دانیشیق متنی
29/9/1400
کتاب دده قورقود
   کتاب دده­قورقود، تورک دونیاسی­نین، اؤزه ­للیکله آذربایجانین دونیا ادبیاتینا باغیشلادیغی ان دَیَرلی و محتشم بیر کتابی­دیر. بو کتاب بیر سیرا عالیملرین نظریجه آذربایجان تاریخی­دیر. اوسطوره دؤورونون دوشونجه­لرینی و آذربایجان خالقی­نین عنعنه ­لرینی، قهرمانلیق روحونو و یاشاییش طرزینی گؤسته­ ریر. بو کتاب، تاریخین درینلیک­لریندن گلیر. دده قورقود کتابی عینی حالدا دیلیمیزین تاریخی، ایلک ادبیاتی، و گؤزه للیگینی آشکارا چیخاران اثری دیر. دده قورقود نظم و نثرلردن عبارت بیر اثردیر. هم نثر دیلیمیزده و هم نظم بؤلوموندن ادبی دیلیمیزه بؤیوک بیر وثیقه دیر. بوگون بو اثر، نثر فورماسیندا و نظم یازیلاریندا، هابئله سادالاشمیش فورمالاردا دا چاپ اولوب – یاییلیبدیر. آنجاق بونلارلا کیفایتلنمک اولماز، اونو دقیق اوخویوب، باشقا اثرلرله توتوشدوروب، انسانی جنبه لرینی منیمسه مک لازیمدیر.
دیلیمیزین بیر چوخ گؤزه للیک لرینی، اؤزه للیک لرینی بورادا گؤروروک. آنجاق بو محتشم اثری نئچه ساحه ­دن آراشدیرمالی ییق:                                                                                                                             
ایلک اؤنجه اثرین آراشدیرما ضرورتیندن دانیشماق لازیمدیر.
کتاب دده قورقود چوخلو ساحه لردن اؤنملی بیر اثردیر و تاسوف یئری بوراسی دیر کی خالقیمیزین هله چوخو اونو اوخوماییب و خالق ایچینده لازیمی قدر یئرلشمه ییبدیر. تکجه اونون آدینی بیلمک له کیفایتلنمک اولماز. هر بیر آذربایجان ماراقلیسینا، اوخوماسی واجب اولان بیر کتابدیر. یئنی نسل تامامیله اونو اوخویوب مینیمسه­ مه ­لی­ییک. قهرمانلارینی، پرسوناژلارینی بیر – بیر تانیمالی و اونلارین وارلیقلارینی یاشامیندا یاراتمالی­دیر. آخی بورادا بؤیوک انسانی اخلاق، گؤزل­گئدیشلر و دوشونجه­لر یاتمادادیر. کتاب دده قورقودو هر گون، هر بیر اوتورومدا فایدالانما گره کیر. بورادا ملی روح، ملی دوشونجه و انسانی گئدیشلر اورتایا قویولموشدور. بو کتابدا بیر منفی حرکت، آشاغی فیکیر و امتناع ائتمه ­لی بیر دوشونجه یوخدور. انسانلار بورادا تعریفله ­نیر و انسانیت یوکسه ­لیر. دوشمانلار دا گوجلو اولاراق اساس دوشنلردیر، یوخسا اونلارلا قهرمانلار آراسیندا بالاجا فرقلر یوخ، بلکه اساس تضادلار واردیر؛ عئینی حالدا دوشمنلر افسانه لر کیمی همیشه ائشیکمدن یوخ، بلکه گاهدان اؤز ایچینده­ دیر. بونلاری تاپماق داستانلاری آراشدیرماقلا تاپماق مومکوندور. انسان توپلومونون حقیقت لرینی تاپماق کیمی ده­ یرله ­نیر.
ایندی آراشدیرمامیزین ردیف لری بونلار اولابیلر:
1 ) دده قورقود کتابی نین اهمیتی
2 ) دده قورقود کتابی نین قونوسو
3 ) اثرین یازیلیش تاریخی
4 ) دده قورقودون اؤز شخصیتی­نین آراشدیرماسی
5 ) اثرده اولان شخصیت لرین آچیقلااماسی
6 ) بوگون دده قورقود کتابینا نئجه باخمالی ییق؟
 
کتاب دده قورقود 12 دستانی اؤزونده ساخلایاراق هر 12  داستان دا بیر - بیرینه باغلی­دیر. اساسدا سانکی بیر روماندیر و اونون ایچینده ایگیدلیک، فداکارلیق، عائیله محبتی، وطن­سئوگیسی، انسان­ سئورلیک، حق یولوندا چالیشماق، انسانی ایستکلر اوغروندا وار گوجیله اللشمک، ایده­آللار دونیاسینی قورماق اوچون مبارزه دالغالانیر. بو داستانلاردا اشتراک ائده­ن شخصیت لر، کتابین اوّلیندن سونونا قدر حضورلاری واردیر. تامام داستانلاردا و تامام شخصیتلر اولماسا دا، اساس شخصیت لر او جومله­دن دده قورقود اؤزو و آردیجا قازان­خان، بایندیرخان . خانیملاردان بولا خاتون، چیچک بانو چوخ داستانلاردا اشتراک ائدیرلر. بیر سیرا شخصیت لر بیر زامان داستانا گلیب و سونرا داستاندا یوخدور.
بورادا هم ساواش وار، ایگیدلیک وار، جان تهلوکه­ سی وار؛ هم سئوگی، محبت، صمیمیت و درین بشری محبت واردیر. بورادا یئرله گؤگ بیر – بیرینه چاتیر، گؤزه للیک لر جانلانیر، گؤرکملی انسان سیمالاری خلق اولور، نهایت آذربایجان اوتوپیاسی یارانیر. دده قورقود دونیاسی اؤزلویونده بیر اوتوپیادیر. بیر مدینه فاضله دیر. بورادا ظولمون کؤکو یانیر، برابرلیک حکومت سورور، آزادلیق وار، زورالیغیدان خبر یوخ؛ کیشی لرله خانیملار چیگین – چیگینه تارلالاردا، کندلرله ایشله ییب، مبارزه میدانیندا دا بیرگه اشتراک ائدیرلر. خانیملار ایچینده بیر نفرده دئسک منفی چهره یوخدور. عدالت حکومت سورور و انسانلار فداکارلیقلارینا گؤره، وطن اوغروندا خدمتلرینه گؤره، انسانلارین سعادتی یولوندا فداکارلیقلارینا گؤره قهرمان اولورلار و دده قورقوددان آد آلیرلار.
کتابین اهمیتی بورادادیر کی آذربایجان تورکجه سینده ایلک اثرلردن ساییلیر، اسکی آذربایجان تورکجه سی نین اؤزه للیک لرینی ساخلاییب و گوجلو – قایدالی قورولوشونو حفظ ائتمیشدیر. دیلی چوخ باخیمدان تاریخی اهمیته مالیک دیر. بیر چوخلو کؤکلو کلمه لر، دئییملر و بنزتمه لر واردیر. تکجه تاریخی باخینمدان یوخ، بلکه ادبی و دیاچی لیک یؤندن ده اؤنملی دیر. هم شفاهی ده یره مالیک دیر و هم یازیلی باخیمدان اهمیتلی دیر.
 
 
داستانلارا اشاره
دلی دومرول بیر کاروانین کؤرپو یانیندا اوتراق ائدیب آغلاما سسلری یوکسه ­له ­رک آغلاماقلارین دلیلینی سورور. بیلیر اونلارین گنج بیر ایگیدی اؤلموش. قلاتیلی کیندی سوردوقدا عزرائیلی دئییلر. دلی دومرول عزرائیلیم ساواشینا حاضیرلانیر. آنجاق اونا دئییرلر کی عزرائیل گؤزه گؤزسنمز. آما عزرائیل ایکی دفعه اونا نازل اولور، عزرائیلین گلمه ­سیندن نه قاراووللار خبردار اولور و نه قاپیلار اونا مانع اولا بیلیر. آنجاق دلی دومرول عزرائیل ایله اوز به اوز گلدیکده عزرائیلی قووالاییر. نهایت بیر گون آت سوره­رک آتین آیاغی زویور و همان دم عزرائیل دلی دومرولون سینه­ سی اوسته چؤکور. دلی دومرول عزرائیلدن ایسته­ ییر اوغرولار کیمی جان آلماغا گلمه ­سین بلکه بیر ایگید کیمی اونونلا قارشی قارشیا دایانیب ساوشسین. دلی­ دومرول ایله عزرائیل آراسیندا دانیشیقلار گئدیر و عزرائیل دئییر کی تانری امریله اونون جانینی آلماغا مأمور اولموشدور. دلی دومرول تانرییا باش اگیب، آنجاق بیر فورصت ایسته ­ییر و تانرییا حؤرمتله یاناشیر. تانری­نین خوشونا گلیر و عزرائیلی قیراغا چکیب دلی­ دومرولون یئرینه اونون باشقا بیر عزیزی­نین جانینی آلماغا مأمور ائدیر. عزرائیل دلی دومرولدان ایسته ­ییر اؤزونون یئرینه باشقاسینی تانیتدیرسین. دلی­ دومرول آتاسی­نین یانینا گلیب آما آتاسی اونو جوابلاییر کی هر نه ایسته ­سن دونیا مالیندان کئچه ­رم آما جانیمی وئره بیلمه ­رم. آناسی یانینا گئدیر آناسیندان دا بئله جواب ائشیدیر. عزرائیلدن ایسته­ییر اجازه وئرسین قادینی ایله وداعلاشیب جان وئرمه ­گه گلسین. آما قادینی بونا راضی اولماییب، اؤزونو قوربان وئرمه­ گه حاضیر اولدوغونو دئییر. نهایت ارله قادین بیرگه عزرائیل یانینا گئدیب ایسته ­ییرلر ایکیسی­نین جانینی دا بیرگه آلسین. تانری بو خبری ائشیده ­رک توتدوغو تصمیمی پوزور و اونلارا اوزون عؤمور باغیشلاییر. بئله­ لیکده گؤرونور کی سئوگی، تانری­نین ارده­سینی سیندیرا بیلیر.
   باشقا داستاندا قانتورالی ائله بیر قیز ایسته ­ییر کی آت سورمه ­ده اوندان ایره­لی کئچسین، اوندان تئز دوشمان قارشینا چیخسین و اوندان گئری قالماسین. بو یولدا سالجان خاتونو تاپیر، آما اونا چاتماق اوچون اوچ وحشی جاناواری اؤلدورمه ­لی­دیر. قانتورالی مبارزه میدانینا گیریر و باشاریلار گؤسته­ریب غلبه چالیر و سالجان خاتون ایله اؤز ائلینه دؤنور. قاییدیش یولدا یورقونلوغونو آلماق اوچون اوزالانیر و یوخا آپاریر. بو زمان دوشمان فورصتی غنیمت بیلیب یوگورور. سالجان خاتون بونو گؤردوکده ساواش پالتاری گئییب اؤز ایگیدیندن مودافیعه اوچون حاضیرلانیر. بو اثنادان قانتورالی یوخودان اویانیر و گؤرور سالجان خاتون آت اوستونده و قیلینج الینده دوشمانلاری قیریر. سجده­یه دوشوب و تانرییا بئله بیر شرفه ال تاپدیغیندان شوکر ائدیر.
   دیرسه­خان اؤز اوغلو بوغاچ­لا دوشمانلارین توطئه­سی اوزوندن اوز اوزه دایانیرلار. دیرسه ­خانین قادینی و یا بوغاچین آناسی اؤز عملیله گؤسته ­ریر کی هم وفالی بیر قادین­دیر ارینه و هم مهربان آنادیر اوغلونا. او، دده - بالانین آراسیندا فداکارلیقلار گؤسته ­ریر و نهایت آتا – اوغولو بیرلشدیریر و دوشمانلار قارشیندا بیرگه ساواشا حاضیرلاییر و اونلارا غلبه چالیر.
   سالور غازان­خان قادینی – بورلاخاتون دا بئله ناموسلو، اوره­یی­یانان، عاغیللی و فداکار بیر قادین­دیر. اوغلو اوروزخان یولوندا فداکارلیقلار گؤسته­ ریر و سئویملی اری یولوندا جاندان کئچیر و نهایت ائلیه – وطنینه شرف قازانیر.
   قادینلار دده قورقود کتابیندا گولشمه­ ده، آت سورمه ­ده و قیلینج وورمادا ایگیدلردن دالدا قالان دئییلدیرلر. عئینی حالدا لیاقت گؤسترمه ­ین ایگیدلر ده ائولنمه اجازه ­سی تاپماییرلار.
   بامسی بیرک داستانیندا بانو چیچک ائلیمیزین محبتلی – ووقارلی گؤزللریندن­دیر. او 16 ایل بامسی بیرکین یولونو گؤزله­ییر، اونا وفالی قالیر و نهایت دوشمانلاری رسوای ائده­رک آرزوسونا چاتیر. بورادا صداقت، صمیمیت، عزت و گؤزه ­للیک­لر دالغالانیر.
   دده ­قورقود کتابیندا قادینلار ارلرینه مصلحت وئره­ن، یاردیمچی اولان، اونونلا چیگین چیگینه ایشله­ ین، ساواشان و ووقار – متانتله – باشی اوجالیقلا یاشایاندیر. دده ­قورقود دونیاسیندا قادین ایستر آنا اولسون، ایستر سئوگیلی بیر یار اولسون، قارداشینا بیر مهربان باجی اولسون یا آتاسینا – آناسینا بیر سئویملی قیز؛ هر حالدا انسانی سیمالارین ان گؤزل تصویرینی گؤسته­ ریر. آنا اولاندا اوغول – قیزلارینا مهربان و صمیمی بیر آنادیر، محبتله اونلاری دویدورور و وطن اوغروندا جان قویان اوغول – قیزلار بئجردیر. دده قورقود کتابیندا 24 گؤزل و قهرمان قادین سیماسی واردیر. بو دونیادا نئچه اَشلی اولما یوخدور، بیر ایگید دونیادا تکجه بیر قادینلا ائوله ­نیر و باشقا سئوگیه یول وئرمیر و بیر قادین دونیادا بیر ایگیدله عؤمور سورور.
   
 
دده قورقور کتابی نین تاریخی
   کتاب دده­قورقود اسلامدان اؤنجه واریمیش. داستانلار اوسطوره دؤورانینی خاطیرلاییر. بیر گؤزلو جاناوار – تپخ گؤز ان اسکی اوسطوره­لردن ساییلیر و بیر چوبانین خیانتی اوزره ائلی تنبیه ائتمک اوچون یارانیر؛ او بیری طرفدن دلی­دومرول انسانلاری اؤلومدن قورتارماق اوچون عزرائیلین ساواشینا گئدیر. کتابدا اوخودوغوموز انسانلاریم هوندورلویو 6 – 7 متردن آرتیق­دیر. بونلارین هامیسی اوسطوره دؤوره­سی­نین دوشونجه­لریله باغلی­دیر. دوغرودور دده­قورقود کتابیندا دده قورقود، پیغمبر زمانیندا یاشاییر. کتابیت چوخ یئلرینده ایگیدلر نامازا دورورلار، آما اسلاملا اویغون اولمایان عامل­لر ده گؤرونور. مثلا قمیز ایچیرلر، مست اولورلار . . . بللی­دیر اسلام بویاسی سونرالار بو کتابا آرتیریلمیشدیر.
دده‌قورقود، پیغمبر زمانیندا یاشامیش و ۲۹۵ ایل ده عؤمور سورموشدور. سون تدقیقلر گؤستریر کی ساسانی شاهی انوشیروانین (۵۳۱ – ۵۷۹ م) وزیری “بزرگمهر”ین یانیندا بیر اوغوزنامه واردیر کی “اولوخان بیتیکچی”  یازمیشدیر. پروفسور نظامی‌خودیف “آذربایجان ادبی دیلی تاریخی” کیتابیندا هئچ بیر قایناق گؤسترمه‌دن، بو کیتابدان بیر نئچه صفحه متن گتیریب و اونون دیلینی اینجه‌له‌ییر. بو دیل، اثرین اسلامدان اؤنجه یازیلدیغینی ایناندیریر و گؤسته ­ریر کی نه قده‌ر “اورخون” و “یئنی سئی” کتیبه‌لرینه یاخین بیر دیلدیر.
   ایکینجی قایناقدان دانیشاندا عباسی خلیفه‌لریندن اولان‌ هارون الرشید(۷۶۳ – ۸۰۹ م) زمانینا اشاره اولور و دده‌قورقود اثری‌نین عربجه‌یه چئوریلمه‌سیندن دانیشیلیر. بو معلوماتی، "ابوبکر عبداله الدوه ­داری"‌نین "دررالتیجان" کیتابیندان آلیریق. ابوبکر عبداله الدواداری باشقا کیتابلاری “کنزالدرر و جامع الغرر”، “دررالتیجان”، “غرر تواریخ الزمان"دیر. دوه­داری بو کیتابی ۷۰۹ قمریده یازمیشدیر. دواداری بو کیتابی اؤزو گؤرموش و اونون تورکجه‌دن فارسجا و عربجه‌یه ترجمه‌سیندن دانیشیر و یازیر کی “جبرئیل بن بختیشوع” ‌هارون‌الرشیدین سارای دیلماجی بو اثری عربجه‌یه ترجمه ائتمیشدیر. بو اثرین اصل نسخه‌سی ابومسلم خراسانی خزینه‌سینده اولدوغونو دا اونوتمور. الدواداری‌نین وئردیگی معلومات اساسیندا بو کیتابدا اولوغ داغ، آلتون خان، اولو آی آناجی، منقبه چوجوق ارسلان و . . . دان دانیشیلیر و دباکوز (تپه گؤز) احوالاتینا دا اشاره ائدیر. الدواداری ۷۶۷ق / ۱۳۳۵م دا وفات ائتمیش و کیتابیندا اوغوزخان و دده‌قورقود حاققیندا معلومات وئرمیشدی.
    "جامع التواریخ” ، “شجره التراکمه" کیتابی‌دیر کی “ابولغازی بهادر خان”، “منجم باشی” دا اؤز کیتابیندا دده‌قورقوددان آد آپارمیش و اونون داستانلارینا اشاره ائتمیشدیر .‌ هابئله “تاریخ جدید” یا “مرآت جهان” آدیندا باشقا بیر قایناقدان دا آد آپارماق اولار کی ۱۰۰۰ق / ۱۵۹۲ م تاریخیندا یازیلمیش و اوغوزخان و دده‌قورقود داستانلارینا اشاره ائتمیشدیر. م. ارگین بیر نئچه قایناغا دا اشاره ائدیر، او جمله ­دن “شرف­نامه” آدلی اثرین “شرفحان” طرفیندن یازیلدیغی و پترزبورگدا ۱۸۶۰جی ایلده چاپ اولدوغونو دا گؤستریر. 
   تاریخه گلدیکده، بیز کتاب دده قورقودون وارلیغینی ساسانی شاهی اولان انوشیروانین صدر اعظمی بوذرجمهرین کتابخاناسیندا اولدوغونو اوخویوروق. 7جی یوزایلین مصر عالیمی "ابوبکر دواداری" اؤز کتابی "درر التیجان فی­ التاریخ" اثرینده بونو یازیر. بو کتابدا دده ­قورقود کتابی "اولوخان بیتیکچی­"نی تانیتدیریر. دواداری یازیر کتاب دده ­قورقودون تورکلرین تاریخی اولاراق عربجه ­یه چئویرمه ­سینی هارون­ الرشید امر ائتمیشدیر. البتده هله بوگونه قدر بو کتابلار الده ائدیلمه ­میشدیر. آما آراشدیریجیلار بو آلاندا چالیشیر و بیر سیرا معلوماتلار دا قازانمیشلار.
   رشیدالدین فضل­ الله همدانی 7جی یورایلده ایخانیلارین بؤیوک صدراعظمی جامع­ التواریخ کتابیندا اوغوزنامه­ دن چوخلو معلومات گتیریر. او، یازیر کی اوغوزخان آذربایجان آدینی بیزیم اؤلکه ­یه وئرمیش، حتا بیر چوخلو قبیله ­لره ده، او آد قویموشدور. او جمله­دن قپچاق، قانقولو، قارلوق، آغاجری، خلج و باشقا طایفالارین آدینی اوغوزخان وئرمیشدیر. دده­قورقود کتابیندا آد قویما، دده ­قورقودون بوینونادیر و اودور کی ایگیدلره آد وئریر؛ طایفالاری آییرد ائدیر. بورادا ایگیدلر اؤزلریندن قهرمانلیق، فداکارلیق گؤسترمه ­یینجه آد قازانا بیلمه ییرلر، آدسیز یاشاییرلار. آنجاق دده قورقود کتابی آدلیم قهرمانلارین کتابی­دیر. بو عنعنه اورخون آبیده­لرینده ده یازیلمیشدیر.
   مورّخلر تاریخی واراقلایاراق تورک – هون امپراتورلاری او جمله ­دن مِتِه­ خانی همان اوغوزخان بیلیرلر. نیبیجورین – 19جو یوزایلین روس تاریخچیسی، اوغورخانی همان مِتِه­ خان تانیتدیریر. مته ­خان دا 217 ایل میلاددان اؤنجه هون امپراتورو و با خاقانی­دیر. باشقا عالیملر اوغوزخانی بومین خاقانین افسانه ­لشمیش سیماسی دا بیلیرلر. بومین خاقان گؤگ­تورک سولاله ­سی­نین باشلایانی­دیر. بو بیلینمزلیک­لره گؤره ­دیر کی "آلبرت سورل" فرانسیز عالیمی چوخلو آراشدیرمالاردان سونرا بئله بیر قناعته گلیر: "هله بشریت اوچون ایکی معما حل اولماییب: بیری تاریخده تورکلر و ایکینجیسی جغرافیادا قطب­ لردیر."
آنجاق بو معلوماتی آراشدیران ادیب­لر، دده قورقود کتابینی آذربایجان تاریخی (شفاهی اولاراق و افسانه ­لشمیش فورمو) بیلیرلر کی اوزانلار طریقی-ایله افسانه ­لشمیشدیر. ضیاء بنیاداف آذربایجان عالیمی 10جو عصرین وئرگی دفترلرینی آراشدیرمادا، دده­قورقود کتابیندا آدلاری چکیلمکده­ اولان نئچه یئر و بؤلگه آدی و بیر سیرا شخص آدلاریلا توش گلیر؛ او جمله­ دن بؤلگه آدلاری آلیواوت، بایسونقار، قوتکند و شخص آدلاری اولان قورقود، بایندر، تورخان و باشقا آدلار کی دده قورقود کتابی­نین قهرمانلاری آراسیندا آدلاری گلمکده ­دیر.
   اوختای افندیف کتاب "دیار بکریه"نی تورکجه­یه چئویردیکده باییندیرخانین ایران، توران، روم، شام و مصره حکومت ائتدیگی و قپچاق چؤلونده قالدیغینی تاپیر. باییندیرخانین قیشلاغی قره ­باغ و یایلاغی گؤیچه دنیزی­دیر. بو اثرین (دیار بکریه) یازاری ابوبکر تهرانی 10جو عصرین مورّخلریندن­دیر. او، بو کتابدا اوزون حسن قره­قویونلونو 53 نسل ایله باییندیرخانا چاتدیریر و اوندان قاباق 60 نسل ایله نوح پیغمبره یئتیشیر. همین کتابدا اوزون حسن 16جی جدّی مأمون و امین – عباسی خلیفه ­لری – زمانیندا یاشاییر. اوزون حسنین 24جو جدّی سونقوربیگ­دی کی گؤیچه دنیزی یانیندا کافیرلرله ساواشیر؛ بو تاریخ اسلامدان اؤنجه ­یه عایید کدیر آنجاق بللی دئییلدیر کُفّاردان منظور کیملردیر! بوردا گلن آدلارین هامیسی دده قورقود کتابیندا واردیر.
   هر حالدا تاریخی قایناقلاری آختاردیقدا بئله - بئله معلوماتلار چوخدور. بیز، هله ایشین اوّلینده ­ییک. چکدیگیمیز بو آدلار آذربایجانین هر بؤلگه­سینده موجوددور. بوگون باییندیر داغی زنگانین گونئیینده دایانیب، اوروز چایی قیدارین قوزئینده آخیر، گؤیچه دنیزی گنج ه­ده ­دیر، قره ­باغ ، قره­داغ و باشقا یئرلرین آدی هله بوگون ده سسلنمکده­ دیر. آذربایجانین هر یئریندن دده قورقود عطری گلیر، دده قورقود هله ده بیزیمله یاشاییر. الده اولان معلومات، دیوان لغات­ التورک، جامع­التواریخ، شجره ­التراکمه، دیار بکریه و 7جی عصر عرب سیّاحی اولان ابن فضلانین یازیلاریندا موجوددور.
 
دده قورقودون آذربایجانلا ایلگیسینی یوزلرجه عالیم، مستشرق، تورکولوگ او جمله دن بارتولد، کوبوسکی، ژیرمونسکی، کونونف، کؤپرولو، اورخان شایق، محرم ارگین، حمید آراسلی، دمیرچی زاده، رفیع بیگلی، تهماسیب و باشقالاری تائید ائتمیشلر.
   کؤپرولوزاده دده­قورقود کتابی حاققیندا بئله یازیر: "دده قورقود کتابینی بارازی­نین بیر کفه­سینه قویسان و تورک ادبیاتینی باشقا کفه ­سینه، دده قورقود کفه­سی آغیر گلر". بئله اولدوقدا بیز دده­قورقود کتابینا نئجه باخمالی­ییق؟
   جفری لویس انگلیس دده قورقودشناسی نئچه ایللر بو اثرین اوستونده آراشدیرمالار ایره­لی سورموش و اونو دونیا کلاسیک اثرلریله توتوشدورموش و بو قناعته گلمیشدیر کی هومر – یونانین 2500 ایل بوندان قاباقکی رئمانچیسی ایلیاد و اودیسه اثرلرینده دده قورقود کتابیندان ایلهام آلمیشدیر. او، بو سؤزونه دلیل گتیرمکده بونو آرتیریر کی ایلیاد اثرینده اولان تپه­گؤز، نکجه بیر موجود کیمی رومان آراسیندا داستانا داخیل اولور و سونرا اوندان چیخیر؛ بیر حالداکی کتاب دده قورقوددان تپه­گؤزون نئجه موجود اولدوغو، نئجه یارانماسی و نه ایشلر گؤردویو و نئجه نابود اولدوغو تمامیله بیر پروسه­ده بللی اولونور؛ آنجاق ایلیاددان بونلاردان خبر یوخدور. یا دده­قورقود کتابیندا بامسی بیرک همان اؤزه­للیک­لریله داستاندا باشدان سونا کیمی یاشاییر، آما اودیسه اثرینده بو پروسه آیدینلاشماییر. جفری لویس بو اساسلارا دایاناراق دده قورقود کتابی­نین وارلیغینی میلاددان اؤنجه یوزایللره آپاریر.
 
 دده قورقود و آذربایجان
دده قورقود کتابی باشدان باشا آذربایجانا عاید بیر اثردیر. باشقا ملت لرین اوندا سهیم اولمالارینا هئچ شوبهه یوخدور، چونکی دیل بیرلیگی و دیل اؤزه للیک لرینی نظرده توتاندا، اوغوز تورکلری نین اورتاق دیلی نین ایشلنمه سینی گؤروروک.
دده قورقودون آذربایجانلا ایلگیسینی یوزلرجه عالیم، مستشرق، تورکولوگ او جمله­دن بارتولد، کوبوسکی، ژیرمونسکی، کونونف، کؤپرولو، اورخان شایق، محرم ارگین، حمید آراسلی، دمیرچی­زاده، رفیع بیگلی، تهماسیب و باشقالاری تائید ائتمیشلر.
   کؤپرولوزاده دده­قورقود کتابی حاققیندا بئله یازیر: "دده قورقود کتابینی بارازی­نین بیر کفه­سینه قویسان و تورک ادبیاتینی باشقا کفه­سینه، دده قورقود کفه­سی آغیر گلر". بئله اولدوقدا بیز دده­قورقود کتابینا نئجه باخمالی­ییق؟
 
دده قورقود اثری نین ائتکیسی
   "جفری لویس" اینگیلتره دده قورقودشناسی نئچه ایللر بو اثرین اوستونده آراشدیرمالار ایره­لی سورموش و اونو دونیا کلاسیک اثرلریله توتوشدورموش و بو قناعته گلمیشدیر کی: هومر – یونانین 2500 ایل بوندان قاباقکی رومانچیسی ایلیاد و اودیسه اثرلرینده دده قورقود کتابیندان ایلهام آلمیشدیر[1]. او، بو سؤزونه دلیل گتیرمکده بونو آرتیریر کی ایلیاد اثرینده اولان تپه­گؤز، نکجه بیر موجود کیمی رومان آراسیندا داستانا داخیل اولور و سونرا اوندان چیخیر؛ بیر حالداکی کتاب دده قورقوددان تپه­گؤزون نئجه موجود اولدوغو، نئجه یارانماسی و نه ایشلر گؤردویو و نئجه نابود اولدوغو تمامیله بیر پروسه­ده بللی اولونور؛ آنجاق ایلیاد رومانیندا بونلاردان خبر یوخدور. یا دده­قورقود کتابیندا بامسی بیرک همان اؤزه­للیک­لریله داستاندا باشدان سونا کیمی یاشاییر، آما اودیسه اثرینده بو پروسه آیدینلاشماییر. جفری لویس بو اساسلارا دایاناراق دده قورقود کتابی­نین وارلیغینی میلاددان اؤنجه یوزایللره آپاریر.
   کتاب دده­قورقود بیزیمله بیرگه یاشاییر. تاریخ بویو اوزانلاریمیز دده قورقود داستانلارینین مختلف واریانتلارینی سؤیله­میشلر و ایگیدلیک روحیه­سیله برابر محبت و سئوگی عطرینی ائللریمیز ایچره پایلامیشلار. او جمله­دن "زنگانلی آشیق بشیر" 70 ایل بوندان اؤنجه دده­قورقود داستانینی سؤیله­میش و بوگونوموزون آشیقلاری­نین یادداشلاریندا قالمادادیر. (م. کریمی، زنگان آشیقلاری، ص ) ایراندا بؤیوک شاعیریمیز بولوت قره­چؤرلو (سهند) هر 12 بویو شعره چکیب و هر بویدا بیر اؤن سؤز و بیر سون سؤز آرتیرماقلار درین فلسفی گؤروشلرینی آچیقلامیش و شاه اثر یاراتمیشدیر (ب. ق. سهند، سازیمین سؤزو، 1347). همان زمانلاردا صمد بهرنگی سهندین اثری سازیمین سؤزو کتابینا اوچ مقاله یازاراق دده­قورقود کتابینی دیللره سالدی و دومرول دیوانه عنوانلی کتابینی دده­قورقود داستانیندا ترجمه ائتدی (صمد بهرنگی، دومرول دیوانه­سر، 1346).  1944جو ایلده قوزئی آذربایجاندا – آذربایجان جمهوروسوندا دده­قورقود داستانلاری­نین شفاهی واریانتلارینی توپلاییب چاپ ائتدیردیلر. همین ایشی ایراندا دؤکتور صدیق جنابلاری گؤره­رک هفت مقاله عنوانلی کتابیندا یئر وئردی (ح. صدیق، هفت مقاله، 1347). انقلابدان اؤنجه دؤکتور محمد حریری اکبری دده­قورقود کتابینی انگلیسجه ده فارسیجایا چئویردی و باباقورقود عنوانیله یایدی محمد حریر اکبری، باباقورقود، 1350). انقلابدان اؤنجه هر نوع تورک کتابلاری­نین چاپی یاساق ایدی و دیلیمیزده هئچ بیر کتابا چاپ اجازه­سی وئریلمه­ییردی. آددا – بوددا اولان کتابلار دا گیزلیجه چاپ اولموشدور. آنجاق انقالاب عرفه­سینده اوستاد محمدعلی فرزانه دده­قورقود کتابینی علمی مئتود ایله چاپا یئتیردی (محمدعلی فرزانه، دده قورقود، 1358). انقلابدان سونرا نئچه – نئچه فارسی ترجمه­لری او جمله­دن اوستاد بهزاد بهزادی، اوستاد عزیز محسنی و باشقالاری طرفیندن یاییلدی. دده­قورقود کتابیندان رومانلار یازیلدی، سریاللاری چکیلدی، ایراندا مرحوم پورصمد دلی­دومرول آدلی فیلم چکدی و یوزلرجه هنری ایشلر میدانا گلدی. بوگون گونئی آذربایجاندا دده قورقود تامام آشیقلارین دیلینده گزیر و خالقیمیز اونون حاققیندا ده­یرلی بیلگی­لره صاحابدیرلار.
آشیقلاریمیز دده قورقود داستانلارینی سؤیله میشلر. زنگان آشیقلاریندان آشیق فرخ بایات دده قورقود داستانینی سؤیله ییر. بو داستاندا دده قورقود بیر نبی سیماسیندادیر. الله تعالی اونون اوره یینه ایلهام ائدردی. عزرائیل الیندن قاچیر و ائلی نین دردینی سؤیله مک اوچون بیر ساز دوزلدیر. اونا سیم چکیر و خالقی نین آرزیلارینی عزرائیله دئیه رک ائلی اوچون اوزون عؤمور ایسته ییر. عزرائیل ده تانری طرفیندن اونا اوزون بیر عؤمور باغیشلاییر. ائله اوزون اولور کی 295 یاشیندا قازران خان ایله برابر پیغمبرین حضورونا چاتیر، مسلمان اولور و سلمان فارسی ایله مشورتله شیر و اوغوز ائللرینده اسلام دینی نی یایماغا مشورتلر آلیر. خالق اونا اینانیب، هر سورونو اوندان سوروشاردیلار. هد نه دئسه یدی همان اولاردی. دیلینه یالان گلمزدی. الله دان سونرا هئچ کیمه باش ایمه دی. پیغمبر اسلام دعوتینه  باشلایاندا دده قورقود ایلک تورک ایدی کی پیغمبره ایمان گتیردی. آشیق بایاتین دئدیگینه گؤره بو داستانی اوستاسی اولان "آشیق بشیر"دن 60 ایل بوندان اؤنجه اؤیرنمیشدیر. اونون آشیقلیق ایشینه باشلادیغی او زماندان باشلانیر کی حضرت علی پیغمبرین نایبی اولاراق، باشقاسی خلیفه سئچیلیر و حضرت علی 25 ایل سکوت ائدیر. دده قورقود بو زامان ساز الینه آلیب ائللر آراسیندا امامین حقینی ادا ائتمک اوچون چالیشیر و هر یئرده و هر زامان "حق علی نن دیر" - سؤیله ییب اوخویور. (ائل بیلیلی، نومره 93 – 94، صص 214 – 215).
 
کتاب دده­قورقوددا قادین سیماسی
   کتاب دده­قورقود تکجه مردایگیدلر کتابی دئییل؛ بلکه یاشاییش صحنه­لرینده ارله قادین چیگین چیگینه ساواشلاردا، چالیشمالاردا و بوتون یاشاییشدا یاشاییرلار. قادینلار حتا ساواش کیدانیندا ایگیدلردن دال قالماییرلارو. هر 12 بویدا قهرمان قادین قهرمان ایگیدلرین یانیندادیر. بیر بالاجا باخیش بونو داها آیدینلاردار. دلی دومرول بیر کاروانین کؤرپو یانیندا اوتراق ائدیب آغلاما سسلری یوکسه­له­رک آغلاماقلارین دلیلینی سورور. بیلیر اونلارین گنج بیر ایگیدی اؤلموش. قلاتیلی کیندی سوردوقدا عزرائیلی دئییلر. دلی دومرول عزرائیلیم ساواشینا حاضیرلانیر. آنجاق اونا دئییرلر کی عزرائیل گؤزه گؤزسنمز. آما عزرائیل ایکی دفعه اونا نازل اولور، عزرائیلین گلمه­سیندن نه قاراووللار خبردار اولور و نه قاپیلار اونا مانع اولا بیلیر. آنجاق دلی دومرول عزرائیل ایله اوز به اوز گلدیکده عزرائیلی قووالاییر. نهایت بیر گون آت سوره­رک آتین آیاغی زویور و همان دم عزرائیل دلی دومرولون سینه­سی اوسته چؤکور. دلی دومرول عزرائیلدن ایسته­ییر اوغرولار کیمی جان آلماغا گلمه­سین بلکه بیر ایگید کیمی اونونلا قارشی قارشیا دایانیب ساوشسین. دلی­دومرول ایله عزرائیل آراسیندا دانیشیقلار گئدیر و عزرائیل دئییر کی تانری امریله اونون جانینی آلماغا مأمور اولموشدور. دلی دومرول تانرییا باش اگیب، آنجاق بیر فورصت ایسته­ییر و تانرییا حؤرمتله یاناشیرو تانری نین خوشونا گلیر و عزرائیلی قیراغا چکیب دلی­دومرولون یئرینه اونون باشقا بیر عزیزی­نین جانینی آلماغا مأمور ائدیر. عزرائیل دلی دومرولدان ایسته­ییر اؤزونون یئرینه باشقاسینی تانیتدیرسینو دلی­دومرول آتاسی نین یامیما گلیب آنا آتاسی اونو جوابلاییر کی هر نه ایسته­سن دونیا مالیندان کئچه­رم آما جانیمی وئره بیلمه­رم. آناسی یانینا گئدیر آناسیندان دا بئله جواب ائشیدیر. عزرائیلدن ایسته­ییر اجازه وئرسین قادینی ایله وداعلاشیب جان وئرمه­گه گلسین. آما قادین بونا راضی اولماییب، اؤزونو قوربان وئرمه­گه حاضیر اولدوغونو دئییر. نهایت ارله قادین بیرگه عزرائیل یانینا گئدیب ایسته­ییرلر ایکیسی­نین جانینی دا بیرگه آلسین.
تانری بو خبری ائشیده­رک توتدوغو تصمیمی پوزور و اونلارا اوزون عؤمور باغیشلاییر. بئله­لیکده گؤرونور کی سئوگی تانری­نین ارده­سینی سیندیرا بیلیر.
   باشقا داستاندا قانتورالی ائله بیر قیز ایسته­ییر کی آت سورمه­ده اوندان ایره­لی کئچسین، اوندان تئز دوشمان قارشینا چیخسین و اوندان گئری قالماسین. بو یولدا سالحان خاتونو تاپیر، آما اونا چاتماق اوچون اوچ وحشی جاناواری اؤلدورمه­لی­دیر. قانتورالی مبارزه میدانینا گیریر و باشاریلار گؤسته­ریب غلبه چالیر و سالجان خاتون ایله اؤز ائلینه دؤنور. قاییدیش یولدا یورقونلوغونو آلماق اوچون اوزالانیر و یوخا آپاریر. بو زمان دوشمان فورصتی غنیمت بیلیب یوگورور. سالجان خاتون بونو گؤردوکده ساواش پالتاری گئییب اؤز ایگیدیندن مودافیعه اوچون حاضیرلانیر. بو اثنادان قانتورالی یوخودان اویانیر و گؤرور سالجان خاتون آت اوستونده و قیلینج الینده دوشمانلاری قیریر. سجده­یه دوشوب و تانرییا بئله بیر شرافه ال تاپدیغیندان شوکر ائدیر.
   دیرسه­خان اؤز اوعلو بوغاچ­لا دوشمانلارین توطئه­سی اوزوندن اوز اوزه دایانیرلار. دیرسه­خانین قادینی و یا بوغاچین آناسی اؤز عملیله گؤسته­ریر کی هم وفالی بیر قادین دیر ارینه و هم مهربان آنادیر اوغلونا. او، دده بالانین آراسیندا فداکارلیقلار گؤسته­ریر و نهایت آتا – اوغولو بیرلشدیریر و دوشمانلار قارشیندا بیرگه ساواشا حاضیرلاییر و اونلارا غلبه چالیر.
   سالور غازان خان قادینی – بورلا خاتون دا بئله ناموسلو، اوره­یی یانان، عاغیللی و فداکار بیر قادین­دیر. اوغلو اوروزخان یولوندا فداکارلیقلار گؤسته­ریر و سئویمای اری یولوندا جاندان کئچیر و نهایت ائلیه – وطنینه شرف قازانیر.
   قادینلار دده قورقود کتابیندا گولشمه­ده، آت سورمه­ده و قیلینج وورمادا ایگیدلردن دالدا قالان دئییلدیرلر. عئینی حالدا لیاقت گؤسترمه­ین ایگیدلر ده ائولنمه اجازه­سی تاپماییرلار.
   بامسی بیرک داستانیندا بانو چیچک ائلیمیزین محبتلی – ووقارلی گؤزللریندن­دیر. او 16 ایل بامسی بیرکین یولونو گؤزله ییر، اونا وفالی قالیر و نهایت دوشمانلاری رسوای ائده­رک آرزوسونا چاتیر. بورادا صداقت، صمیمیت، عزت و گؤزه للیک لر دالغالانیر.
   دده­قورقود کتابیندا قادینلار ارلرینه مصلحت وئره­ن، یاردینچی اولان، اونونلا چیگین چیگینه ایشله­ین، ساواشان و ووقار – متانتله – باشی اوجالیقلا یاشاباندیر. دده قورقود دونیاسیندا قادین ایستر آنا اولسون، ایستر سئوگیلی بیر یار اولسون، قارداشینا بیر مهربان باجی اولسون یا آتاسینا – آناسینا بیر سئویملی قیز؛ هر حالدا انسانی سیمالارین ان گؤزل تصویرینی گؤسته­ریر. آنا اولاندا اوغول – قیزلارینا مهربان و صمیمی بیر آنادیر، محبتله اونلاری دویدورور و وطن اوغروندا جان قویان اوغول – قیزلار بئجردیر.
دده قورقود کتابیندا 24 خانیم و گؤزل و قهرمان قادین سیماسی واردیر. بو دونیادا نئچه اَشلی اولما یوخدور، بیر ایگید دونیادا تکجه بیر قادینلا ائوله­نیر و باشقا سئوگیه یول وئرمیر، و بیر قادین دونیادا بیر ایگیدله عؤمور سورور.
 
   بولود قره چؤرلو – سهند
سهند آذربایجان مدرن شعری­نین بینالارینی دده قورقود داستانلاری اساسیندا یارادیر. او، هر جور ساختاکارلیقدان قاچاراق اجتماعی – فلسفی دونیا گؤروشونو دده قورقود دونیاسیلا باغلاییر. درین فلسفی دوشونجه­لرینی داستانلار ایچینده آچیقلاییر. شاعیر گؤزل شاعیرانه باخیشیلا داستانلارین ایچ قونویونو تاپیب انسان حیاتی­نین درینلیک­لرینی آیدینلاشدیریر. سهندین فلسفی گؤروشونده انسان، بوتون کائناتین مرکزینده دایانیر. حقیقت لر باخچاسی انسانلا چیچک­له­نیر و بارا اوتورور:
حقین – حقیقتین باخچاسی هر واخت
انسانلا گول آچیر، انسانلا سولور
ان بؤیوک حقیقت انساندیر آنجاق
انسانسیز حقیقت اولسا کور اولور.
   سهند، دده قورقود داستانلارینی شاعیرانه و بوگونون ایستک لری اساسیندا سؤیله ییر؛ اونون ایچ حقیقت لرینی اوخوجویا چاتدیرماق اوچون هر داستانین باشلانغیجیندا بیر پرولوق (اؤن سؤز) و سونوندا بیر ایپیلوق (سون سؤز) آرتیریر. پرولوقلاردا اوخوجونون ذهنینی داستانا نسبت اویادیر و سونوندا ایپیلوقلاردا سونوجلاری بیر – بیر آچیقلاییر. بورادادیر کی ائلیمیزین قارشیندا دایانان چتین لیک لری دیله گتیریر و اونلارلا نئجه داورانمالی اولدوغوموزو بیان ائدیر. دیلیمیزین، ائلیمیزین دوشمانلارینی تانیتدیریر و حقلریمیزدن مودافیعه ائدیر.
دده قورقود بویلاریندا بیر ملت، بیر خالق یاشاییر. بورادا بیر سیرا اساس سیمالار اورتاقدیر، غازان خان، باییندیرخان، بورلا خاتون و . . . بیر بویدا یوخ، باکه تامام بویلاردا اشتراک ائدیرلر. بونلارلا بیلیریک اوغوز یوردو بیر اؤلکه دیر؛ ائلیمیز ده کؤچه ری یوخ بلکه یئرلی مدنیت صاحیبی اولان بیر ملت دیر. یوخسا بامسی بیرک 16 ایل سفره چیخاندان سونرا نئجه اؤز وطنینه قاییدیر؟ کؤچری ائلدن اولسایدی داها نه ره یه قایداجاق ایدی؟
   دده قورقود بویلاری آذربایجاندا اوز وئریر و بوگون ده آذربایجانین هر بیر بوجاغیندان ، هر داغیندان و هر دره سیندن دده قورقود ایسی گلیر. کتابدا آدلاری گلن یئرلر هامی اوچون تانیشدیر. حتا داغلار، دره لر، بولاقلار اونلارین آدلارینا دئییلمکده دیر. دده قورقود بویلاری مختلف فورمالارلا خالقین دیلینده گزیر، خالقین کواتورونه، ذهنینه و ائوینه سوزوب گیرمیشدیر. اوندا اولان آتالار سؤزو دیللرده سؤیله نیر، افسانه لریمیزده، ناغیللاریمیزدا دده قورقود سؤزلری داخیل اولموشدور. اونون عطری، ایسی و قوخوسو یاشاییشیمیزدا یاشاییر. اوندا یارانان دونیا بوگون آذربایجان خالقی نین دونیاسی دیر. بو ایده آللار دونیاسیندا آنا محبتی، آتا عشقی، اوغول – قیز، ار – قادین سئوگیسی، قهرمانلار دونیاسی، هم رزم و هم بزم دونیاسی، یاخشیلیقلار، گؤزه للیک لر، فداکارلیق، آزادلیق، برابرلیک، وطن سئورلیک، لنسان سئورلیک دونیاسی دیر. مثبت انسانلار بورادا جانلی – جانلی یاشاییرلار. قهرمانلارین سیماسی فیلسوفلارین لگندیک لری و تصویره آلدیقلاری سیمالاردیر. سئوگیلی لرین محبتی صاف، تمیز، دوغرو و درین عشقدن یارانان مقدس بیر سئوگی دیر. بو دونیادا فداکارلیق اساس بیر اراده دیر؛ غنی لر همیشه فقیرلرین یادیندا و فیکرینده دیرلر؛ چالیشیرلار چیلپاق، آج – یالین انسان اولماسین؛ آزادلیق دونیاسینی یاراتماق اوغروندا چالیشماقلاردا ال بیر اولوب، مقدس بیر یولدا دؤیوشمک، یاخشیلیقلارا ده یر وئرمک، پیس گئدیشلری و پیس گلیشلری آرادان قالدیرماق بو دونیانین اؤزه للیک لری دیر.
   دده قورقود کتابیندا پیس بیر انسانلا اوز – اوزه گلمه ییریک، بگه نیلمه میش بیر گئدیشی گؤرموروک، اوغورلوق، آدام اؤلدورمه، خیانت و . . . بو دونیادا یئری یوخدور. بونلار واردیرسا دا دده قورقود دونیاسیندان ائشیکده دیر و بو یوردو ایگیدلری اونلارلا ساواشا چیخیرلار.
   بورادا هامی باشی اوجالیقلا یاشامالی دیر. هئچ بیر ظلم، خانلیق و زوراکیلیق یوخدور. هامی آزاد یاشاییر، آزادجاسینا یوردون آوادانلیغینا ، خالقین راحاتلیغینا چالیشیر. زامانی گلنده هانیسی ال بیر اولوب بیرگه چالیشیرلار، دؤیوشور، شادلیقلاردا توی توتوب بایرام ائدیرلر و یاس اوز وئره نده بیر بیرینه دایاق اولورلار. بورا دده قورقود دونیاسی دیر، آذربایجان ایده آللار دونیاسی.
   بورادا ایگیدلرله قادینلار فرقی یوخدور. بیرگه ساواش میدانیندا چالیشیرلار، ایش واقتی زحمتلره قاتلانیرلار؛ آنجاق سئویب سئویلمک زامانی فورصتی الدن وئرمیرلر و سئوینج – سئوگی یاشاییشین ان گؤزل آنلارینی اونوتماییرلار. بئله گؤزل دونیادا انسانین نه غمی؟!
 
 
دده قورقود دونیاسی‌؛ آذربایجان اوتوپیاسی
بو کیتاب حاققیندا علمی‌متودلار اساسیندا مختلف عرصه‌لرده آراشدیرمالار ایره‌لی سورولموش و دده قورقود دونیاسی‌نین رمزلری مختلف باخیشلار و گؤروشلرله آچیقلانمیشدیر. بونونلا بئله اونون سوسیال ایده‌آللاری هله آراشدیریلمامیش قالمیشدیر و بو چالیشمانین اساس هدفی بو عرصه‌نی آچیقلاماق،‌ ها بئله آذربایجان تاریخی و فلسفی گئدیشلریله ده باغلیلیغینی گؤسترمکدیر.
   کیتاب دده قورقودون حادثه‌لری اسلام ظهوروندان داها اؤنجه‌لره گئدیب چاتیر. بلکه ده اوسطوره‌لر زامانینا عاید اولماسی داها ایناندیریجی‌دیر. بورادا یاشایان اینسان‌لارین هوندورلویو بوگونکو عادی اینسان‌لاردان داها بؤیوک، گؤردویو ایشلر خارقه‌لر کیمی‌ نظره گلیر و بیر سیرا دوشونجه‌لره ده توخونماق اولور کی هله اینسان‌ بیلیگی گئنیشلنمه‌میش و دوغال اولایلارین نه­دنلری تانینمامیشدیر. بورادا "دلی دومرول" عزرائیلدن هئچ بیر تصوورو اولمادان، آنجاق بیر اینسان‌ اوره­یی اولدوغو اوچون اونون دؤیوشونه چیخیر. "تپه گؤز" بیر گؤزلو جاناوار یوخ، بلکه بیر اینسان‌ین پری (ملائکه)یه نسبت خیانت ائده‌رک – یانی اینسان‌لا پری‌نین یارانیشی‌دیر، آمما گؤر کی نه جنایت‌لر تؤره­ده بیلیر. بونلار دوغال بیر اولایلار دئییلدیرلر، آتجاق اینسان‌ اولغونلوق دورانینی کئچیرمه­میشدیر، بلکه ده اوسطوره‌لر دونیاسی نین یارادیلمیشلاری دیرلار.
    بیز بو کیتابدا اینسان‌ین ایده‌آللارینی، اؤزه للیکله توپلوم حاققیندا تاپیریق. ان قدیم زامانلاردان بیلگین‌لر، حاکیم‌لر و حکیم‌لر ان ایده‌آل، ان ایسته‌نیلن بیر توپلومو گؤرمک اوچون دوشونجه ایله، قلم ایله و قیلینج ایله چالیشمیشلار. افلاطون بیر اوتوپیا یاراتمیش و اورادا هر بیر اینسان‌ی بیر مهره کیمی ‌اؤز یئرینده اوتورتموشدور، مقدونیه‌لی اسکندر دونیانی آلیب، بیر اؤلکه ائتمکله بئله بیر اوتوپیانی یاراتماغا جان آتیرمیش! یوسف بالاساغونلو اؤز ده‌یرلی اثری “قوتادغو بیلیک”ده قوتلو بیر توپلومون قایدا –قانونلارینی و اینسان‌لارین نئجه اولدوقلارینی یازیر و تورک سولاله‌لری قاراخانلیلار بئله بیر اؤلکه‌نی یاراتماغا چالیشیرلار. اسلام بیلگین‌لری و سوسیال دوشونجه‌لی عالیم‌لری مدینه فاضله‌نین نئجه بیر توپلوم اولماسی و اینسان‌لارین نه حاللاردا اولدوقلارینی آچیقلاییرلار. نظامی‌گنجوی کیمی‌درین دوشونجه‌لی بیر حکیم ده “آرمانشهر” دئیه، بوتون علمی‌– ادبی بیلگی‌لرینی بیر یئره توپلویوب بشریته تقدیم ائدیر. آنجاق بو ایده‌آللار دونیاسی اولان اوتوپیا، مدینه فاضله یا آرمانشهر، دده قورقود کیتابیندا چوخ گؤزه‌ل و آچیق صورتده تصویره آلینیر و بو، بیر حالدادیر کی هئچ ادعا دا اولونمور.
   کتاب دده قورقود داستانلاری آذربایجاندا اوز وئرمیش و بوگون ده آذربایجانین هر بیر بوجاغیندان، هر داغیندان و هر دره‌سیندن دده قورقود اییسی گلیر. کتابدا آدلاری گلن سیمالار‌هامی‌اوچون تانیشدیر. حتا داغلار، دره­لر، بولاقلار اونلارین آدلارینا دئییلمکده­دیر. اوروز داغی، باییندیر داغی، بورلا بولاغی، چیچک بولاغی و باشقا – باشقا آدلار خالقین دیلینده گزیر. دده قورقود مقبره‌سی قوزئیده اولورسا، بورلاخاتون اورمودادیر. بیر سیرا اولایلار گؤیچه گؤلونده و یا گنجه­ده باش وئرسه ده، بیر سیرا اولایلار قاراداغیمیزدا باش آلمیشدیر. دده قورقود بویلاری مختلف فورمالاردا خالقیمیزین کولتورونه، ذهنینه و ائوینه سوزوب گیرمیشدیر. دده­قورقود بویلاری افسانه‌لریمیزده، ناغیللاریمیزدا دا سؤیلنمکده‌دیر. اونون عطری –اییسی و قوخوسو یاشاییشیمیزدا دویولور. اوندا یارانان دونیا بوگون آذربایجان خالقی‌نین دونیاسی‌دیر. بو ایده‌آللار دونیاسیندا آنا محبتی، آتا عشقی، اوغول – بالا، آنا – آتا، ار – قادین سئوگیسی، قهرمانلار دونیاسی، عاشقلر دونیاسی، رزم ایله بزم دونیاسی، بوتون یاخشیلیقلار، گؤزه‌للیکلر، فداکارلیق، درین محبت انسان‌لار آراسیندا، سئوگی و سئودا، آزادلیق و برابرلیک، وطن­سئورلیک، انسان‌­پرورلیک، انسان‌لارین مثبت سیمالاری بو دونیادا جانلی –جانلی یاشاییر. قهرمانلار سیماسی فیلسوفلارین بگندیگی و تصویره آلدیغی سیمالاردیر؛ سئوگیلی‌لرین عاشقلرین و معشوقلارین محبتی صاف، تمیز، دوغرو و درین سئوگیدن تؤرنمیش مقدس‌دیر؛ آتالار و آنالار، اوغول – قیزلاری اوچون بؤیوک فداکارلیقلار گؤسته‌رن، ار – قادینلار بیر – بیرینه ان وفالی و فداکار، غنی‌لر همیشه فقیرلرین یادیندا و آج – یالین – چیلپاق اولمایان بیر توپلوم یاراتماق اوچون چالیشماق،‌هامی‌ال – بیر اولوب مقدس بیر یولدا دؤیوشمک، یاخشیلیقلارا ده یر وئرمک، پیس خاصیت‌لری آرادان قالدیرماق بو دونیانین اؤزه ‌للیکلری‌دیر.
   دده قورقود دونیاسیندا پیس بیر اینسان‌لا اوز – اوزه گلمیریک، بگه‌نیلمه‌میش بیر گئدیشی گؤرموروک؛ اوغرولوق، آدام اؤلدورمه، خیانت و . . . بو دونیادا یئری یوخدور. بونلار واردیر، آنجاق دده قورقود دونیاسیندان ائشیکده‌دیرلر و بو یوردون قهرمانلاری – ایگیدلری و قادینلاری اونلارلا دؤیوش اوچون آیاغا قالخیرلار بلکه آنایوردلاریندا گؤزه للیک‌لر پوزولماسین. یوخسا بورادا دا قهرمانلار اؤلدورولورلر، یاخشیلارین باشینا مین بیر بلا گلیر، بونلار اولماسایدی اصلا قهرمانلیق دونیاسی یارانمازدی. داها دؤیوشه، ساواشا نه نیاز قالیردی؟   آنا محبتی – دده قورقود کیتابیندا بوتون بویلاری آنا محبتی بزه‌میشدیر؛ لیریک پارچالاردا آنالار بوتون وارلیقلاریلا اوغلو – قیزا باغلی اولدوقلاری، اونلارین وارلیغینی اؤز عؤمورلریندن واجب و عزیز اولدوغونو یوکسک محبت ترانه‌لری ایله سؤیله نیلیر. آنا هیجانی، آنا محبتی جوشغون و دورو وارلیغیندان قالخاراق درین اجتماعی – حیاتی معنانین احاطه‌سینده هیجان مقامیندا اؤزونه یئر تاپیر. بورادا داستانلار بویو و شعر اوزونو آنا طبیعتی‌نین حسی، احساسی دورومو افاده ائده‌ن بدیعی لوحه‌لر یارادیر. آنا محبتی بو لوحه‌لرین اساس موضوعودور، بو محبت نه خارقه‌لر کی یاراتمامیش!؟ ان بؤیوک قهرمانلار بو محبتدن گوج آلیرلار، ان غدّار دوشمنی باسیرلار و مقدس آرزیلاری دیریلدیرلر. هئچ بیر اوتوپیادا آنا محبتی بئله گؤزه‌ل و اینسان‌ی صورتده گؤسته‌ریلمه‌میشدیر. بورادا ان گؤزه­ل ایده‌آللارین تجسومونو گؤرمک اولور
    قهرمانلار بورادا ایده‌آل یوللار اوچون دؤیوشورلر؛ ساواشیرلار و ان گؤزه‌ل قهرمانلیقلار صحنه‌لری یارادیرلار. فداکارلیق، اینسان‌ شجاعتی، اینسان‌ جسارتی الهی بیر گوجه یاخینلاشیر. دوغروسو دا بودور کی خالق یارادان اوتوپیا، تکجه بیر بیلگینین یارادیشیندان گؤزه‌ل و دولغون اولور. قهرمان گوجلو اولاراق، جسارتلی اولاراق، پیسلیک‌لره قارشی، ظولمه، ظولمته، جهالته، جنایته، خیانته قارشی مبارزه‌یه چیخیر و خالق ایسته‌یی، قهرمانین غلبه‌سی‌دیر و بئله ده اولور. بو، ایده آل دونیادیر.
   سئوگی و محبت دونیاسی، انسان‌ین یارانیش نه‌دنی کیمی‌تعریفله‌نیر و نه گؤزه‌ل بدیعی اؤرنک‌لر وئریر. اوغلان قیزدان اؤتور فداکارلیق ائدیر و قیز اوغلاندان اؤتور. ار، قادینی اوچون جاندان اسیرگمه‌ییر و قادین اری اوچون. آتا و آنا اوشاقلاری نین محبتی یولوندا بوتون وارلیقلارین قورویورلار، اوغلان – قیزلار دا آتا – آنالاری اوچون ان بؤیوک سایغینی بسله‌ییب هئچ بیر زاد و شئی ایله ده‌ییشمیرلر. جانلی صحنه‌لری دده قورقود کیتابیندا اوخویاندا هر اوخوجونون توکلری بیز – بیز دایانیر.
   بورادا‌هامی‌باشی اوجا یاشامالی‌دیر. آرادا هئچ بیر ظلم و زوراکیلیق یوخدور.‌ هامی‌آزاد یاشاییر. آزادجاسینا یوردون آبادانلیغی، خالقین رفاهی اوچون چالیشیر. زامانی گلنده‌ هامیسی ال بیر اولوب بیرگه چالیشیرلار، دؤیوشورلر، توی توتورلار، یاسلاردا بیرگه یاشیرلار. بورا دده قورقود دونیاسی‌دیر. آذربایجان ایده آللار دونیاسی.
   بورادا ایگیدلرله قادینلارین فرقی یوخدور؛ ایگید ده دؤیوشه چیخیر، زحمتلره قاتلانیر، آنجاق  سئویب سئویلیر ده. قادین دا ایگیدله چیگین چیگینه دؤیوشه چیخیر، زحمتلره قاتلانیر، حتا سئویب سئویلمک حاققینی الدن وئرمیر. بیر سیرا بویلاردا – قانتورالی بویوندا – سالجان خاتون اؤز ایگیدیندن ده دؤیوشکن، هر ایشده اوندان قاباق حاضر اولان بیر قادین دیر. سئوگی و سئودا آلانیندا دا قانتورالی­دان دالا قالمیر. بو دا دده قورقود دونیاسی‌نین ان ده‌یرلی اؤزه‌للیکلریندن‌دیر.
 
دده قورقود کتابی نین یئنی تاپینتیسی
   سئویندیریخی خبر بودور کی بوگون دده قورقود کتابی­نین اوچونجو الیازماسی ایراندا تاپیلدی (البته بورادا بیر نئچه سؤزوموز واردیر کی دئیه­جه­ییک). بو تاپینتی دیلیریمیزین و ائلیمیزین دوشمانلاری­نین آغزینی ابدی اولاراق باغلادی. اونلار چالیشیردیلار بو محتشم کتابی تکجه تورکیه­یه عایید ائتمکله و یا قزاقستانا باغلاماقلا ایراندان و آذربایجاندا اوزاق سالسینلار. کتابلا پیس داورانیشلاری هله اونودولماییب. آنجاق بو تاپینتی اونلاری رسوای ائده­رک باشلارینی یئره تیکیر.
   بو اثر تهراندا بیر کتاب ساتیشی توکانیندا آلینیر. کتاب صاحیبی اؤزونو قاجار عائیله­سیندن اولدوغونو بیلدیریر. اظهار ائدیر کی آقامحمدخان قاجار ائولادی­دیر و آقامحمدخانین شخصی کتابخاناسی­نین وارثی­دیر و بو کتابی همان کتابخانادان گتیرمیشدیر. کتابی آلان اوستاد ولی محمد خوجه بیر گنبدلی عالیم­دیر. بو آدام الیازمانی تهراندا، تبریزده و آنکارادا نئچه عالیمه گؤسته­ریر. آنجاق سئویندیریجی حالدیر کی بو کتاب هله تاپیلان گونوندن نئچه آی کئچمه­میش آنکارا یونیوئرسیته­سی طرفیندن چاپ اولوب یاییلیر. بو خبر ده تورک دونیاسیندا بؤیوک بیر حادثه­دیر. دوستلاری سئویندیریر و یالانچی دوشمانلاری و ائلیمیزه یامان - یوغوز یازانلاری رسوای ائدیر.
   بیلیرسینیز کتاب دده قورقوددان بوگونه قدر ایکی نسخه تانینمیشدیر بیری واتیکاندا و بیری آلمانین دیرئزدئن شهرینده تاپیلدیغی اوچون واتیکان و دیرئزدئن نسخه­لری آدلانیردی. آنجاق اوچونجو نسخه تهراندا تاپیلان و بوگون گنبد الیازماسی آدلانیر. بو الیازما آز بیر زماندا دونیا سویه­سینده سسلندی. منجه اونون اؤنملی اولدوغو نه­دنلر بونلاردیر:
1 – بیزه ایناندیریر کی بو اثرین هله چوخلو و باشقا الیازمالاری دا واردیر. 100 ایلدن آرتیق دیلیمیزین یاساق اولدوغو، مدرسه­لرده، بیلیم یوردلاریندا و مدییالاردا قدغن اولان دیلیمیزین هله مینلرجه سندلری اوزه چیخماییب و بو تئزلیکده اونلارا شاهید اولاجاغیق. همین گونلرده زنگان شهرینده ده بیر مجموعه تانیتدیریلدی کی اوندا کلّه­گؤز داستانی (دده قورقوددا تپه­گؤز) و بیر ده کوراوغلو داستانی بیرگه الیازماسی ساییلیر. هله یئنه گؤزوموز یولدادیر یئنی – یئنی اوغوزنامه­لر و دده قورقود داستانلاری نین واریانتلاری الیمیزه چاتسین.
2 – دیل باخیمیندان بو الیازمانین اؤنمی داها آرتیقدیر چونکی اونون دیلی آذربایجان ادبی دیلی­دیر و ادبی دیلیمیزین عیارلانماسیندا یئری بوش ایدی؛ ایندی بو یئر اولغونلاشیر.
3 – مانقوردلارین آغزینی بوتونلوکله باغلاییر.
4 – ادبیاتیمیزین درینلشمه­سینه، گلیشمه­سینه یول آچیر و ایران تورکلرینی – ایستر آذربایجدا، تورکمن صحرادا، مختلف شیوه­لرله دانیشان تورک دیللی ائللریمیز خوراساندان توتوب قاشقایی قدر، فارس ایالتلرینده یاشایان تورک خالقی­نین بیرلشمه­سینه زمینه یارادیر.
   یئنی تاپیلان دده قورقود کتابی (البتده منجه بو اثری دده قورقود یوخ، بلکه اوغوزنامه آدلاندیرساق داها دوزگون­دور)دؤرد اؤیرنجی­نین همتی ایله» ناصر شاه­گؤلی، ولی­الله یعقوبی، شهروز آتابای و سارا بهزاد – آنجاق آنکارا یونیوئرسیته­سی­نین عالیم­لری نظارتی آلتیندا  یئرینه یئنیشیب و آنکارا یونیوئرسیته­سی­نین دیل و تاریخ – جغرافیا فاکولته­سی­نین چاغداش تورک لهجه­لری و ادبیاتلاری بؤلومونون درگیسینده – "­مدرن تورکلوک آراشدیرمالاری" درگیسینده 2019 هزیران آییندا چاپ اولدو. بو دَیَرلی ایش اوچون بو عزیزلره اللرینیز وار اولسون دئییرم. بونلار کتابی کامل صورتده آراشدیرمیشلار، سؤزجوکلری بیر - بیر آییرد ائدیب اونلارین صرف و نحوینی آچیقلامیشلار و هامیدان اؤنملی بودور کی بو عالیملر کتابین دیلینی ایران آذربایجان تورکجه­سینه عائید اولان اردبیل – تبریز آغزیندا یازیلدیغی اولدوغون اونوتمامیشلار. بو علمی ایشده آخساقلیقلار واردیرسا، یاخین گله­جکده عالیملریمیز طرفیندن داها علمی باخیشلارلا آرادان قالدیریلاجاقدیر. بونو آرتیرمالی یان تاسوفله اثرین تاپیلماسیندان یارانان هیجانلارلا دولایی، حتا ادیب لریمیز ده تله سیک – باشقالاریندان دالا قالماسین دئیه – گاهدان غیر علمی نظرلر ده وئردیلر و بیر سیرا تارتیشمالار، کوسوب – باریشمالار دا اوز وئردی و بو دوغال بیر حادثه دیر. آما بیر آز دؤزوملو اولسایدیلار داها پئشمانلیق اوز وئرمزدی و داها آغیر و حؤرمتلر حفظ اولاردی.  او جمله­دن دؤکتور صدیق اثری مستقل بیر کتاب بیله­رک "آق قویونلولار دولتی­نین صفوی­لره کئچید دؤورونده تبریزده و یا تبریزه یاخین بیر یئرده بیر شیعه مذهبلی و یا بیر قیزیل­باش شخصین طرفیندن یازیلمیشدیر و دیل شیوه­سی ده او زمانین آذربایجان شیوه­سی­دیر" - دئییر. دوکتور صدیق بو اثری 30 بؤلومه بؤلموش و سون بؤلوم قازان­خانا عائیددیر.
   بو کتابین سونوندا اوخویوروق: غازان­خان اژدها ایله "ساوالان داغیندا" ساواشیب اونو اؤلدورور و بو عباره­لریلن باشا چاتیر:
"غازان­خان آتدان دوشدی، یئتمیش قدم سکیردی. باییندیر پادشاهون ایاغینه دوشدی. اژدها دریسیندن دوزلمیش سایبانی تیکدی. باییندیر پادشاه سایبانون آلتیندا باغداش قوردی. یئددی گون یئددی گئجه پادشاهی قوناقلادیو دده­م قورقود دئیر: غازان کیمی قوچاق ایگید دونیادان گلدی کئچدی."
   گؤردویونوز کیمی بو دیل بیزیم بوگون آذربایجاندا دانیشدیغیمیز دیل­دیر. بو 61 صفحه­لیک کتاب، نستعلیق خطی ایله یاتزیلنیش و حاشیه لرده قیریق نستعلیق ایله آرتیرمالار واردیر. بو الیازمادا دده قورقوردون واتیکان و دیرئزدئن نسخه­لرینده اولان قهرمانلارین دا آدلاری چکیلیر و حادثه­لر آذربایجاندا کئچیر؛ عئینی حالدا باشقا شهرلرین آدلاری دا گلیر مثلا بغداد، موصل، دمیرقاپی، داغستان، همدان، قزوین و باشقا یئرلردن آد آپاریلیر. غازان خان ساوالان داغیندا اژدها ایله ساواشیر. هابئله ایچ اوغوز و دیش اوغوزون دا آدی گلیر و ایکی اوغوزون بیلشمه لریندن سؤز گئدیر.
کتاب باشدان باشا مسجع جمله لر، بیر بیرینه ایغون سؤزجوکلرله باغلانیر. شعرلر نثره یاخین و نثرلر ده شعر کیمی اوخونور. بیر قطعه:
مرد ایگیدلر اردمی­دیر آقاسی اؤنونده یوز آغارتماق
قاراقوچلار اردمی­دیر میدانیندا چابوسی دومان چؤکوب توز اگلنمک
آلپ اوزانلار اردمی­دیر مردایگیدلری تعریف ائتمک
و . . .
باشقا بیر قطعه:
مردایگیدین آلتیندا
   ساواش گونو بدوو گره­ک
اول بدوون اوستون آلیب
   اگلنمه­گه مرد ایگیده
      هنریلن اردم گره­ک
آلا جیدا بولوب غنیمینی
   آت بئلینده قارا یئره دوشورمه­گه
      مرد ایگیدین قوللاریندا قوّت گره­ک
قوّت داخی نئیله­سون بیر آللاهون وئرگیسی
      ایگیدلره دولت گره­ک.
کتابین باشا – باشیندا اسلام پیغمبریندن علاوه حضرت علی­دن مدحلر گله­رک "شاه مردان" عنوانیله تعریف اولونور.
   بو اثرین یاییلماسی، آذربایجان دوسمانلاری نین یالان – بوغوضلارینی، یامان یوغوزلارینی بوشا چیخاریر و هرزه دانیشان و قانماز ساتقین­لاری، بوتون مانقوردلاری و آذربایجانا قارشی دورانلاری رسوای ائدیر.
   بونلارلا بئله، هله بیز ایراندا دده قورقود حاققیندا علمی – ادبی ایشلریمیز آخساقدیر. هله دده قورقود ایله اوغوزنامه­نین فرقینده دئییلیک. بونو آیدین دئمک لازیمدیر کی دده قورقود کتابی داستانلار توپلومودور. آما اوغوزنامه­لرده دده قورقود حاققیندا یازیلان معلوماتلاری اوخویوروق. بئله دوشونورسک، آیا اوچونجو دده قورقود الیازماسی آدلانان اثری اوغوزنامه­لر سیراسیندان سایساق داها دوزگون بیر ایش گؤرمه­میشیک؟
 
 
 
   قایناق‌لار:
 پروفسور نظامی‌خودیف، آذربایجان ادبی دیلی تاریخی، کؤچورن حسین شرقی، تهران، انتشارات راستان، ۱۳۷۴.
  رشیدالدین فضل اله همدانی، جامع التواریخ، دکتر بهمن کریمی، تهران، دو جلد، ۱۳۶۴.
  ابوالغازی بهادرخان، شجره التراکمه، ترجمه ترکی و فارسی، ترجمه: م. کریمی، تهران، ۱۳۸۹.
  مجله تاریخ، استانبول، نمره ۱۰ و ۱۱، ۱۹۹۸.
 علی بیگ زاده، کیتاب دده‌قورقود، کؤچوره ن: نوید محمدی، تبریز، ۱۳۸۹.
 بابا قورقود، ترجمه فارسی: محمد حریر اکبری، مقدمه: جفری لویس، تبریز، 1354.
ب. ق. سهند، سازیمین سؤزو، تبریز، 1346.
کتاب دده قورقود، ترتیب و تدوین: محمدعلی فرزانه، تهران 1358.
فولکلور و ائتنوگرافیا، باکی، نمره 3 – 4، 2014.
م. کریمی، ادبیات شفاهی آذربایجان، تهران، 1389.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
[1]  باباقورقود، ترجمه فارسی: محمد حریر اکبری؛ فریبا عزبدفتری، تبریز، 1354، مقدمه جفری لویس.