تورک دیلینده یازیلان تذکره‌الشعرالار

تذکره یازما آذربایجان ادبیاتی تاریخینده چوخ گؤرکملی یئر توتور و یوزلرله تذکره یازیلمیشدیر. "آذربایجان ادبیاتی تاریخی"نین یئددینجی جیلدینده من بو باره‌ده ایکی آیری فصلده (ایکینجی و آلتینجی فصللر) قیساجا بحث ائتمیشم، لاکین بو موضوعدا بول ماتئریال اولدوغوندان، آیریجا بیر کتاب ترتیب ائتمک مقصده اویغوندور. آذربایجان‌دا عرب، فارس و تورک دیللرینده اوچ‌دیللی ادبیات موجوددور و عینی زاماندا، شاعرلرین تانیتیمی دا عصرلر بویو فارس و تورک دیللرینده یازیلمیشدیر. آذربایجان ادبیاتی خراسان‌دان آنادولویا و قافقازدان فارس کؤرفزی ساحللرینه قدر گئنیش جغرافی اراضیسینی احاطه ائتمکده‌دیر. بو ادبیات مین ایلد‌ن چوخ بیر دورو احاطه ائدیر.

ادامه نوشته

جلال‌الدین محمد عتیقی زنجانی - شاعر سه زبانه‌ی آذربایجان

جلال‌الدین عتیقی از شاعران و واعظان برجسته‌ دوره‌ ایلخانان به شمار می‌رود که سه اثر ماندگار در حوزه شعر و عرفان از خود برجای گذاشت، افکار صوفیانه و عارفانه، ترجیح عشق بر زهد و وحدت وجود از جمله اختصاصات فکری شعر عتیقی است.

ادامه نوشته

با یاد پروفسور دکتر علی‌اکبر ترابی (حلاج‌اوغلو)

شاعیر اوره‌گی

منده چیرپینیر انسان اوره گی،
قوللاریمدادیر انسان بیله گی،
اوره گیمده دیر انسان دیله گی،
بیر داملایام من بویوک دنیزدن،
دنیز یارانیر دونیادا بیزدن.

ادامه نوشته

جلال الدین عتیقی زنجانی

جلال‌الدین عتیقی از شاعران و واعظان برجسته‌ ایرانی در دوره‌ ایلخانان به شمار می‌رفت که ۲ اثر ماندگار در حوزه شعر و عرفان از خود برجای گذاشت، افکار صوفیانه و عارفانه، ترجیح عشق بر زهد و وحدت وجود از جمله اختصاصات فکری شعر عتیقی است.

سده هفتم قمری به دلیل ورود مغولان، همواره دوره ای بااهمیت بوده است. یکی از مباحثی که در این عصر لازم است به آن پرداخته ‌شود، بحث شناخت سیر تحولات زبان و ادبیات و شاعران این دوره است از جمله این شاعران برجسته و کمتر شناخته شده، جلال‌الدین عتیقی زنجانی است.

ادامه نوشته

مولانا نرگسي ابهري

مولانا در سال ۸۷۸ هـ.ق در ابهر به دنيا آمده و در سال ۹۳۸ ه.ق در قندهار چشم از دنيا فروبست اما در طول زندگي پربار خويش با آفرينش ديوان شعري به زبان فارسي و تركي و عربي، نامي جاويدان از خود به يادگار نهاد و با شهد اشعارش، انديشه­‌هاي پاك انساني­‌اش را در كالبد انسان‌هاي ميهنش ريخت و كامشان را شيرين كرد ولي جاي تعجب است كه در كتاب‌هاي تاريخ ادبيات امروز از جمله آثار ذبيح­‌الله صفا نامي از او نيامده است!؟

ادامه نوشته

سالتوق‌نامه

«سالتوق‌نامه» یکی از داستان‌های قهرمانی مذهبی مشترک ترکان اوغوز - ترک‌های ترکیه و آذربایجان - و یک بنای ارزشمند ادبیات عامیانه است که در نتیجه جمع‌آوری افسانه‌ها و حکایات مربوط به آلپ‌ارن ساری سالتوق، که برای گسترش اسلام در آناتولی، روملیا و سایر مناطق در قرن سیزدهم جنگید، پدید آمده و جایگاه خود را در حافظه‌ی جمعی جوامع پیدا کرده است. در قرن پانزدهم، به دستور جم سلطان، پسر سلطان محمد فاتح عثمانی، نویسنده‌ای به نام ابوالخیر با جمع‌آوری روایات مربوط به ساری سالتوق از مناطق مختلف، «سالتوق‌نامه» سه جلدی را گردآوری کرد. این اثر لحظات مهم زندگی قهرمان، از تولد تا شهادت و مبارزه‌ی او برای گسترش دین اسلام را روشن می‌کند. ساری سالتوق آناتولی، روملیا، فرانسه، مصر، ترکستان و دیگر کشورها را فتح می‌کند، نمونه‌های بی‌شماری از قهرمانی را به نمایش می‌گذارد و پرچم اسلام را هر جا که می‌رود، برافراشته نگه می‌دارد. در این داستان حماسی، علاوه بر مکان‌ها و شخصیت‌های تاریخی واقعی، با مکان‌ها و تصاویر افسانه‌ای نیز روبرو می‌شویم. زبان اثر به زبان عامیانه نزدیک است و در برخی موارد به زبان «کتاب دده قورقود» شباهت دارد.

ادامه نوشته

مجالس النفایس - نخستین تذکره‌ی شاعران به زبان تورکی

کتاب «مجالس نفایس» که به زبان ترکی جغتایی در سمرقند و با نام حسین بایقرا نوشته شده است، نه تنها به عنوان اولین تذکره و شرح حال شاعرانی است که به زبان ترکی نوشته شده است، بلکه به دلیل روشن کردن زندگی اجتماعی و فرهنگی جهان ترک آسیای مرکزی در قرون ۱۴ و ۱۵ و ارائه اطلاعاتی در مورد زندگی ادبی و شاعران آن زمان، اهمیت دارد. برخی منابع اظهار می‌کنند که این اثر در سال ۸۹۶ (۱۴۹۱) یا ۸۹۷ (۱۴۹۲) نوشته شده است، برخی دیگر نیز می‌گویند که فقط مجلس دوم در سال ۸۹۶ نوشته شده است و علی شیر نوایی برای دومین بار در سال ۹۰۳ (۱۴۹۸) اثر خود را ویرایش کرده و آن را با افزودن بیست و سه شاعر دوباره گردآوری کرده است[1] (مجلس النفایس، ویرایش: سویما غنی‌یئوا، مقدمه؛ کارتال، شماره ۱۳ ، ۲۰۰۰، صفحه ۲۳).

ادامه نوشته

مصاحب گنجوی - شاعر سده‌ی ۱۱ هجری

مصاحب گنجوی فرزند اوغورلو خان زیاد اوغلو از ایل قاجار از شاعران برجسته‌ی سده‌ی ۱۱ هجری و خدمتگزار دولت بشمار می آید. پدر بزرگ او محمدقلیخان از سرداران مهم سلسله‌ی صفوی بوده است؛ وی در دربار شاه عباس دوم صاحب مقام و منصبی بوده و از احترام فوق العاده‌ای نیز برخوردار بوده است و عنوان مصاحب به معنی مشاور را دریافت داشته است.

ادامه نوشته

موجی اهری - شاعر آذربایجان در دوره‌ی صفویان

سلمان ممتاز در مقدمه‌ای بر دیوان قوسی که بسال ۱۹۲۵ منتشر نمود اطلاعات کوتاهی در باره‌ی موجی ارائه کرده است. به نظر او، موجی همعصر قوسی تبریزی است که با او مکاتبه و مشاعره هم داشته است. محمدعلی تربیت نیز در «دانشمندان آذربایجان» موجی اهری را استادی شیرین سخن خوانده است. اشعار موجی در نسخه‌ی خطی قوسی تبریزی که در کتابخانه‌ی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود وجود دارد. این اشعار در حاشیه‌ی دیوان قوسی نوشته شده‌اند.

ادامه نوشته

عمادالدین نسیمی و طریقت‌نامه

عمادالدین نسیمی آذربایجان تورک ادبی دیلی‌نین عیارلانماسیندا بؤیوک رولو اولموشدور. خالقیمیزین فیکیر و ادبیات تاریخینین ان کاریزماتیک شخصیتی‌ اولان نسیمی، اوچ دیللی شعرسؤیله‌ین بیر نابغه‌دیر. نسیمی استعدادی ایله شعرین اؤزللیکلری: دیل، دوشونجه و دویغونو چوخ دوزگون بیر حالدا بیرلشدیریر و بونا گؤره ده ادبیاتیمیزین زیروه‌سینده دایانیر. عینی حالدا دیوانلاردان علاوه نئچه اثری ده واردیر، او جمله‌دن طریقت‌نامه‌ اثری شاعیرین دوشونجه‌سینی باریز شکیلده اورتایا قویور. طریقت‌نامه ۶۸ صحیفه‌لیک بیر مثنوی‌دیر کی حروفیه‌ طریقتی‌نین اساس فیکیرلرینی آچیقلاییر.

ادامه نوشته

جامعی / وامق و عذرا

شاعر برجسته ای که شناخته نشده است و احتمالاً از شاعرانی است که از آذربایجان به آناتولی رفته و از طرف دربار هم مورد احترام واقع شده تا جایی که سلطان سلیمان قانونی (دوران سلطنت بین سالهای ۸۹۸ الی ۹۴۴ شمسی) از او خواسته است تا داستان وامق و عذرا را به نظم بکشد.

ادامه نوشته

ادبیات تورکی در دوره‌ی سلجوقیان / دکتر محمدرضا کریمی

سلجوقیان سلطنتی را در آسیا از ماوراءالنهر تا مدیترانه آغاز کردند که دوران طلایی تاریخ ایران و اسلام محسوب می شود: زیرا آثار باقی‌مانده از آنان در عرصه‌های گوناگون معماری، فرهنگی و ادبی هنوز هم نمونه‌های برجسته‌ای از فرهنگ و هنر بشمار می‌آیند. ظهور و پرورش هزاران دانشمند، فیلسوف، طبیب، مورّخ، ریاضیدان، منجم و هنرمند در شاخه‌های مختلف علمی-هنری نمونه‌ی بارزی از این توسعه و رشد شمرده می‌شوند. کتابهای ارزشمندی هم در این زمان نوشته شده‌اند که هنوز ارزش و اعتبار علمی خود را حفظ کرده‌اند. کتاب‌های تاریخی فراوانی در این دوره نوشته شده‌اند. ادبیات در آذربایجان همچنان به سه زبان عمده‌ی اسلامی: عربی، فارسی و تورکی تداوم دارد و هر سه در دامن اسلام پرورش می‌یابند. این آثار خود نشانگر دوره‌ی عظمت اسلام و ایران در سده‌هایی است که سلجوقیان حکمرانی می‌کنند. این مقاله تأکید خود را بر روی ادبیات ترکی متمرکز خواهد کرد در عین حال اشاره‌هایی به ادبیات سایر زبانها مورد غفلت نخواهد بود.

منبع: فصلنامه غروب، شماره ۳۵.

ادامه نوشته

«ناتوان»ین ادبی و تاریخی شخصیتی / دؤکتور سعادت شیخی‌یئوا

آذربایجان ادبیاتی و مدنیتی تاریخینده اولدوغو کیمی، قاراباغین ادبی، مد‌نی و سیاسی تاریخینده ده خصوصی بیر یئری اولان خورشیدبانو ناتوانین (۱۸۳۲-۱۸۹۷) حیاتی، شخصیتی، یارادیجیلیغی‌نین استقامت و اؤزللیکلری هر زامان تدقیقاتچیلارین دقت مرکزین‌ده اولموشدور. اونون حاقیندا بیر سیرا آراشدیرمالاردا بحث ائدیلسه ده، ایندیه‌دک چاغداشلارینین سؤزله چکدیگی پوئتیک پُرتره‌تینه توپلو دئییل، پراکه‌ن‌ده باخیش اولموشدور. حال‌بوکی چاغداشلارینین ناتوانین آدینی یاد ائد‌ن و یا اونا عنوانلانان شعرلرینده‌کی فراقمئنتار معلوماتلار شاعره‌نین تاریخی شخصیتی، خالق آراسینداکی نفوذو و ادبی چئوره‌لرده‌کی ایستاتوسو باره‌ده تصور آیدین‌لیغی یارادا بیلیر

ادامه نوشته

آزربایجان شاعری عزالدین حسن‌اوغلونون حیاتی / سیف الدین آلتایلی

عزالدین حسن‌اوغلونون آزربایجان تورکجه‌سینده‌ شعر یازان ایلک شاعر اولدوغو معلومدور. اونونلا باغلی ایلکین معلوماتلار بختیشاه دولتشاه سمرقندی‌نین «تذکره الشعرا» آدلی اثرینده یئر توتموشدور. ایندیه کیمی اونون اوچ تورکجه شعری معلوم ایدی. قیپچاق شاعری سیف سارایی‌نین سعدی شیرازی‌نین گولستان آدلی اثرینی ترجومه ائتدیگینده ترجومه‌نین سونونا علاوه ائتدیگی «آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر اوز، جانفزا دیلبر» مصراعسی ایله باشلایان صوفیانه غزلی، بیری «مجموعه‌النظایر و جمیع‌النظایر»ده نشر اولونان «عجب بیلسم منی شیدا قیلان کیم» میصراعسی ایله باشلایان، دیگری ده باربارا فلمینگ طرفیندن مصرده چاپ اولونموش بیر مجموعه‌ده تصادف ائدیله‌رک نشر ائتدیریلن «نئجه‌سن گل ای یوزی آغوم بنوم» مصراعسییلا باشلایان و عشقی ترنم ائدن شعرلریدیر.

ادامه نوشته

فارس ادبیاتیندا آذربایجان اوسلوبو

مین ایلد‌ن آرتیق تاریخه و اؤزونه‌مخصوص زنگینلیینه مالیک کلاسیک فارس ادبیاتی‌نین خصوصی پوئتیک اوسلوبلاری واردیر کی، عصرلر بویو فارس‌دیللی شاعرلر اؤز ادبی یارادیجی‌لیغینی بو اوسلوبلار چرچیوه‌سینده یاراتمیشلار. بو اوسلوبلاردان خوراسانی، عراقلی، آذربایجانجا، هندلی و س. اوسلوبو قید ائده بیله‌ریک کی، بورادا فارس ادبیاتیندا آذربایجان اوسلوبو اوزه‌رینده دایاناجاغیق و معیاریمیز فارس، فارس یازارلارینین یازیلاری و آراشدیرمالاری اولاجاق. بیز عالیملری، شاعرلری یئرلشدیریریک. ادبیات باخیمیندان پوئتیک اوسلوبون اؤزونه‌مخصوص معناسی، مفهومو وار.

ادامه نوشته

مقتل الحسین - یوسف مداح / ۷-۸جی عصر شاعیری

امام حسین شیعه تاریخینده بیر قهرمان کیمی دایانمیش و کربلا اولایلاری تاریخ بویو مسلمانلار اونا ساری چکیلمه­‌لرینه سبب اولموشدور. بورادا یوسف مداحین اثرینی گتیره جه ییک، آنجاق بونو دئمک لازیمدیر کی مقتل حسین تاریخی بیر قایناق دئییلدیر، بلکه تاریخی بیر اولایی ادبی باخیمدان و دینی گؤروشدن آچیقلاماق ایسته­‌ییر و شیعه‌­لیگی تبلیغ ائدیر. بونونلا بئله تاریخه دوزگون باخماق لازیمدیر و بو کتاب بونلارین هامیسینی ساخلاماقدادیر. بو اثر، آذربایجان دیلی و ادبیاتی تاریخینده اؤنملی بیر موقعیته مالیکدیر. مداح ( 703 – 789) بو اثرینی 763 ایلینده یازمیش و ادبیاتیمیزا گؤزل بیر پای وئرمیشدیر. بو اثر دیل و محتوا جهتیندن بیزیم اوچون اهمیتلی دیر. مقتلدن بوگونه قدر نئچه الیازما الده واردیر، ولی ایراندا بوگونه کیمی چاپ اولمامیش و یاییلمامیشدیر. تاریخ ادبیات آذرباتجان کتابیندا ایلک معلوماتلار وئریلمیشدیر و مداحین باشقا اثرلری ده تانیتدیریلمیشدیر. بورادا بو کتابین اصلی الیازمالارا اساسلاناراق ایلک لفعه اولاراق وئریلیر. اومود ائدیرم، ادبیات تاریخیمیز و دیلیمیزین یولونون آچیقلانماسینما یاردیمچی اولسون.

ادامه نوشته

عبدالمجید فرشته‌اوغلو

«عزالدین ملک» تورک دونیاسی‌نین دوشونجه‌لی عالیمی اولاراق، ایکی اوغلو دا واردیر: عبداللطیف و عبدالمجید. عزالدین ملک‌ین اوغلانلاری ابن ملک و ابن فرشته آدلاریلا معروفدورلار. بو ایکی اوغول اؤز آدلارینی «فرشته‌اوغلو» یازاراق تانیتدیرمیشلار. عزالدین، قاضی و فقیه اولاراق ایکی دیلده: عربجه و تورکجه اثرلر یازمیش؛ آنجاق اوغلانلاری – ایستر عبداللطیف و ایسترسه ده عبدالمجید نئچه-نئچه اثرلرین یازاری و مترجمی کیمی چالیشمیشلار؛ اؤزللیکله حروفیه طریقتی یولوندا و ادبیاتیندا کتابلار یازیب – ترجومه ائتمیشلر. ایکی قارداشین اثرلری‌نین الیازمالاری بوللو-بوللودور. ترجمه دئدیکده فضل الله نعیمی تبریزی‌نین اثرلرینی تورکجه‌یه چئویرمیش و یا خلاصه ائده‌رک اؤز قلملریله یازمیشلار. ایکی قارداشدان عبدالمجید داها چوخ فعال اولموش و چوخلو اثرلر یازمیشدیر. بو مقاله، بورادا عبدالمجید فرشته‌اوغلونو تانیتدیرماغا چالیشیر.

ادامه نوشته

شيخ عزّالدين حسن اوغلو: شاعر و متفکر بزرگ آذربایجان

حسن اوغلو از جمله نخستين آفرينشگران ادبيات مدون به زبان تركي آذربایجاني است كه به عالم علم و ادب شناخته شده است. هنر شعري حسن اوغلو همانند بسياري از شاعران اوليه‌ي آذربايجان، بعدها معلوم گشته و تحقيقات روي آثارشان آغاز شده است.

ادامه نوشته

آرمانشهر نظامي گنجوي

نظامی گنجوی حکیم و اندیشمندی است که در آثار پنجگانه­‌اش طرحی از یک آرمانشهر را می­ریزد و قوانین اسلامی را اصول اولیه‌­ی چنین اوتوپیایی قرار می­دهد. او پایه‌­های چنین جامعه­‌ای را که عدل، آزادی و تساوی بین انسان‌هاست بر دوش تک تک افراد جامعه می­‌گذارد و بر عهده­‌ی هر یک مسئولیتی می‌­نهد. از فرمانروا گرفته تا ساده‌­ترین افراد جامعه در ساختن چنین شهر آرمانی یا مدینه‌­ی فاضله (اتوپیا) نقش دارند و عدم پای بندی هر یک از افراد، این جامعه را با اخلال روبرو می­سازد.

بررسی چنین جامعه‌­ای که مورد نظر حکیم نظامی گنچوی است موضوع این مقاله است که از خلال آثار این شاعر بزرگ و بطریق اولی بروش کتابخانه‌­ای مد نظر قرار گرفته است و نتایج حاصله نشان می­‌دهد که نظامی بعنوان اندیشمندی مسلمان و حکیمی دوراندیش به طرح جامعه­ای عاری از ظلم و ستم و بر اساس برابری انسانها می­‌نشیند و از شعر بعنوان وسیله­‌ای برای هدایت جامعه بهره می­‌گیرد. او هرچند از اندیشه­‌های بزرگان ملل مختلف همچون روم و چین و هند و غیره بهره می­‌گیرد اما اساس افکار او نشأت گرفته از اندیشه­‌های اندیشمندان اسلامی مانند فارابی، خاص حاجب و . . . همچنین قوانین و احکام دین اسلام است.

ادامه نوشته

دوکتور رضا براهنی‌نی خاطیرلارکن / رضا کسگین

تانینمیش آذربایجانلی تورک ادبیاتشوناسی، شاعر و یازیچی‌سی دوکتور رضا براهنی، فروردین آیی‌نین بئشینده جومعه گونو سحر ساعاتلاریندا کانادانین تورونتو شهرینده ۸۶ یاشیندا وفات ائتدی(۱۴۰۱). دوکتور براهنی ۱۳۷۰جی ایللرین اورتالاریندا کانادایا کؤچوب و ۳۰ ایلدن آرتیق بو اؤلکه ده یاشادی.

قایناق: https://azerbaijanpost.org/home/NewsPage/4067

ادامه نوشته

خواجه احمد دهانی، ۷جی عصر آذربایجان شاعیری

خواجه احمد دهانی ایران تورک‌لری‌نین ان گؤرکملی سیمالاریندان بیری دیر. شاعیر ایلک دفعه سلجوقلو سلطانلاری چاغیندا خراساندان کؤچوب و آنادولویا گئتمیش و سونرا دا سلجوقلو سلطانیندان اجازه آلاراق اؤز آناوطنینه قاییتمیشدیر. دهانی آذربایجان تورک ادبیاتی‌نین شاعیرلریندن تانینیر. بیلیندیگی کیمی، خراسان تورکجه‌سی آذربایجان تورکجه‌سی‌نین بیر دالی تانینیر و تمام خراسان شاعرلری‌نین دیلی آذربایجان دیلی و ادبیاتیندان ساییلیر. خواجه احمد دهانی اسفراینلی حسن اوغلودان سونرا خراسانین ان تانینمیش تورکجه سؤیله‌ین شاعری تانینیر. دهانی غزل شاعری دیر، آنجاق بؤیوک بیر اثری ده سلجولقو سلطانلاری‌نین شاهنامه‌سی‌دیر.

ادامه نوشته

شیخ نصیرالدین ابوالحقایق محمود ابن احمد الخویی (اخی ائورن)

اؤزت:

شیخ نصیرالدین محمود الخوی هیجری ۶-۷-جی عصرلرده طب، سیاست، دین و طریقت کیمی موختلیف ساحه‌لرده و خصوصیله ده قارداش‌لیق (اخوت) طریقتینده موختلیف اثرلری ایله مشهور اولان عالیملردن‌دیر. دؤورون موختلیف صینیفلری و ایشچی‌لرینی تشکیلاتلاندیریر، بیر طرف‌دن ظالیملره قارشی دورموش، دیگر طرفدن ده دؤورون سلطانلارینا اؤلکه‌نی نئجه ایداره ائتمه‌یی، خالقین حاقینا حؤرمت ائتمه‌یی توصیه ائدیردی. او، اینسان جمعیتلری، جمعیتین احتیاجلاری، اینسانلارین مادی و معنوی اینکیشافی حاقیندا حل ائدیجی فیکیرلر ایره‌‌لی سورموش، مترقی فلسفی ایدئیالاری تبلیغ ائتمیشدیر. او، عؤمرونو اؤر خالقینا، دوغما یوردونا حصر ائتمیش، عینی زامان‌دا قالیجی اثرلر یاراداراق گله‌جک نسیللره یول آچمیش عالیم‌دیر. او بو یولدا جانینی فدا ائدیب، ساوادلی اینسانلارا اؤرنک اولوب. اخی ائورن آذربایجان ۵۴۹جو ایلده «ایرانین تورکوستانی آدلانان» خوی شهرینده آنادان اولوب. اخی‌لر دا هیجری ۳-جو عصرده آذربایجان‌دا قورولموش و خصوصیله ۵-جی عصرده اخی فرج زنجانی ایله بیرلیک‌ده چوخلو شؤهرت قازانمیش، آنجاق اخی ائورن تشکیلاتلانما طرزینی دییشه‌رک اونو دؤیوشکن تشکیلاتلار سیرالاریندا یئر وئرمیشدیر. بو مقاله‌ده اونون یارادیجی‌لیغی و حیاتی ایله باغلی بیلیکلر آراشدیریلیر و مومکون قدر فیکیرلرینین بعضی گوشه‌لری گؤسته‌ریلیر.

آچار سؤزلر: ۶-جی عصرده آذربایجان ادبیاتی، اخیان و یا قارداشلار، فتوت و جومردلیک، اخی ائورن.

ادامه نوشته

شیخ حسام الدین اینانج

قیسالمیش:

آذربایجان آشیق ادبیاتی، تاریخین درینلیک‌لریندن گلیر. هله بوگونه قدر اسکی آشیقلاریمیز تانینمامیش قالمیش و هله ده تاریخی قایناقلاری لازیمی قدر آراشدیرمامیشیق. یازار چالیشیر فارس قایناقلاریندان آشیق ادبیاتینا و اسکی آشیقلاریمیزا بیر یول آچسین. بیز کئچن مقاله‌میزده آی تگین آدلی سلطان محمود غزنوی‌نین ساراییندا اولان اوزان حاققیندا معلومات وئردیک و بو دؤنه سلجوقلار ساراییندا اولان اوزان – شیخ حسام الدین اینانج حاققیندا سندلری آراشدیرماغی بوینوموزا آلمیشیق. آشیق ادبیاتی‌نین تاریخینه و بیر سیرا اؤنملی قونولارینا دا اؤته‌ری بیر باخیشیمیز اولاجاقدیر. بو مقاله‌ده تاریخی کتابلاری نظردن کئچیرده‌رک «ملک‌نامه» آدلی تاریخی کتابی آختارماغی هدف توتوب و اونون راویسی اولان اینانج‌دان یازاجاغیق.

تکرارلانان سؤزجوکلر: اوزان، قوپوز، آی تکین، شیخ اینانج

قایناق: Dədə Qorqud, Bakı, 2020, No.4

ادامه نوشته

شان قیزی دستانی

شان قیزی دستانی

بو داستان ۶۰۰ صحیفه لیک بیر اثردیر کی ۲۴۱ قمری ایلینده - ۱۲۰۰ ایل اؤنجه تورک دیلینده یازیلمیشدیر. بو اثر بولغارلار طرفیندن آذربایجاندا یاشادیقلاری زامان یازیلمیش و بولغار ادیب‌لری بو دستانی آذربایجان ادبیاتیندان دا ساییرلار.

بورادا تورکیه ادیبلری‌نین نظرلرینی نئچه مقاله‌ذه تقدیم ائدیب، سونرا آذربایجان ادبیاتیندا نئجه تاثیر قویموش و نه‌اوچون آذربایجان ادبیاتیندان ساییلدیغی حاقدا معلومات وئره‌جگم.

شان قیزی دستانی حاققیندا بیر دیرلندیرمه

بتول آیدوغدو

اؤزت:

خزر دنیزی نین قوزئییندن آوروپایا دوغرو کؤچن بولغارلار م. اؤ ۶جی یوزایلده بؤیوک بولغار خانلیغینی قورموش و بؤلگه‌یه یئرلشمیشدیر. بو دولت داها سونرا ایتیل بولغارلاری و وولقا بولغارلاری اولاراق ایکی‌یه آیریلمیش و ایتیل بولغارلاری اسلامیتی قبول ائتمیشدیر. شان قیزی دستانی، ایتیل بولغارلاری آراسیندا سؤزلو اولاراق آختاریلمیش و اسلامیتین بو توپلوم طرفیندن قبول ائدیلمه‌سیندن «سونرا میکایل باشتو» طرفیندان یازی­یا کئچیریلمیشدیر. کاشغرلی محمود «دیوان اللغات تورک» آدلی اثرینده بو دستانین ایکی پارچاسینا یئر وئرمیشدیر.

ادامه نوشته

چلبی اوغلو

چلبی ­اوغلو یا به عبارت دیگر اولو عارف چلبی، یکی از شاعران برجسته­‌ی طریقت مولویه است که با آفرینش ادبی­اش خون تازه­ای در رگ­های طریقت مولویه به جریان انداخته است. اولو عارف چلبی­ یا "چلبی­ اوغلو" نوه‌ی مولانا مولوی و فرزندش سلطان ولد است و در فضایی که مولوی، حسام‌­الدین چلبی­ و سلطان ولد در سده­ی هفتم هجری بوجود آورده بودند رشد کرد و پرورش یافت. سپس ارشاد مریدان مولویه را عهده‌­دار شد و چندی نیز در سلطانیه (زنگان) به فعالیت و تعلیم پیروان مولویه پرداخت و یا یه عبارت صحیح، به تبلیغ مولویه مشغول شد. این شاعر و عارف بزرگ که نقش او را باید بیشتر در توسعه و تثبیت طریقت مولویه دانست، شاعریست که روش و راه پدر و پدر بزرگش را دنبال نمود و آثاری بدو زبان فارسی و تورکی آفرید.

ادامه نوشته

عرش نامه فضل الله نعیمی تبریزی

حروفیه 8جی یوزایلده صوفیانه بیر طریقت اولاراق، ایرانین بوتون بؤلگه لرینده - خراساندان باشلاییب بوتون آذربایجان، آنادولو و اورتا دورغودا یاییلیر. حروفیه ادبیاتیندا ایکی دیلده: تورکجه و فارسیجا اثرلر یازیلیر. حروفیه هله ایراندا لازیمی قدر آراشدیریلمامیش و تانینمامیش قالمیشدیر. هله حروفیه شاعیرلری و یازیچیلاری تانینماییب، اثرلری یئرده قالیب، و هله حروفیه دوشونجه ­سی، دونیا گؤروشو، فلسفی باخیشی اوزه­رینده کئچه­ری حالدا تانیشلیغیمیز اولموشدور. وطنیمیزین مختلف کتابخانالاریندا حروفیه ادبیاتی حاققیندا آز – چوخ الیازمالار توز آلتیندا قالب و بو کتابلار اونودولموش دورومدادیرلار. ایراندا نئچه – نئچه کتابلاردا حروفیه آیاقلانماسی، تاریخی اولایلاری و حتا دوشونجه‌­سی حاققیندا یازیلمیشدیر؛ آما تاسوفله بونلار تکجه ایکی شخصیتین – فضل الله نعیمی و عمادالدین نسیمی­‌نین تکجه شعرلر دیوانی اساسیندا یازیلمیش و بونا گؤره ده چوخ سطحی، معلوماتسیز و ناقص سؤزلرله یازیلمیشدیر. آنجاق حروفیه ادبیاتی­‌نین ماتریاللاری الده اولورسا، دوشونجه‌­لری داها یاخشی تانینار، آراشدیریجیلار اونلارا الی-دولو یاناشا بیلرلر. بو مقاله فضل­‌الله نعیمی­‌نین عرش­نامه کتابینی تانیتدیریر، سونرا همان زماندا عرش نامه بیر تورک شاعیری اولان عامل­‌اوغلو، تورکجه‌­یه چئویریر و چوخ آلقیشلانیر. دئمک اولار کی عامل­اوغلو حروفیه ادبیاتی­نی آنادولویا آپاران شاعیرلرین باشیندا دایانیر. الینیزده کی مقاله، بو ایکی اثرین تانیتیمی­نی اله گؤتوره رک، الیازما نسخه­‌لری اساسیندا آراشدیرماغی اؤزونه هدف گؤتورموشدور.

ادامه نوشته

شیخ احمد گلشهری

چکیده:

سده هفتم هجری عصر اوج شکوفایی ادبیات ترکی در آذربایجان است. در این سده، زبان ادبی ترکی عیاربندی شده و زبان ادبی استاندارد می‌شود. در اوج این ادبیات با حضور شاعران بیشماری روبرو هستیم. شاعرانی چون خواجه احمد فقیه، الیاس بابا، حسن اوغلو، خواجه علی خوارزمی، خواجه دهانی، بیرک قوشچو اوغلو، شیاط حمزه، گلشهری، عاشیق پاشا، یونس امره و دهها شاعر بزرگی که هر یک با خلق آثار جاودانه شان در پربار کردن و گسترش همه جانبه ی ادبیات ترکی تلاش کرده‌اند. در این میان گلشهری شاعر بزرگی که اکثر شهرهای ایران و خاورمیانه را گشته و با ادبیات منطقه از جمله تورکی، فارسی و عربی آشناست و تحصیلات عالی داشته است خودنمایی می‌کند. او در تمجید از زبان تورکی هرگز پا پس نکشید و با ترجمه آثاری از زبانهای فارسی و عربی نیز نشان داد که این زبان توانمند و بالنده است. از این دیدگاه گلشهری از رهبران ادبیات ترکی شمرده می‌شود. این مقاله شناخت زندگی و بررسی آثار گلشهری را از طریق کتابخانه‌ای بر عهده می‌گیرد.

ادامه نوشته

"دوققوز بیتیک" کتابینا باخیش

دوققوز بیتیک، پروفسور فریدون آغاسی اوغلو

آناوطنیمیز آذربایجان، تورک­ یوردو اولاراق مین ایللری آرخادا قویوب و بوگون بورادا یاشایان تورک ملتی، اؤز مدنیتی، تاریخی و دیلینی منیمسه­ مک­له اؤز کیملیگینه صاحب دورور. کئچن اون­ایللره قدر، بئله تصوّر یارانمیش و تبلیغ اولونوردو کی آذربایجان اسلامدان سونرا، سلجوق و اوغوز ائللری بورایا گله­ رک آذربایجان بو زماندا -یعنی 1000 ایل بوندان اؤنجه- تورکله ­شیب؛ اصلینده یئرلی یوخ، بلکه اورتاآسیادان گلمه خالقلار ایچینده تانینمالی­دیر؟!. نهایت بئله تصور اولونوردو: تورک­دیلی آذربایجانا گلدیکده، اؤز گؤزللیگی و اؤزللیگی ­اوچون باشقا دیللری اؤزونده حل ائتمیش و بوگونه قدر خالقین کیملیگینی ساخلامیشدیر. البته بیر سیرا ادبی و تاریخی قایناقلار اوزه چیخاراق، بو سؤزون تحریف اولونماسینی اورتایا قویوردو؛ آما او قدر گوجلو دئییل­ایدی. کئچن اون­ ایللرده، بیلیم دُنیاسی گلیشیب، یئنی بیلیملر اورتایا گلدی. بیر سیرا قایناقلار دا اوزه چیخدی. عالملرین بو ساحه­ ده چالیشمالاری، بو قایناقلارا و بیلیملره آرخالاناراق مختلف تئورولارین اورتایا قویدوغو عیان اولدو. بو آرادا آذربایجان عالملری­نین آراشدیرمالاری اؤزل بیر یئر قازانیر. او جُمله ­دن پروفسور فریدون آغاسی­ اوغلو (جلیل اوو) (1945 دوغوملو، باکی دولت بیلیمگه ­سی­نین علمی اؤیه ­سی) "اورمو تئوروسو"نو بیان ائدیب ثبوتا چاتدیرماقلا ان بؤیوک حرکتی یاراتدی.

ادامه نوشته

آذربایجان ادبیاتی‌نین تاریخی درین‌لیگی محمدرضا کریمی[1]

خلاصه:

آذربایجاندا کلاسیک تورک ادبیاتی‌نین عمادالدین نسیمی‌دن باشلادیغی همیشه تصویر ائدیلیر. بو سطیرلرین یازاری­نین فیکریجه، بو ایفاده سون درجه یانلیش‌دیر، چونکی نسیمی‌دن عصرلر اول آذربایجاندا اونلارجا، یوزلرله شاعر و یوزلرله قیمتلی تورک اثری یازیلمیش، اؤتن عصرین سیاسی سبب‌لری اوزوندن بیله‌رک‌دن و بیلمه‌دن اونودولموشدور. بو گون دونیادا ویرتوال مکانین گئنیشلنمه‌سی و بوتون دونیانین اونسیتی ایله بیر چوخ گیزلی حقیقت‌لر اوزه چیخیر و آذربایجانین زنگین ادبیاتی بو بؤیوک تاریخی نایلیتدن چوخلو بهره ­له­ نیب. بو گون مین­ایل‌لیک‌لرین تاریخینی داشییان یوزلرله اثر اونودولما کولوندان چیخیب دونیانین گؤزو اؤنونده سئچیلیر و اونو پیسله‌ینلرین اینکار احتیمالینی الیندن آلیر. بو یازیدا بیز آذربایجان ادبیاتینا هیجری 8-جی عصرده عمادالدین نسیمی دؤوروندن باشلایاجاغیق و عادی تجروبه‌نین و کلاسیک شیوه نین عکسینه اولا‌راق، چاغداش دؤوره دوغرو ایره‌لیله­ مک عوضینه، تاریخه و تاریخین درین‌لیگینه واراجاغیق بلکه آذربایجاندا تورک شاعر، یازیچی و تورک دیلینده یازیلمیش اثرلری اوزه چیخاراق. بو مقاله­ کیتاب‌خانا مئتودونو نظردن کئچیریر و مسئله­ نی اوریژینال سندلرله آراشدیریر. اونو دا علاوه ائتمک لازیم‌دیر کی، مؤوضو چوخ گئنیشدیر و بورادا یالنیز یارادیجی شاعیرلر و یازیچیلارین آدلاری و بعضی اثرلری قئید ائتمکله کیفایتله­ نیریک.

آچار سؤزلر: آذربایجان – تورک ادبیاتی، عمادالدین نسیمی، گنجه لی نظامی، شان قیزی داستانی، کتاب دده قورقود.

ادامه نوشته

آذربایجان کلاسیک ادبیاتی - 2

سلطان عزالدین کیکاووس

سلجوقلو سلطانلاریندان اولان سلطان عزالدین کیکاووس ابن کیخسرو 589 - 598 ایللری آراسیندا 10 ایل تامام آنادولودا آنادولودا سلطنت تختینده اوتورموشدور. سلجوقلولار بیر فدرالیسم سیستمی ایله حکومت ائدیردیلر. روم سلجوقلاری 1077 میلادی­دان 1307 میلادیه قدر حکومت سورموشلر و مرکزه باغلی اولموشلار، آنجاق خوارزمشاهلار و ائلخانلیلارا یئنیلمه­ییب اؤز حکومتلرینه داوام ائتمیشلر.

ادامه نوشته