با شروع انتشار هفته نامه “امید زنجان”، مسئولیت صفحه ادبی این هفته نامه را با عنوان “امید در امید” بر عهده گرفت و توانست جوانان شعردوست زنجانی را در کلاسهایش گرد آورد که امروز برخی از آنان به شاعران پخته و صاحبنام امروز تبدیل شده اند.
«داش آكل» ايله «كاكا رستم» ين قانلي بيچاق اولدوقلاريني بوتون شيراز اهلي بيليردي. بيرگون داش آكل قديم كي پاتوقي «دوميل» قهوهخاناسيندا ديزلري اوسته چؤمبلهن اوتورموشدي. بير بيلدير چين قفسي ايسه كي اوزه رينه بير قيرميزي پارچا سالمينشدي يانيندا ايدي و بارماقي نين اوجو ايله ير تيكه بوزو سوكاساسيندا چالخاليردي. بو آندا بيردن كاكارستم يولدان يئتيردي و توخونان بير باخيش لا، داش آكُلا گؤز ديكدي و ألي شاليندا گزهركن گئتدي اوز به اوز سكيده اوتوردي. سونرا اوزونو قهوهچي شاگيرده توتوب دئدي: « آآآي اوغلان بيبي بير چاي گتير گؤروم.» داش آكل معنالي بير باخيش لا قهوهچي شاگرده باخدي. او تهركي قورخودان اؤزونو ايتيريب كاكانين سؤزونو سانكي ائشيتمهدي. ايستيكانلارين بوروش جامدان چيخارار كن سو سطيلينه باسيب سونرا اونلاري بير به بير اهمالجا قورولوردي. حولهني ائله استاكنلارين جانينا چكيردي كه اونلارين قيژها قيژسسي آيدينجاسينا ائشيديليردي. كاكارستم بوسايمامازليق دان غضبلندي. يئنيدن باغيردي: «مه مه مگه كارسان!؟ سه سه سنلهنم!»
(دونیا تئاتر گونو موناسیبتیله «میرزهباغیر حاجیزاده»نین خاطیرهسینه تقدیم اولونور)
آجلیقدان قورساغیم دارالیب. یئمهیه بیر شئی تاپیم دئیه پاساژدا سولهنیرم.۱ آیاقلاریم دالیمجا سورونور. خورشید مئیخاناسینین پیللهسینده ایلشمیش کورمیررحیم گؤرمز گؤزویله منی گودن کیمیدیر...
ین یئرده قوناق قالسان ،
مین قوناق یولا سالسان
مین دوستونا ال توتوب
مین دوشماندان اؤج آلسان
ان چتین یاریشلاردا ،
كسكين غلبه چالسان
قیزلارینلا فخر ائدیب ،
اوغول دئییب اوجالسان
غیرت ایله یاشاییب
حؤرمت ايله قوجالسان
یئنه ده دویاجاقسان
بوحیاتین سئوداسی
باشیندان اؤتن دئییل
آرزولار بيتن دئییل !...
آردی وار...
تانینمیش آذربایجانلی تورک ادبیاتشوناسی، شاعر و یازیچیسی دوکتور رضا براهنی، فروردین آیینین بئشینده جومعه گونو سحر ساعاتلاریندا کانادانین تورونتو شهرینده ۸۶ یاشیندا وفات ائتدی(۱۴۰۱). دوکتور براهنی ۱۳۷۰جی ایللرین اورتالاریندا کانادایا کؤچوب و ۳۰ ایلدن آرتیق بو اؤلکه ده یاشادی.
توبه نامه احمد کسروی
این مقاله به همین عنوان «اللغة التركیة فی إیران» به قلم احمد کسروی و در مجله «العرفان» سوریه، جلد ۸، شماره ۲، نوامبر ۱۹۲۲ و به زبان عربی چاپ گردیده است. این مقاله بعدها توسط پروفسور اوان زگال، كسروی شناس و ریاضیدان معاصر آمریكایی به انگلیسی ترجمه شده است. ترجمه فارسی مقاله نیز از پروفسور محمدعلی شهابی شجاعی است.
بابک – آذربایجانین ملی تورک قهرمانی
م. کریمی
اؤزت:
آذربایجان تاریخینی باشقالارینین یازیلاریندان اوخویوروق. بللیدیر اونلار اؤز باخیشلاری و گاهدان ایستکلری اساسیندا بیزیم تاریخی یازمیش، گاهدان دَییشیب و حتا تحریف ده ائتمیشلر. زمان سوره سییله بوگون علمی امکانلارین چوخالماسی و گیزلی قالمیش سندلرین آشکار اولونماسی، یئنی آراشدیرمالار، سندلر و فیکیرلرله تاریخیمیزه باخماق ضرورتی حیس اولونور. دوغروسو بودور کی بو ساحه ده درین بوشلوق واردیر، عئینی حالدا قونشو اؤلکه لرده یارانان نظریه لردن ده خبرسیز قالمیشیق. آذربایجان تاریخینده گوونمه لی زیروه لر واردیر، خبرسیز قالماغیمیزدان آسیلی اولاراق اونلاری بیزدن آلیب باشقا بیر بویا ایله بیزه تانیتدیرمیشلار. بوگون بیر چوخلو قونولاری باشدان اؤیرنمه لی و یئنی باخیشلا باخمالیییق. بابکین سیماسی دا تحریفلرله اوز-اوزه گلن و دَییشدیریلن سیمالارداندیر. بو مقاله چالیشیر بابکین سیماسینی اعتبارلی قایناقلارا دایاناراق آچیقلاسین. بو یولدا باشقا عالیملرین ده آختاریشلارینا موراجیعت اولونوب و الده ائدیلن سونوجلار سئویندیریجیدیر.
آچار سؤزجوکلر: تاریخ، بابک، آذربایجان، تاریخ علمی، تاریخ نظریه لری.
من یک زنم
با دستهایی که از تیغ بُرندهی رنجها
زخمها دارد.
زنی که قامتش از نهایت بیشرمیِ شما
در زیر کار توانفرسای
آسان شکسته است.
زنی که پوستش آیینهی آفتاب کویر است
و گیسوانش بوی دود میدهد.》
بر صفحات تاریخ سراسر رنج و سرکوبِ ستیز با سانسور این سرزمین، نام زنان بسیاری چون ستارگانی نامیرا میدرخشد. زنانی که همواره جان بر کف، نبرد با دشمنان آزادی و ستمورزان را پی گرفتهاند و امروز نیز بیهراس از زندان و گلوله و باتوم در خیابان، ندای«زن، زندگی، آزادی» را با حنجرههای زخمیِ خود فریاد میکنند.مرضیه
🌺 « گلمهروُ » 🌺
سونقور تورکجه سینده بیر شعر / سعید رابعی
کوچهنی هامی سپردیم گلمهروُ
ناغاره یاغلوُز اوْتردیم گلمهروُ
گوُنلری حسرتنه ووُردیم باشه
هفتهنی آیه چاتردیم گلمهروُ...
هانسي بير عالم، يازيچي، بيلگين خدمت هدفيله، عشق اساسيندا، بير پاي اوممادان عمرونو ياراديجيليغا صرف ائتميش، هميشه ليك خلقين اوره يينده ياشاميش و اؤلمز اولموشدور. ائلينه، ديلينه، يوردونا خدمت ائتمك آرزيسيندا اولان انسان، اونون وارليغيندا بوشلوغو آختاريب دولدورماق هوسينده اولار؛ اؤز باشي نين اوجاليغيني خلقينين باشي اوجاليغيندا آختارار. ائل اوجالديقجا، او دا اوجالار؛ ائل وار اولدوقجا، او دا وار اولار!
ميرزا حسين كريمي 1310جي ايلده ماراغانين مؤمين و ديندار بير عائله سينده آنادان اولدو. ماراغا قديم زامانلاردان يوزلرله بؤيوك سؤز و دوشونجه عالملرين آنا يوردو اولموش؛ اوحدي، عبدالقادر، اشرف، درويش، دخيل، شكوهي، ذاكر كيمي عالملري اؤز قوينوندا بؤيوتموش و بوگونده بويورد بئله انسانلاردان و ياراديجي عالملردن بوش دئييلدير. ميرزا حسينين آتاسي مرحوم ذاكر مراغهاي باققالليق و شام دوزهلتمه ايشينده چاليشاراق، يازيب ياراديردي ده. اونون اوغلو، ميرزا حسين، اونون بير سيرا اثرلريني اؤز دفترلرينه سپهرك، اونلارين يايماسينا كؤمك ائتميش، آنجاق مستقل بير صورتده ياييلماسي داها لازمدير.
متن سخنرانی
26/9/1401
76 سال از واقعه شوم کتابسوزان 26 آذر 1325 می گذرد. روزی که رژیم پهلوی و حامیان خارجی اش اوج ضدیت خود را با سنن و فرهنگ آذربایجان نشان دادند. مراسمی که خود آنرا جشن کتابسوزان می نامند چند روز پس از سرکوب خونین دولت ملی آذربایجان در تمام شهرها و روستاهای آذربایجان صورت گرفت. تمام کتاب های درسی و دیگر آثاری که حکومت ملی آذربایجان به زبان ترکی آذری به چاپ رسانده بود، به آتش کشیده شد. خلق آذربایجان این فاجعه را هرگز فراموش نخواهد کرد. چهره ی کریه نظام شاهنشاهی در پایان آخرین شاهش نمایان شد و نشان داد که هرگز چنین نظامی برای آذربایجان دل نخواهد سوزاند آنچه می سوزاند کتاب است و فرهنگ. مردم این حس را با پوست و استخوان خود لمس کردند و دیگر برای ابد به چنین نظامی آری نخواهند گفت.
هر میلتین ادبیاتی، اونون تاریخ و یاشاییشینین گوزگوسودور. معاصر آذربایجان ادبیاتی دا، اؤلکهمیزین آیدین - دورو آیناسیدیر. شاه رژیمینین سیخینتی و بوغونتوسو، 60 ایل تامام خالقیمیزا قان اؤتدوروب و تاریخیمیزین قارا لکهسینی یاراتمیشدیر. بو ایللرده دیلیمیز یاساق، ائللریمیز دوستاق و یاشاییش آغیر اولموشدور. تاریخی یازانلار استبداد حاکمیتینه باغلی اولدوقلاری اوچون یالان یازسالاردا، شعریمیز یالان دگیل و ادبیاتیمیز بو دورومو دوزگون گؤسترمیشدیر.
آذربایجان دایانیش شعری
انتشارات پینار، کرج، 1389، 262ص
اؤن سؤز
هر میلتین ادبیاتی، اونون تاریخ و یاشاییشینین گوزگوسودور. معاصر آذربایجان ادبیاتی دا، اؤلکهمیزین آیدین - دورو آیناسیدیر. شاه رژیمینین سیخینتی و بوغونتوسو، 60 ایل تامام خالقیمیزا قان اؤتدوروب و تاریخیمیزین قارا لکهسینی یاراتمیشدیر. بو ایللرده دیلیمیز یاساق، ائللریمیز دوستاق و یاشاییش آغیر اولموشدور. تاریخی یازانلار استبداد حاکمیتینه باغلی اولدوقلاری اوچون یالان یازسالاردا، شعریمیز یالان دگیل و ادبیاتیمیز بو دورومو دوزگون گؤسترمیشدیر.
م. کریمی
پروفسور محمد تقي زهتابي آذربايجان چاغداش ادبياتينين سؤنمز اولدوزو، پارلايان سيماسيدير. ائليميزين باشيني دنيا خالقلاري آراسيندا اوجالدان، تاريخيميزين قارانليق بوجاقلارينا ايشيق ساچان، چاغداش شعريميزين زيروه سينده دايانان بؤيوك شاعر، تاريخچي و ائل اوغلودور. خالقيميز بئله بير اوستاد، غيرتلي و عالم اوغلونا دونيا بويو و تاريخ بويو گووه نه جكدير.
محمدتقي ۱۳۰۲ اينجي گونش ايلي آذر آيي نين ۲ سينده شبسترده دنيايا گلدي
رضا شاهين قولدولوغو سونا چاتاراق، ايراندا بير آزادليق نفسي گزير. آذربايجان هميشهكي كيمي اؤز اؤنجولويونو گؤستهرير و بوتون ايراني دموكراتيك بير سيستمه چكمك اوچون، ملي آزادليق يولونو هامبارلايير و بير ايلليك آذربايجان ملي حكومتيني قورور و بونونلا دا دموكرات ادبيات يارانير. يوزلرجه گنج شاعرلر- يازيچيلار، قادينلار و ارككلر ال- اله وئريب ديكتاتورلوغو ائشيگه سورمكله خلقيميزين ديليني و ادبياتيني گلیشدیریرلر. بير ايلده يارانان عمراني، صنعتي و ادبي ايشلر، پهلوي سلسهسينين 50 ايلينده اولماميشدير. آنجاق امپرياليستلر ده اؤزلريني خطرده گؤروب، دموكرات حركاتيني بوغورلار. حركت بوغولورسادا، آنجاق فكر- دوشونجه و اونون حاصيلي اولان ادبيات هلهده ديريدير . . .
گیزلی خیاللار شاعری
شعر، اصلینده عادی دانیشیقدا دیله گتیره بیلمهدیگیمیزلری، تأثیر ائدیجی بیر شیوه ایله بیان ائتمك اوچون یارانمیشدیر. یاخشی شعر ایسه اودور كی، عادی دانیشیق و عادی دیل علیهینه عصیان قیلسین و شاعری دیله گله بیلمهین سؤزلری دئمگه وادار ائتسین.
ادیبان آذربایجان نیز چون وطنمان و زبان مادریمان همواره مظلوم واقع شده اند. نگاهی هرچند کوتاه به تاریخ معاصر آذربایجان نشانگر این امر است که زبان مادری ما با وجود خدمات هزاران ساله اش به دنیای بشریت و دارا بودن صفحات زرینی از ادب و هنر، امروز از طرف عده ای ضد بشر و شوونیست به انواع تهمتها و توهینها معروض مانده و جلوی روند بالنده و شکوفایی بی نظیر زبان و ادب ترکی را در میهن عزیزمان گرفته می شود. ادیبانی که امروز نسبت به زبان و ادب بومی خویش عشق می ورزند از این جور و ستمها محفوظ نیستند.
دکتر صدیق از جمله نویسندگان خستگی ناپذیر، شاعری متعهد و مترجمی با قلمی برنده است که سالها در برابر ستم شاهنشاهی و شاه غدار پهلوی ایستاد. با وجود زندان و تبعید و انواع دیگری از آزارهای ضد انسانی رژیم ستمشاهی لحظه ای از حقوق حقه ی ملتش غافل نشد. . .
دانیشیق متنی
م. کریمی
19/02/1401
سئویملی دوسلار! بوگون معیار و یا استاندارد دیلیمیزدن دانیشماق ایستردیم.
بونا اینانیریق کی تورک دیلی ایراندا آرادان گئدن دئییلدیر، آنجاق بیر سیرا آخساقلیقلار اونو تهدید ائدیر و بو تهدید ده اساسلی و دانیلمازدیر. بونا چاره قیلماق گره کیر. بوگون دیلیمیزین آخساقلیقلاریندان نئچه سینی سایماق ایستردیم و اونون اؤنونو آلماق اوچون اؤز فیکیرلریمی اورتایا قویاجاغام و سیز عزیزلردن بو ساحه ده فیکیرلرینیزی ائشیتمک ایسته ییرم:
1 ) ایلک اؤنجه دیلیمیز کئچن یوزایلین غلط سیاستلریندن آسیلی اولاراق فاذری (فارسی – تورکی) اولماغا گئدیر. البته فاصلهسیز ده عرض ائدیم: دیلیمیزین ماراقلیلاری چوخالماقدادیر. دیلیمیز کمیت یؤنوندن ضعیفله سه ده، کیفیت باخیمیندان طرفدارالاری چوخالمادادیر. همین عامل دیلیمیزین آرادان گئتمه سی نین قارشینی آلیر. هر حالدا رسمی اداره لرده، رادیو – تلویزیوندا و تورکجه مئدیامیزین اولمادیغیندان فاذری آدلی بیر دیل، داها آرتیق خالق ایچینده یئر آلیر. فارسیجا سؤزجوکلر، اؤزللیکله فارسیجانین دئییم طرزی و گرامری بیزیم دیلیمیزده ایشله نیلیر. رادیو – تلویزیون و اداره لر بو دورومون گوجلنمه سینده داها آرتیق رول ایفا ائدیر. تورک ترکیب لری یئرینه فارسیجا عنوانلار گونو – گوندن دیللره دوشور. داها بوگون هامی اداره لرین عنوانینی و پروژه لری ده فارسیجا ایشله دیلر، مقلا دئییلیر : "سازمان بهزیستی استان تهران". و بئله – بئله ترکیب لر دیلیمیزین قایدالارینی پوزور.
بورادا بو آخساقلیغین قارشینی، دیلیمیزین رسمیت تاپماسییلا آلماق اولور. بو ساحه ده چوخلو سؤزلر واردیر.
م. کریمی
دانیشیق متنی
11/11/1400
دیلین گؤزه للیگی نی ساخلاماق اوچون اونون دوزگون یازماق لازیمدیر. نه گؤزل کی دیلیمیزین یازی قایدالارینی دوزگون اؤیره نیب و دیلیمیزی دوزگون یازاق.
هر دیل یازێیا گئچمک اوچون اؤزۆنه بیر خط، بیر الفبا سئچمهلیدیر. دیلین علمی قواعدینین بیلمهسی و رعایت ائدیلمهسی نه قدر مهمدیرسه، خط و الفبانین دا قایدالارینی بیلمک و رعایت ائیلهمک بیر او قدر اؤنملیدیر.
کئچن هفته دیلیمیزی یازماق اوچون استفاده اولونان خط لر حاققیندا دانیشدیق.
دیلیمیزین گؤزه للیک لریندن دانیشاندا او قدر بؤیو فضا و گئنیش بیر میدان ایله اوز – اوزه گلیریک کی تاسوفله هله خالقیمیز بونلاردان خبرسیز ساخلانیلمیشدیر. دیلیمیزین یاساق اولدوغوندان بیر چوخلو کتابلار هله کتابخانالاردا توز آلتیندا قالمیش، البته بیر چوخونو دا فارس وطنداشلاریمیز تعصب اوزوندن آرادان آپارمیشلار و هله ده بو بشری جنایتدن چکینمه ییرلر و فرهاد حکیم زاده لری خارجی اؤلکه لره گؤنده ریب مأموریتلر تاپشیریرلار. آنجاق دیلیمیزده گؤزل سؤزلوکلر یازیلمیش و 1000 ایلدن آرتیق بو گئدیشین تاریخی واردیر. من بوگون دیلیمیزین گؤزه للیک لری و اؤزه للیک لری حاققیندا دانیشیغیمی بو قونویا اختصاص وئریرم.
دانیشیق متنی
29/9/1400
کتاب دده قورقود
کتاب ددهقورقود، تورک دونیاسینین، اؤزه للیکله آذربایجانین دونیا ادبیاتینا باغیشلادیغی ان دَیَرلی و محتشم بیر کتابیدیر. بو کتاب بیر سیرا عالیملرین نظریجه آذربایجان تاریخیدیر. اوسطوره دؤورونون دوشونجهلرینی و آذربایجان خالقینین عنعنه لرینی، قهرمانلیق روحونو و یاشاییش طرزینی گؤسته ریر. بو کتاب، تاریخین درینلیکلریندن گلیر. دده قورقود کتابی عینی حالدا دیلیمیزین تاریخی، ایلک ادبیاتی، و گؤزه للیگینی آشکارا چیخاران اثری دیر. دده قورقود نظم و نثرلردن عبارت بیر اثردیر. هم نثر دیلیمیزده و هم نظم بؤلوموندن ادبی دیلیمیزه بؤیوک بیر وثیقه دیر. بوگون بو اثر، نثر فورماسیندا و نظم یازیلاریندا، هابئله سادالاشمیش فورمالاردا دا چاپ اولوب – یاییلیبدیر. آنجاق بونلارلا کیفایتلنمک اولماز، اونو دقیق اوخویوب، باشقا اثرلرله توتوشدوروب، انسانی جنبه لرینی منیمسه مک لازیمدیر.
دیلیمیزین بیر چوخ گؤزه للیک لرینی، اؤزه للیک لرینی بورادا گؤروروک. آنجاق بو محتشم اثری نئچه ساحه دن آراشدیرمالی ییق:
دانیشیق متنی
22/9/1400
فعل لرین حاللاری و وجه لری
دوستلار، دیلیمیزده فعل لرین ساییسی نین چوخلوغو ایله برابر، زمانلارین دا ساییسی چوخدور. تازه وجه لری ده چوخدور. یعنی حاللار دا بوللو – بوللودور. بو گئنیشلیک سبب اولور انسان دوشوندویونو – فیکرینی باشقاسینا یاخشی یئتیره بیلسین. دئدیک کی دیل تکجه باشقالارییلا ایلگی قورماق وسیله سی دئییل. البته دوغرودور کی ایلک وظیفه سی ائله همین ایلگی قورماقدیر، آنجاق بونونلا محدود اولماییر؛ بلکه فیکیرلشمک، دوشونمک و دویغولانماق دا ائله دیل طریقیله اولور. بیزیم فعل ده میدانیمیز گئنیش اولاندا داها دوغرو، داها گئنیش و داها اوره ییمیزدن کئچن کیمی دوشونه بیله ریک و بو دوشونجه نی دیل امکانلارییلا کاغاذ اوسته گتیره بیله ریک. دیل انسانین ایچ اوزونو ده آشکارا چیخاریر. ایچ حاللارینی بروزه چاتدیریر. تورک دیلی بو یؤندن چوخ درین، گئنیش، گوجلو و گؤزل دیر.
15/09/1400
دانیشیق متنی
سایلار
انسان اسکی زمانلاردان سایماغا احتیاج دویموش و دیلچیلرین دئدیکلرینه گؤره ایلک خط نمونهلری سایلاری گؤسترمک اوچون یارانمیشدیر. باشقا سؤزله دئسک، انسان هر بیر شئیدن اؤنجه اؤزونو تانیماغا چالیشمیش و ایستهمیشدیر اللرینین، آیاقلار نین ساییسینی، بارماقلارینین ساییسینی بیلسین. بونون اوچون سایماغا احتیاج دویموش و یاواش – یاواش سایماغا باشلامیشدیر. سونرالار انسانلار اؤز مال – داوارلارینی بیر شکیل چکمک و اونلارین ساییسینی بللندیرمک اوچون نشانه لر یازیسینی یاراتمیشدیر. بئله لیکله انسان ساییلاری اختراع ائتمیش و یازی کیمی ده ثبت و ضبط ائتمه یه چالیشمیشدیر. بئلهلیکله عدد، رقم و سایی یارانیر. آما بوگون ده سایی انسان یاشاییشیندا اؤنملی بیر مسئله کیمی اورتایا گلیر و تاریخ بویو بو ساحهده علملر یارانمیش. گون او گون اولوبدور کی هر بیر علم، سایی ایله بیلینمهدهدیر و سایی تامام علملرده اساسلی بیر دیرک کیمی تانینیر. البته تامام دیللرده سایی واردیر، آنجاق بیر سیرا دیللرده اولقونلاشمیش و بیر سیرا دیللره باشقا دیللردن گلمیشدیر.
جللاد! سنین قالاق- قالاق یاندیردیغین کیتابلار
مین کمالین شؤهرتیدیر، مین اورهیین آرزیسی….
بیز کؤچهریک بو دونیادان، اونلار قالیر یادیگار؛
هر ورقه نقش اولونموش نئچه اینسان دویغوسو،
مین کمالین شؤهرتیدیر، مین اورهیین آرزیسی….
×××
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی