پروفسور محمدتقي زهتابي
م. کریمی
پروفسور محمد تقي زهتابي آذربايجان چاغداش ادبياتي­نين سؤنمز اولدوزو، پارلايان سيماسي­دير. ائليميزين باشيني دنيا خالقلاري آراسيندا اوجالدان، تاريخيميزين قارانليق بوجاقلارينا ايشيق ساچان، چاغداش شعريميزين زيروه ­سينده دايانان بؤيوك شاعر، تاريخچي و ائل اوغلودور. خالقيميز بئله بير اوستاد، غيرتلي و عالم اوغلونا دونيا بويو و تاريخ بويو گووه ­نه­ جكدير.
محمدتقي ۱۳۰۲ اينجي گونش ايلي آذر آيي­نين ۲ سينده شبسترده دنيايا گلدي[۱]. عائله‌سي كيريشچي­ليك ايشينده چاليشان، الي آغزينا چاتان صنعتكار بير عائله ايدي. آتا و آناسي مذهبي ايناملارا محكم ياپيشان و علمه ماراق گؤسته­ رن انسانلار ايديلر. بالاجا محمدتقي ۶ ياشينا چاتاركن، باجيسي صديقه ايله قران مكتبينه گئديبن قرآني اؤيره­ نير. ۱۳۱۰جو ايلده شبسترده تازا اوصولونان قورولان مدرسه­ني قورتارديقدا، مادي امكاناتين اولماديغي اوچون كيريشچيليكده، هابئله باغ واكين ايشلرينده چاليشير. همين ايللرده عمي­سي­نين كتابخاناسيندا بوللو ـ بوللو توركجه كتابلارلا تانيش اولوب، آنا ديلينه ماراق گؤسته­ رير. پرفسور اؤز ترجمه­ي حاليني يازاندا، بو حادثه­ يه اشاره ائديركي ۱۳۱۷جي ايلده آتاسي­نين دوستلاري و تجارب ايشداشلاري تبريزدن شبستره گلديلر، اونون درس اوخوماغا علاقه­سي چوخلو سبب اولدو آتاسي دوستلاري تبريزه قاييداندا، اودا اونلارلا تبريزه گئتدي. البته گئتمه ­دي بلكه قاچدي؛ چونكي آتاسي­نين خبري اولمادان عم­اوغلوسو غلامرضا ايله قاچميشدي. قارداشي يوسوف دا تبريزده اورتا مكتبده اوخويوردو. محمدتقي، فيوضات مدرسه ­سينده ۹جو كلاسي بيتيرير. ۱۳۲۰جي ايلده رضاشاه ايراندان قاچيب، اوغلو محمدرضا، شاهليقا كئچير.
متفق اوردولاري دا ايرانا سوخولورلار. سياسي دوروم يارانير و مختلف سياسي پارتيالار باش قووزايير. همين ايللرده «آذربايجان» غزئتي، ميرزه علي شبستري همتي ايله تبريزده بوراخيلير. گنج محمدتقي بو غزئته ايله امكداشليق ائدير. اوردافارسيجا شعرلريني چاپ ائتديرير.
آناديليله لاپ ياخيندان تانيش اولور. همين ايللرده دانشسرايا دخل اولور. همين زامان تبريزده فرانسا ديليني اؤيره ­نير و دانشسرادان چيخيب، تبريزده «فردوسي» مدرسه­ سينده ادبي بؤلومو ديپلم آلير، اما تبريزده هله بيليم يوردو قورولماميشدير، تكجه تهران بيلم يوردو واريدي، لاكن گنج‌ محمدتقي‌نين مادي امكاني تهراندا درس اوخوماغا يوخودو. عاليمين علاقه­ سي درس اوخوماغا بير يئره چاتمادي. ۱۳۲۳ و ۱۳۲۴جو ايللرده تبريزده «فرياد»، «خاورنو» غزئت­لري چيخيردي. زهتابي اثرلريني بو ايكي غزئته ­ده چاپ ائتمه­ يه چاليشدي، حتي نئچه اثري فرانساجادان ترجمه ائديب چاپ ائده بيلدي. ۱۳۲۴جو ايلده «آذربايجان» غزئتي تبريزده يايينلاندي. آنا ديليميز چيچك­لنمه ­يه باشلادي. زهتابي اورادا مقاله­لر يازماغا باشلادي. همين ايل «جوانلار» غزئتي­ني رهبرليك ائديب، مقاله ­لر و شعرلري چاپ اولاراق، سياسي فعاليته قاريشير و بير ايل ملي حكومتله ياناشي، اوز ائلي و يوردو خدمتينده چاليشير. ۱۳۲۵جي ايلين آذرين ۲۱ينده شاه اوردوسو تبريزه سوخولدوقدا، ملي حكومت ييخيلير و آنا ديليميزده اولان كتابلار اود ايچنده يانديريلير. عالي تحصيل آلماق اوچون جان آتان زهتابي، سوئت اتفاقينا گئتمك ايسته­ يير، آمما توتولوب مشهدده قند كرخاناسيندا ايشله­ ييب، اورادا تازادان ديپلم آليب، باكييا گئدير و دانشگاها داخل اولوب، «آذربايجان ديل و ادبياتي» تدريس ائدير، همين يئرده دوكتورلوك تئزينده­ن مدافعه ائده‌رك دؤكتورلوك پيتيگي آلير.
عالمين دؤكتورا رساله­سي «ابونواسين حيات و ياراد يجيليغي» ايدي. بو رساله ابونواس شناسليغين اهميت­لي قايناقلاريندان ساييلير. عاليم باكي دانشگاهيندان دوكتورا درجه­ سيني آلير. اوردا درس وئرمه­گه باشلايير و اورادان دو چنت (دانشيار) عنواني آلير. ۱۹۷۸ ايلينده عاليم پروفسورلوق درجه ­سيني بغدادين دانشگاهيندان آلير. [۲]
دؤكتور زهتابي باكي شهرينده خانيم دؤكتور خاور آسلان ايله ائوله ­نير. آنجاق ۱۳۵۰ ايلينده سياسي اويونلارا گؤره عائله‌سيندن آيريليب شوروي­دن قاچماق مجبوريتينده قالير. بغدادا قاچيب و ۸ ايل اورادا اسكي تورك ديللريني تدريس ائدير، آمما همين ايللرده عالم «حزب توده»‌ني آتير و اونا خائن كيمي توخونور. اؤزو دؤنه ـ دؤنه اونلاردان ضربه­لر يئديگينه اشاره ائديبدير. حزب توده ­نين ماهيتي‌ني تانيماقلا سوئت­لر اؤلكه­سيندن قاچماغا جان آتير. نهايت ۱۹۷۱جي ايلده احمد حسن البكر عراقدا ايش اوستونه گله‌رك، عراقين مسكووادا سفيري اولان «شاذل طاقه» يارديمي ايله بغدادا كؤچمه ­يه امكان تاپير. زهتابي نين محكوميت ايللري چوخ آغير كئچميش. بوايللرين خاطره ­لريني قلمه آلان عاليم چوخ آجيناجاقلي گونلريندن سؤز ائدير[۳]. اونون «سورگون ايللري» اثري، بيزيم چاغداش مقاومت ادبياتيميزين سئچگين يازيلاريندان ساييلاجاقدير. زهتابي بوتون عمرونده قاباقجيل، دوشونجه­ لي، ايشلك و مهربان بير انسان ايدي. او يورولمادان چاليشيب، اؤيره ­نيب ـ اؤيرتمه­ گه جان آتميشدير.
بورادا اشاره ائتمه‌لي­ييك ۱۳ ايل آذربايجان جمهوروسوندا و داها دورزگون، سوئت‌لر اتفاقيندا ياشايان ايللرده چوخلو اثرلر يازير، اما چاپ امكاني تاپمير. عراقا كؤچمه­ سينده بونلاري اؤزويله آپارير. بغداد دانشگاهیندا شرقشناسليق دانشکده­سينده «فارس ديللر» و «قديم تورك ديللري»ني تدريس ائدير. ۸ ايل بو بیلیم یوردوندا تدريسه مشغول اولوب، ادبي فعاليتي‌ني ده گئنيشلنديرير. همين ايللر ده «اتحاد يولو» آدلي غزئته­نين چيخماسينا همّت گؤسته­ رير. بو غزئت ايله، ايران ملت‌لري اوچون بئش ديلده راديو وئرليشلريني يولا سالير. همين زامان درين علمي تحقيق‌لره جوموب، آذربايجان و تورك ديللري و ملت­لري حقينده بؤيوك باجاريقلا چاليشيب، اثرلر يارادير، علمي معلوماتيني گئنيشلنديريب، دنيا سويه­سينده دنيا بيلگين­لري آراسيندا يئني تئزلر آرايا قويوب، دنيا عالم‌لري‌نين دقتيني جلب ائدير.
۱۳۵۷جي ايلده ايراندا اسلامي انقلاب غلبه چالديقدا، عالم اؤز آنا يوردونا قاييتماغا جان آتير. ايلك غلبه گونلرده «مهدي بازرگان»دان جواب آلاراق تير آيي‌نين اوچونده ايرانا گلير (۱۳۵۸). تبريزه دؤنور و تبريز دانشگاهیندا عرب و تورك ديللريني تدريس ائتمه­ يه باشلايير. آمما ۱۳۶۲جي ايلده حزب توده‌نين تهمت­لريله دوستاق اولور. ۴ ايل دوستاقدا قالير. ۱۳۶۶ دا آزاد اولور. داها علمي ايشلره جدي صورتده باشلاييب، علمي اثرلريني ترتيب­له ­ييب، چاپ اوچون جدي صورتده چاليشير.[۴] نهايت ۱۳۷۸جي ايلين آذر آيي­نين اوتوزونندا دنيادان گؤزونو يومور.[۵]
عاليمين اؤلومو
عالمين اؤلومو ائله بير زاماندا اوز وئردي كي دنيا دا بؤيوك تأثيرلر ياراتدي. اونونلا برابر شايعه‌لر ياييلدي، هر حالدا ائليميزه بؤيوك بير كَدَر و نيسگيل اولدو. يابانجي خبر قايناقلاري عاليمين اؤلدورولمه ­سيني ادعا ائتديلر، اما خالقيميز بونو اينانمادي، اينانسايدي نيسگيلي لاپ دا آغير اولاردي. دؤكتور صديق بئله ادعايا قارشي چيخاراق يازدي: «بو ادعانين پوچلوغو حقينده هئچ بحثه احتياج يوخدور، ولاكين من بونو دا تأكيد ائتمه ­لي­يم كي زهتابي عمر بويونجا مينلر دفعه گولله­ لنميشدير. وطندن ائشيكده، اجنبي­لر و روس شوونيستلري طرفيندن و اؤز وطنينده ايسه شاهچيلار، عكس انقلابچيلار و اسلامي انقلابيميزي سئومه ­ينلر يوز مينلر دفعه توطئه ­يه معروض قالميش و گولله ­لنميش. نيسگيللي بير وارليغيني قوروماغا جان آتان مظلوم وارليق ايدي. زهتابي اؤز اجلي ايله اؤلموشدور.» [۶]
دؤكتور صديق عاليمين اؤز اجلي ايله اؤلمه‌سيني ثبوتا يئتيرمك اوچون، عاليمين ياخين آداملاري­نين و قونشولاري­نين شاهد اولدوقلاري صحنه‌لري گتيريب و اونلارين ديليجه اثبات ائتمه­يه چاليشير. هر حالدا بؤيوك عاليمين اؤلومو اينانيلماز بير زاماندا اوز وئردي. عاليم تازا ايستيردي بؤيوك و درين دوشونجه‌لري يايماق اوچون زمينه ياراتسين، شاه اثري اولان ـ ايران تورك­لري­نين اسكي تاريخي- لاپ تازا چاپدان چيخميشدي. بو اثر دنياني ترپه­ ده بيلردي، دوشمانلاري ترپتميشدي.
عالمين اؤلومو دنيادا بير بومبا كيمي پاتلاميشدير. دنيانين بؤيوك عالم­لري، اديب­لري، شرقشناسلاري، ديلچيلر، تحقيقاتچيلار اونون اؤلومون آجيليغيني آيدينجاسينا بيان ائتمكده ­ن چكينمه ­ميشديلر. هر ياندا، هر شهرده، هر اؤلكه ­ده بؤيوك تؤر­نلر، بؤيوك ييغينجاقلار قورولموش و مختلف بيلگين‌لر و عالم­لر اؤز تاثراتيني سؤيله­ميشديلر. عاليمين اؤلومو، اونون دوشونجه‌سي‌نين خلق ايچينده ياييلماسينا بير زمينه ياراتميشدير. خليقيميز بئله بير ده ­يرلي عالمي الد­ن وئرديگيني تازا دويوردو! اونا گؤره ده حقلي اولاراق اينانميردي. بو اؤلومو ساده اؤلوم سانا بيلميري.
عالمين بير طرفده‌ن گئنيش معلوماتي و بير طرفده‌ن گؤزه‌ل دورانيشي، ياخشي اخلاق، اونون يازيجيلار ايچينده و عموم خلق ايچينده محبتله قارشيلاشديغينا سبب اولموشدو. بير ايل عرضينده مينلرجه مقاله چاپ اولدو. بوتون يازيچيلار طرفينده‌ن، عالمه اولان بورجلاريني شعر، مقاله و تحقيقي ايشلرده اؤده­مكده چاليشديلار. زهتابي‌نين درين و گئنيش معلوماتي ايله ياناشي، تميز و انساني اخلاق و رفتاري هاميني اؤزونه جلب ائتميشدير. زهتابي آد ـ سان اهلي دئييل ايدي. تهراني، تبريزي، بوشلاييب شبسترده بير بالاجا ائوده قاليب، آمما بؤيوك ايشلر گؤرمه ­يي بؤيوك روحونا اويغون گؤروردو.
۷۵ ياشي اولاركن بير آن ايشله­مكدن دايانمادي، گئجه ­ني گوندوزه قاتيب، گوندوزي گئجه ­يه باغلادي. يورولمادان ائل اوغروندا تحقيقي ايشلري ايره ­لي آپاردي. چوخ متواضع اولاراق، ايرانين هر يانيندا الينه تازا قلم آلميشلارلا تلفونلا قرارلاشير، يول گؤسترمه­ دن دايانمير. اوشاقلارلا اوشاق، بؤيوك­لرله علمله توخونوب، عامي جماعتله ساده توخونوردو و بو رفتاري، هاميني اؤزونه چكيردي.
زهتابي بير آن يورولمادي، هميشه ايشين چوخ اولدوغونو خاطرلاييردي. او، گنجلريميزده، گله‌جه‌گه نسبت اومود ياراديب، گنجلري صاباح اوچون تربيه ائتمه­گه چاليشيردي. عالمين انساني رفتاري، گؤزه‌ل اخلاقي، درين علمي، ساغلام بدني، گولر سيماسي، آمما تئز اينجيه‌ن، پيس رفتارلاري تحمل ائتمه ­ين بير ذات ايدي. قبري نورلا دولوب، روحون شادليغيني تانريدان ديله ييب، آرزيلاييريق يولوگل ـ گئدلي اولسون.عالمين اثرلري
عاليمين چوخلو اثرلري چاپ اولوب، بير سيرا اثرلري ده كامل صورتده و كتاب شكلينده يوخ، بلكه مقاله­لر صورتينده مختلف درگی­لرده چاپ اولموشدور.
بير سيرا اثرلري ده واردير كي هله گون اوزو گؤرمه­ييبدير. بوندان علاوه زهتابي اوچ ديلده توركجه، فارسجا و عربجه ـ اثرلر ياراتميش و بو ساحه­ده اولو بابالارينا تاي تعصبده­ن ايراق، بشريته باغلي قالميشدير.زهتابينين اثرلريني بئله سيرالاماق اولار
۱ ـ پروانه­نين سر گذشتي، شعر مجموعه­ سی، بغداد/ تبريز
۲ ـ ائل اوغلو باغبان، شعر منظومه­سي، بغداد/ تبريز
۳ ـ بختي ياتميش، منظومه، بغداد.
۴ ـ بذ قالاسيندا، منظومه، برلين.
۵ ـ چريك حماسه­ سي، منظومه، برلين.
۶ ـ قوي اولسون اون، حكايه ­لر مجموعه ­سی، تبريز.
۷ ـ آنا ديليميزي نئجه يازاق؟ بالاجا كتاب، تبريز.
۸ ـ معاصر ادبي آذري ديلي/ علمي ـ تحقيقي اثر، تبريز.
۹ ـ ايران توركلري­نين اسكي تاريخي، تحقيقي اثر، تبريز.
۱۰ ـ ايران توركلري­نين اسكي تاريخي، تحقيقي اثر، ايكي جلد، تبريز.
۱۱ ـ ايران توركلرنين ديلي و ادبياتي، تحقيقي اثر، تبريز، مهد آزادي.
۱۲ ـ شاهين زنجيرده، شعر منظومه­ لري، تبريز.
۱۳ ـ دافعه سياستي، جاذبه سياستي اولماليدير، اروميه، نويد آذربايجان.
۱۴ ـ عروضون تورك فولكلوروندا كؤك­لري، تحقيقي ـ علمي اثر، زنجان، اميدزنجان.
۱۵ ـ قاشقايي يايلاغا كؤچور، منظومه، زنجان، اميدزنجان.
۱۶ ـ زبان ادبي آذري معاصر (فارسي)، تبريز.
۱۷ ـ علم معاني (فارسي) تبريز.
۱۸ ـ هستي نسيم، شعر فارسي، بغداد.
۱۹ ـ جنايت ۲۵۰۰ ساله شاهان، (فارسي)، بغداد.
۲۰ ـ آيا زبان فارسي به زبانهاي ملل ديگر ايران برتريت دارد؟
۲۱ ـ القوائد الفارسيه (عربي)، بغداد.
۲۲ ـ آذربايجانين يئر آدلاري، تبريز، مهد آزادي.
۲۳ ـ آذربايجان ديلي­نين نحوي، تبريز فجر آذربايجان.
۲۴ ـ ابو نواس الحسن بن هاني ـ دؤكتورلوك تئزي.
عاليم لرين اثرلري مختليف اؤلكه‌لرده و شهرلرده دفعه‌لرله چاپ اولوب، ياييلميشدير.چاپ اولماميش اثرلري
۱ ـ بير اوخدا نئچه نيشان ـ نمايشنامه
۲ ـ سارا و محمد ـ نمايشنامه.
۳ ـ ملك محمد ناغيلي
۴ ـ ابدي دوستلوق ـ منظومه.
۵ ـ ميشوون افسانه­لري ـ منظومه
۶ ـ گنجلر چلنگي ـ شعر و نثر.
۷ ـ ميرزه مهدي شكوهي­نين شعرلري و ياشاييشي.
۸ ـ حبيب ساهرين اثرلري
۹ ـ علي آقا واحيدين خاطيره­سينه ـ منظومه
۱۰ ـ بيرجه جوت گؤز ـ منظومه.
۱۱ ـ قرآن و مليت (فارسي)
۱۲ ـ مادران ميهن پرست (نمايشنامه) فارسي.
۱۳ ـ مجموعه مقالات فارسي.
۱۴ ـ مجموعه اشعار فارسي.
شوبهه­سيز، بو اثرلرين چاپ اولوب ياييلماسي، چاغداش ادبياتيمیزدا يئني بير حال – هاوا ياراداجاقدير.عالمين شعر دنياسي
آذربايجان شعر كروانيني عصرلر بويو مختلف شاعرلر ايره­لي آپارميش، آغير زحمت­لر سايه­سينده بو گونكو ادبيات بيزه قاليبدير. بو كروانين ايره‌لي آپارماسيندا چوخلو دوستاقلارا، اشكنجه ­لره، دار آغاجلارينا معروض قالان عالميميز آز اولماميشدير. عمادالدين نسيمي، نابي، واقف و. . . نه اذيت­لركي چكمه­ ميشلر. معاصر شعريميزي قوران شاعرلريميز ده بابالارينا تاي، بوتون اشكنجه­ لري، دوستاقلاري، سورگونلري تحمل ائديب، هئچ بير زامان سارسيلماييب، قهرمانجاسينا ظلمه قارشي دؤيوشده هميشه دوز يولو آراييب، حقيقت داليجا گئديبديرلر. دؤكتور زهتابي دا اؤز سلف­لري كيمي، قارشينا آلديغي دوز يولدان دؤنمه­ ييب و خالقينا گؤزه‌ل، درين معنالي شعرلر تقديم ائديبدير. زهتابي اوشاق ايكن شعره ماراق گؤسته­ريب، آمما ۱۳۲۵ اينجي آذر آيي­نين ۲۲سينده تبريزين ساهات قاباغيندا توركجه كتابلارين يانديرماسيني گؤردوكده[۷] فارس شعرينه دال چئويريب، آناديلينه ائله محبت بسله­دي كي، عمرونون آخيرينه دك اونا وفالي قالدي، بوتون وار قوّه­سيله بو يولدا آدديم آتيب، جان قويدو. همان گونلرده «سن اوسان من ده بويام» عنوانلي شعريني سؤيله­ دي. بوشعر ۵۰ ايلدن سونرا، بوگون ده ديللر ازبري­دير:
سودئييبديرمنه اولده آنام، آب كي يوخ
يوخو اؤير­تدي اوشاقليقدامنه خواب كي يوخ
ايلك دفعه كي چؤر­ك وئردي منه نان دئمه­ دي
ازليندن منه دوزدانه نمكدان دئمه­ دي
آنام اختر دئمه­ ييبدير منه، اولدوز دئمييب او
سو دوناندا دئمييب يخدي بالا، بوز دئييب او.
قاردئييب، برف دئمه ­ييب، دست دئمه ­ييب ال دئيب او
منه هئچ وقت بيا… سؤيله­ مه ­ييب، گل دئييب او
ياخشي خاطرلاييرام ياز گوني، آخشام چاغلار
باغچانين گون چيخانيندا ايليق گون ياييلار
گل دئييردي ـ داراييم باشيوي اي نازلي بالام
گلمه سن گر، باجيوين آستاجا زولفون دارارام
اودئمه زدي كي بياشانه زنم بر سر تو
گر نيايي بزنم شانه سر خواهر تو
بلي داش ياغسادا گؤيدن سن اوسان، من ده بويام
وارسنين باشقاآنان، واردي منيم باشقا آنام
اؤزومه مخصوص اولان باشقاائليم واردي منيم
ائليمه مخصوص اولان باشقاديليم واردي منيم
ايسته­سن قرده­ش اولان، بير ياشاياق، بيرليك ائده­ك
وئره­سن قول ـ قولا بوندان سورا بير يولدا گئده­ك
اوّلا اؤزگه كولكلرله گر­ك آخميياسان
ثانياوارليغيما، خلقيمه خور باخميياسان
يوخسا گر زور دييه­ سن، ملتيمي خوار ائده­سن
گون گلر، صفحه چؤنر مجبور اولارسان گئده ­سن![۸]
همين بو شعر، اوگونلرده هامينين ديلينده اوخونوردو، شاعرين ده شعر عالمينده بير دؤنوش نقطه­ سي اولدو.
زهتابي عمرونو دوستاقلاردا، سورگونلرده كئچيرتدي، هله پهلوي استبدايندان قورتولماميشدي كي، سووئت حاكميتي الينده اسير اولدو. هر حالدا شاعر اوزولمه­ دي، بؤيوك بير جسارتله ظالم­لر قارشيندا داياندي و سسيني اوجالتدي:
آزاد دوغولان انسانا قاندال نه گركدير؟
قاندان­لاري قيرميشلارا زندان نه گر­كدير؟ [۹]
انسانلارين آزاد دوغولوب، آزاد ياشامالاريني ايسته­ين شاعر، بو آزادليغين دليليني تاپيپ گؤسته‌رمك ايسته­یير:
طبيعتين آناسي هر زادي دوغار آزاد
يئري، گؤيو، چيچه­يي
آيي، گونو، فله­يي
نسيمي، هم كوله­ گي
مگر دوغولماز آزاد گؤي ائوينده قار پيله­ گي؟
بشر طبيعتين اوغلو طبيعتين گولودور؟
سبب نديركي بو آلچاقدي ديگري اولودور؟
عدالتين مي بويول؟ يا حقيقتين يولودور؟
عجب عدالت­دير!
عجب حقيقت­دير! [۱۰]
زهتابي بوتون حياتيني اؤز خالقينا حصر ائتميشدير. خالقي­نين تاريخي­نين كئچمیشيني دوشونوردو، هر نه شعر دئييردي خالقيني توشلاييب، خالقينا يول گؤسته‌رمك هدفيله يازيردي. وطن سئوه­ رليك، خالق پرستليك بوتون ايلك و سون آمالي ايدي: نه دونيا ماليندا گؤزو واريدي، نه شهرت آختاريردي، يوخسا فرانسه، آلمان، انگليس و آيري -آيري اؤلكه­لرين دانشگاهلاري دؤكتور زهتابي‌نين معاشيني ياخشي تأمين ائتمك قولونو وئره ­رك، اوستادي ساخلاماق ايستيرديلر، آمما يئنه وطنه باغلي، وفالي و محبتلي ياشادي و يازديغي اثرلر خاليقيميزا هويت سندي كيمي ده­ يرلي و قالارقي­دير.اوستادين اثرلريني اوچ اصلي بؤلومه بؤلمك اولار
۱ . تحقيقي ايشلر ـ بواثرلر تاريخي، ديلچيليك، ادبي تنقيد و سياسي اجتماعي موضوعلاري احتوا ائدير.
۲ . شعرلر ـ مختلف مستعار آدلارلا ـ ميشوولو، شيسترلي، كريشچي و… يازديغي اثرلر گاهدان اوزون منظومه­ لر، گاهدان قيسا شعرلر اولور. هاميسيندا شاعرين مبارز و خالقا اوره ­يي­نين دويونتولريني دويماق اولار.
۳ . نثر ساحه­ سينده يازيلان حيكايه­ لر و خاطره ­لر.
هر اوچ بؤلومده، عالمين گوجلو بير يازيچي اولدوغونو گؤروروك.شعرلري بونلاردير
الف. پروانه­ نين سرگذشتي ب. ائل اوغلو باغبان ـ منظومه
ج. بختي ياتميش ـ منظومه د. بذقالاسيندا ـ منظومه
هـ. چريك حماسه­ سي ـ منظومه ز. شاهين زنجيرده
شعرله يازيلان بو منظومه ­لر، هر بيري، بير ديري رومان كيمي، قهرمانلارين ايچ دنيالاريني، فكر دنيالاريني آچيقلايير. شاعر روحي- معنوي دنياني او قدر ده‌يرلنديرير كي اوخوجو اؤزونو همان قهرمان سايير. شاعرين ديلي او قدر آخيجي و شيرين­دير، او قدر گوجله سؤزلري بير ـ بيرينه دوزوب ـ باغلاييركي آدام حيران قالير، منظومه­ني قورتارمايينجا يئره قويماق ايسته­مير. شاعرين قهرمانلاري، ملي قهرمانلارديلاركي وطن اوغروندا، ائل يولوندا جاندان ال اوزوب، شرافت و منليك­دن مدافعه اوچون جانلاريندان اسيرگه­ميرلر. وطن تعريفينده ديلي آچيلاندا، سانكي داغ ـ داش ديل آچيب انسانلارلا دانيشير. اونون وصفين اوخوياندا سانكي طبيعت ديله گلميشدير. مختلف موضوعلارلا وطن سئوگيسي، ائل قايغيسي بير ـ بيرينه قاريشير. ملت­لر آراسي دوستلوق، قاباريق شكيلده اؤزونو گؤسته­ رير. عالمين ديلينده وورغو ايله هر ياتميشي اويادير، اونا ضربه­لر وورور، وطن عشقي اويادير، قايغيسينا قالماغي اؤيره ­دير.
قدريني بيلمير بير چوخو
تئزده بو غفلتدن آييلماز اولار؛
تاكي دئش­ر سينه ­لرين غربتين
زهرلي تحقير اوخ
اوندا بيلرلر وطنين قيمتين.[۱۱]
شعر، عالمين الينده بير دؤيوش وسيله­ سي­دير، اويانيش وسيله ­سي­دير.[۱۲]
ملتي اويادير، مبارزه­يه يؤنَلدیر­، اوندا هيجان يارا دير و اونا شعور باغيشلايير و گؤزلجه­ سينه آتالار سؤزلريندن شعرينه بز­ك وئرير.
شاعرين شعرلرينده هر زاددان آرتيق آتالار سؤزو ايشلنميشدير:
تك الين اولماز سسي، ائل كيمي يولداش گرك.
( بختي ياتميش)
آنلاسا ائل قدرتين، اؤز وارليغين، ذلته‌ده، ظلمه ده أيمز باشين.
( بختي ياتميش)
قسمت اگر اولسان يمن ده ن گلر، اولماسا گر توخلو چمنده ن گئده­ر،
لوقما دهندن دوشَر.
( بختي ياتميش)
پئنديري ساخلار دري، آروادي ساخلار اري.
( بختي ياتميش)
موفته سعادت قوشو گلمز اله.
( بختي ياتميش)
هر شئيه غالب گلن
ائل گوجودور،
يئل گوجودور،
سئل گوجو.[۱۳]
زهتابي وطنده­ن اوزاقدا ياشاييرسادا وطن اوچون ياشاييردي، ائلي­نين درديني، كدريني اوره­يينده داشييردي. ديلينه، ائلينه و آنايوردونا دريندن بسله­ ديگي محبتله هله گنجليك سوروردو. زهتابي كيمي شاعر، منليك دردي اوچون، آنايوردو اوچون، شاعر اولموشدور. او، شعريله چاليشيردي اؤز ديلداشلاريني، تاريخ، فرهنگ و هويت­لرينه تانيش ائديب، كولتورلري­نين حل اولماسيندان ممانعت ائدسين. بوناگؤره اونون شعري بو گونكو گؤزلليك­لر، فرم ايله محتوا نسبت‌لري رعايت ائتمه­ ده اؤلچولمور. بلكه اونون شعري مستقيم صورتده اوخوجولاردا هيجان، شور، شوق و اويانيش ياراتماق اوچون يازيلميشدير. بو شعر داوام تاپيرسا، شعريميز ظرافتدن دو­شر. اما زهتابي شعرينده پيام، او قدر درين و ده‌يرلي­دير كي مستقيم دانيشيق اؤز اثريني گؤسته‌رير. هله ده اوره‌ك‌لره ياتير، هله ده اوخوماغيندان لذت آپارماق اولور.
شاعرين موفقيتي تكجه صداقت و صميميتي اوچوندوركي هر اوخوجونو ايست­ر ـ ايسته­ مز ياراتديغي فضالارا آپاريب، شاعرين خيالي و ذهني ايله بيرلَشديرير و اوندا همدرد اولماغي اويادير؛ همين بو، شاعرين گوجونو گؤسته ­رير.
پروفسور زهتابي و انقلاب دوشونجه­ سي[۱۴]
پروفسور زهتابي بؤيوك بير عالم، د­يرلي شاعر، دوزگون مورخ، بيلگين ديلچي، عيني حالدا بؤيوك بير انسان ايدي. او، خالقينين، يوردونون و زامانينين ايستكلرينه گؤره انقلابي و دوزگون بير دورومدا دايانميش، اونلارا اويغون جواب وئرميشدير. عاليمين قاباقجيل دوشونجه‌لري، دوزگون فكرلري، ده­يرلي تاپينتي­لاري، ديل، شعر، تاريخ و صنعت حقينده، دنيا بيلگين‌لريني اؤزونه جلب ائتميشدير. قديم دونيا ديللري حقينده ايره‌لي سورولن نظريه­لرين بوتون دوگماتيك، ساختاكار، محافظه­ كارانه فكرلريني بير- بيرينه ووروب، بو علمين عالمانه و حقيقت آختاران آراشديرمالاريندا بير دؤنوش نقطه­سي ياراتميشدير.
اونون بو ساحه‌ده كي باخيشلاري، دنيانين مختلف اؤلكه­لرينده ايگيرمينجي يوزايلين آراسيندان ايره‌لي گليبسه ده، اونون نسيمي اسلامي انقلابيميزدان سونرا بيزيم قولاغيميزا چاتميشدير.
دؤكتور زهتابي ۳۰ ايل دنيانين مختلف بیلیم یوردلاریندا­ ـ شوروي، آلمان، عراق و ايران دانشگاهلاريندا ـ فارسي، توركو و عربجه‌ني درس وئرميش، اونلارجا كتاب بو ديللره يازميشدير. اونون توركو، فرانسه، روس، عرب، انگليس، آلمان و فارس ديللرينه تايسيز احاطه­سي بو امكاني ياراتميشدير كي دنيانين مختلف علمي قايناقلاريندان فايدالانيب، درين و علمي آراشدير مالار ايره‌لي آپارميش و نهايت دوزگون نتيجه­لر الده ائتميشدير.
دؤكتور زهتابي تاريخ علمينده بؤيوك باجاريقلار گؤسته­رميش، تاريخده حق و عدالت ايزلريني آختارميشدير. يالتاق مورخ­لر واسطه­سيله، تاريخده كي ظالم و قولدورلارين ظلم­لري باسديريليب و حقيقت­لر قويلانميشدير، تكجه خالق ايچينده، خالقين ياراديجيليغيندا بو حقيقت‌لري آراماق اولار. رسمي تاريخ، قتل و غارت، اؤلدورمه و ظلم­لري توجيه ائديرسه خالقين اصيل قهرمانلاريني اونودماغا چاليشير. سانكي تاريخ ياراديجيلاري خالق يوخ، بلكه جنايتكار شاهلار، اميرلر، سلطانلار و خاقانلار اولموشلار. آمما بيزيم بو عالميميز، خالق و اونون قهرمانلاريني تاريخ يارادان گؤرور.
ائله اونا گؤره بابك، ستارخان، باقرخان، كوراوغلو، قاچاق نبي، شيخ محمد خياباني، حسين خان باغبان و… قهرمان تانينير. هارادا بو قهرمانلارين عصيان روحوندان دانيشماق ايسته­ ييرسه، شاعرين و عاليمين محكم ايناميندان، خالقا باغلي اينانجيندان آلينميشدير.
پرفسور زهتابي زامان طلب‌لرينه نئجه جواب وئرمه­سي اوغروندا ياشاييشين بوتون ساحه­لرينده تحقيق و ياراتماغا ال وورموش و خالق حاقلاريني غصب ائد­ن ظالم­لر قارشيسيندا، اصولي و انقلابي موضع توتور. ايران معاصر تاريخي، بئله مبارز و حق طلب شاعر دنيا اؤزونه گؤرمه ­ييبدير. عالم، ايراندا گئچه‌ن امپرياليزم سياست‌لريني ياخشي تانيردي و حقلي اولاراق شاهي، استعمار نؤكري بيليردي. شاعر، هر ياندا شاها حمله گتيرير، اونون اربابي آمريكاني اونودمور. بيليريك عالمين اوتوز ايل دوستاق و سورگون اولماسي بو مبارزه­لره و حق سؤزلري دئمك اوچون اولموشدور؛ اما اونون شاعرانه روحو بير آن بو مبارزه ­دن دؤنمه ­ميش و مبارزه­نين حقّانيتنده شبهه ائتمه­ ميشدير و اينانيردي كي خالقي ال ـ اله وئريب بوتون قانداللاري قيراجاقدير، داغلاري سؤكه­ جكدير و ظالم­لري ازه‌جكدير:
ائلين بيرليگي سيلكه­ لر داغلاري دايانماز اؤنونده نه سلطان، نه خان
چكيب اهرمن خلقي زنجيره، ليك هميشه گونو اؤرته بيلمز دومان
اونون چاره­سي تكجه بيرليكده­دير!
شاعر، خالقي اوياتماق اوچون، اونون اليني توتوب اؤز قهرمانلاريلا، اونلارين ظالم­لرله نئجه دؤيوشدويونو تانيتديرير، اسير اولماغي خالقينا بگنمير. ۱۳۵۰جي ايلده شاه، مبارزلري قانا بله­ ديكده شاعر «سوسانماز ائليم» شعرينده هايقيرير:
«وئر ايچسين بو ائل بير دؤيوش باده­سين» !
بو ايللرده، بوغونتو بوتون اؤلكه­ميزي باسديقدا، شاعر خالق اوره­يينده اومود قيغيلجيم­لاريني اكير و اونلارا اينانديرير كي بو تئزليكده حق توفان قوپاريب، ايلديريم شاخاجاق، قارانليقلار اؤلكه­ ميزده­ن كؤچه­ جكدير. گؤركملي عالم، ايرانين نئچه ديللي خالقلاري­نين بيرليگيني ايسته­­يير: بو يولدا چاليشير، هاميدان آرتيق ديلداشلارينا و قهرمان آذربايجان خالقينا آرخالانير:
هميشه اولموش وطنيم ايران
آزادليق اوچون اولارام قوربان
ايران خلق­لرين تانيير هر يان
سلاملار اولسون قارداش ائللره.
***
فارسيله تورك­لر دورسون ياناشا
عرب، كورد، توركمن گلسينلر قوشا
بلوچ، قشقايي داغ آشا ـ آشا
سلاملار اولسون قارداش ائللره.
***
گلسين قوشولسون بوشن دؤيوشه
شاهلارا قارداش گئده يوروشه
***
آلقيشلار دئسين قارداش ائللره.
بو ايللرده تكجه بئله بير بؤيوك مبارز شاعر لازم ايدي تا خالقلاريميزي بيرليگه دعوت ائتسين. بونلاري اوخوياندا اؤزوموزه گووه ­نيريك كي عالمي­ميز شوونيستلر قارشيندا، اونلارا تاي يوخ، بلكه خالقلارين بيرليگينه چاليشير: ايراني بوتوؤلوكده ايسته ­يير و اوره ­يي بوتون ايرانلي­لارلا چيرپينير.
عالم، تبريزين تاريخيني تانيير؛ ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ جو ايللرده بو شهرين سوسماسيني گؤردوكده بئله بير سورغويا گلير:
كئچميشين اوخويوب واراقلاديقجا
يا زندان گؤرونور يا قانلي عصيان
چوخداندير گئنه ده سوسدورولوبدور
بواؤلوم سكوتون پوزماقچون هاچان
بير داها قايناييب جوشاجاق تبريز؟
ارلره بو قدر دؤزوم ياماندير!
سوسانلار ازيلير، سوسما آماندير.
ائللر سوروشور خئيلي زاماندير:
هاچان سون نغمه ­سين قوشاجاق تبريز؟[۱۵]
تبريزده بو سون نغمه­سيني ۵۶جي ايلين بهمن آیي­نين ۲۹ اوندا قوشدو.
۱۳۵۵جي ايلده­ن، خلق اعتراضلاري يوكسلديكده شاه رژيمي بير سيرا ده‌ييشيكيليكلره بويون اگير، او جمله­دن هويداني گؤتوروب، يئرينه آموزگاري قويور. شاعر خالق حاضرليغي‌ني خاطرلادير و «قوللارين ائل چيرمالار» عنوانلي شعريله سياسي حركت‌لري قارشيلايير. شاعر بو شعريده، هويدانين تؤره­تديگي جنايت­لري افشا ائدير.
دوزدور بو ايللرده، شاعر هله سورگونده و وطنده‌ن اوزاقدا ياشايير، آمما درين بير باخشيلا و كامل دوشونجه ايله اؤلكه ­نين سياسي اولايلارين دالين توتور و اونلارا مناسب موضع توتور. اونون ديلي گاهدان هجو ايله، گاهدان طنز ايله و گاهدان جدي صورتده اولاراق شاه ظلمونون قالالاريني ييخماق هدفيله آچيلير. بورادا طنز ديليله بئله باشلايير:
قارقا گليب وئردي خبر قارهاقار
گئتدي هويدا، گلير آموزگار.
قوي كاكا توفيق ايشيني آنلاسين
جورجوقون سيلكه­له­ييب دانلاسين
صوبح آچيلير لاري خوروز بانلاسين
قارقا خبر وئردي چؤنور روزگار
گئتدي هويدا، گلير آموزگار. [۱۶]
بو شعرده، شاعر هويدانين‌وزارت و صدارت دؤره ­سينده بوتون تؤره­تديگي جنايت‌لري، ايرانين ملتي‌نين ازديگيني، وطني ويرانليغا، آرادان گئتمه­ گه سوق وئرديگي ـ «اما تمدن بزرگ»[۱۷] ادعا ائدن اوچوروما ايته‌له­مه‌گيني افشا ائدير و خلقي عصيانا چاغيرير، خالقدان ايسته­ یير استعمار اويونجاغيني قوام تاپماغا مجال وئرمه­ سينلر، بلكه او دا شاهلا برابر قاچسين.
خالقا بئله اوره­ك وئرير:
قويما يئرينده توتا حاشا قرار
قوللارين ائل چير مالار
ال آپارار كرپيجه
باش گؤتوروب تولكوتك
شاهلا برابر قاچار
حضرت آموزگار!
شاعر، خالق اوره­يينده اومود چيراغي يانديرير، اينانديرير كي بو چتين گونلري ده باش اوجاليقلا كئچيرتسه‌لر، خيانت و جنايتلر قاشيسيندا باش اگمه‌سه‌لر، غلبه چالماق ياخيندادير.
بو ايللر، شاعرين ياراديجيليق و فعال زماني­دير. وطنده­ن اوزاقدا اولاركن، اؤلكه ­ميزده اولان اولايلاري دقتله گؤز آلتينا آلير، شاهين رياكارليق، دغلبازليقلارينا توخونوب، افشا ائدير. بو زامان آلمانيادا «بيرليك» آدلي نشريه‌ني چيخاريردي و اورادا شعرلريني چاپ ائتديريردي.
بو نشريه، ايرانا چاتديقدا الده­ن ـ اله گزيب، اؤلكه­ميز ضياليلاري آراسيندا دولانيردي. عاليمين سياسي شعرلري بو زمان خالق و سياسي‌لار ايچينده آلقيشلانير. شاهين مذهبه رياكارليقلا آرخالانماسي، آمما ظلمه، جلادليقا يول آچماسيني گؤزه‌لجه­ سينه قلمه آلير. شاهين حوققابازليغيني آچيقلايير. بونا بير اؤرنك اولاراق «جلاد آچير ملته عرفان يولو» شعريني بورادا گتيريريك:
بنده ووروب ديللري ـ عرفانلاري اوددا ياخيب شعريله ديوانلاري
دوستاق ائديب حق سئو­ن انسانلاري دار قوروب انسانلارا هر يان دولو
جلاد آچير، ملته عرفان يولو!

آخارسي سام، هر ياني جلاد ـ نؤكر قان ايچ­ن اسرائيل اولاردان بتر
آرخالانيب زنجيره، سؤز مختصر گولله ـ توفنگ، داردي بوتون ساغ ـ سولو
جلاد آچير ملته عرفان يولو!

گولله سيخير ائللره، ملت­لره قان چيله يير هئي مدنيت­لره
گؤنده­رير عالم­لري غربت­لره ديرسگه دك قيرميزي قاندير قولو
جلاد آچير ملته عرفان يولو!

سيلكه ­له ­نير خالقلار اصلان كيمي قالخاجاق آخيرده ده توفان كيمي
دار قوراجاق ظولمه باقرخان كيمي جلاد آچانماز ائله درمان يولو،
عصيان آچار ملته عرفان يولو، چاره ­دي چون دردلره عصيان يولو[۱۸]

زهتابي، همين ايللرده شاهين بير طرفدن جنايت­لريني، اؤلدورمه ­لريني افشا ائدير؛ بير طرفدن ده علمي اوجاقلاري ـ بيليم يوردلاري­نين باغلانماسيني خاطيرلاییر. خالقين سئويملي اولادلاري­نين دوستاقلاردا چورومه­سيني، هر كوچه باشيندا دار آغاجلاري­نين قورولماسيني، قهرمانلارين خياوان آسفالتيني قانا بوياماسيني دؤنه ـ دؤنه آچيقلايير و دئيير: بير حالدا كي شاهين قوللاري ديرسگه‌ دَك خالق قانينا بلنميشدير، «تمدن بزرگ»؟ آزادليق و صلح‌دن دانيشير؛ آمما خالقيميزين چاره‌سي تكجه عصياندادير، بلكه رژيمين قصرينه ولوله ساليب، توفان قوپارسين. شاعر ۵۶جي ايلين بهمن آييندا تبريزي عصيانا چاغيرير و بئله دئيير:
اي هله ده سينه­ سي قان تبريزيم
يونجا يئييب حقين آلان تبريزيم
شير كيمي سنگرده ياتان تبريزيم
سيلكه ­له زنجيرلري قير بير داها،
ميدانا اصلان كيمي گير بير داها !
***
تاريخه زينت دي سنين مرد آدين
لرزه ساليب قرنلره فريادين
سنسن اؤزون آخري اؤز امدادين
دور كي اسارت ياراماز تبريزيم،
ظولمه اؤلوم فرماني ياز تبريزيم! [۱۹]
شاعر بو شعرده تبريزين يوكسك همتيني اؤيومك‌له ياناشي، بو شهرين اهلينه ظلمه دؤزمه­يي بگَنمیر، بئله گؤزله ­يير كي بابك­لر، كوراوغلولار، ستارخانلار بؤيود­ن آنا، عصريميزين يئني بابك‌لريني دوغمالي و عصريميزين فرياديني چكمه­لي­دير. عصرين شيخ خياباني­سيندان ايستير بلكه دوشونجه يارادان دانيشغي ايله خالقي يوخودان اوياتسين.
دوغرودان شاعر حقلي اولاراق ايسته­مير تبريزي دايانميش گؤرسون، بلكه بوتون ايرانين آزادليغين ايسته ­ميشدير. شاعر يئنه ده تبريزي عصيانا چاغيريب بئله باغيرير:
قوي غضبون گورلايا توفان كيمي قان جوشا قلبونده بير عمان كيمي
ميدانا گير قورخمايان آسلان كيمي سنگر ائله داغ ـ داشيني بير داها
قدرتيوي گؤست­ر او ساتقين شاها!

دوغرودان همان ايل بهمن آييندا قانلي تبريز آياغا قالخيب قانا بلندي. شاعر بو فاجعه­لري گؤردوكده ايران ملتينه اوز چئويريب «شاه گنه قان ـ قان دئيير» شعريله شاهين جنايت­لريني افشا ائدير:
قيزدي هاوا، واي! ده لي هذيان دئيير،
شاه گنه ملت لره قان ـ قان دئيير! [۲۰]
بو اوزون شعرده، شاعر شاهين يالانچي­ليغيندان، اؤلدورمه­لريندن، كوروش و داريوش جنايت‌لرينه اؤرتوك ساليب، اؤزوده اونلارا تاي جنايت­لره ال ووردوغوندا، مملكتي اوجوز قيمته آمريكايا و آيري اؤلكه­لره ساتماغيني، يئرينه توپ و تفنگ آليب مظلوم خالقيميزين سسيني بوغماغا چاليشديغيني افشا ائدير. شاعر بورادا هر مبارز، هر خطيب­دن قاطع اولاراق شاها قارشي دانيشير و شاه رژيمي‌نين ييخلماسيني ايستير. «قوللارين ائل چيرمالار» شعرينده خالقين، رژيمي ييخماسينا حاضيرليغيني گؤسته­رير.
شاعيرين ديلي گاه كسرلي، گاه توند سياسي، گاهدان دا طنزله دولودور؛ آمما هر حالدا حق آختاران، ناحقي باسان­دير. شاهين ۵۷جي ايلين سـونلاريندا اؤزونو مسلمانليغا وورماسي، شاعيرين اثرينده بئله گؤسته­ريلير:
موشدولوغون بورج اولا اي خوش خبر
شاه باباميز كهنه مسلمان اولوب!
ملت اسلامي قيراندان سورا
توبه ائديب قائل قرآن اولوب![۲۱]
اما انقلابين غلبه چالماسيني ياخين گؤره­ن خائن­لر، چانتالاريني دولارلارلا دولدوروب قاچيرلار. بورادا شاعر دئميشدي:
خالقي سويان بوينو يوغونلار بويون
چانتا دولو، قويما! قاچير اي دادش!
دؤكتور زهتابي بو گونلرده بوتون ايران خالقلاريني بيرليگه چاغيرير. و تكجه توركو يوخ، بلكه فارسيجادا شعر دئيير. «نداي شهيدان بلوچ» شعرينده بئله بير ايديياني آچيقلايير:
اي بلوچ شيردل!
تا بدست آري وطن را
تا براندازي زبن رسم كهن را
تا كه فرزند تو تندر ميهنش آزاد باشد
تا بلوچستان تو آباد باشد
و اندر آن نسل جوانت بختيار و شاد باشد
آن تفنگي را كه ماه هشتيم برگير؛
و بدين پيكان با تدبير
دست در بازوي فارس و ترك و كرد و عرب زن
چون نباشد دست تنها را صدايي.[۲۲]
زهتابي شاها قارشي مبارزه­لري آلقيشلايير و «چريك حماسه‌سي»[۲۳] آدلي اثريني ۱۳۵۵ ايلينده يازير و اورادا امپرياليسم و شاها قارشي مسلحانه دؤيوشو مدافعه ائدير. شاعر ۱۳۵۰دن ۱۳۵۷يه قدر ايللرده ان آچيق انقلابي و حماسي شعرلر دئيير و شاهدان، جنايت و خيانت­لريندن نفرت بسله­ييب، خالق قهرمانلاري­نين شاها قارشي گئده­ن مسلح گنجلري اويور. ۵۷جي ايلده ايران خالقلاري­نين شاها قارشي مبارزه ­سي آيدينلاشديقجا شاعرين ده ديلي آيدينلاشير؛ خالقدان قاباق يول گؤسته قانابليره؛ سونرا توبه ائديب مسلمان اولماغيني دئيير.
شاه بو حيله­لرله خالقين كسرلي مبارزه­سي­نين قارشي­ني آلماغا چاليشير، اما انقلاب دايانمير، يولوندا هر نه وارسا ووروب – سينديرير و نهايت بهمن آيي­نين ۲۲سينده غلبه چالير. بوتون ايراندا بئله بير شاعر كي، اوتوز ايل ـ بوغونتولو گونلرده­ن انقلابين غلبه چالماسينا كيمي شاه قارشيندا دايانيب، بير آن سوسماييب، گئري قاييتمايا، … يوخدور؛ البتده ايرانين انقلابي حركت­لرينده دوكتور زهتابي­نين انقلابي شعرلري­نين ائتكي­ سيندن دانيشماق بوندان دا آرتيق مجال ايستير، آمما زهتابي تكجه انقلابي شاعر دئييل، بلكه بؤيوك بير عالم، محقق، اديب، ديلچي و اجتماعي مصلح­دير؛ بوندان آرتيق بو ساحه ده دايانماق لازم دئييلدير.
عالمين اثرلريني اينجه‌له ­مك عروضون تورك فولكوروندا كؤك­لري
عالمين ده­يرلي علمي، تحقيقي اثرلريندن بيريسي ده بو كتاب «اميد زنجان» در گيسينده چاپ اولموش (۱۳۷۶جي ايلين مختلف ساييلاريندا) و اديبلر طرفيندن قارشيلانميشدير. بو اثري، عالمين ۳۰ ايل زحمت­لرينين نتيجه­سي كيمي قيمتلنديرمك گركدير. دؤكتور زهتابي باكيدا اولان ايللرده (۱۹۷۱ ـ ۱۹۵۴ اينچي ايللده) اورادا اولان ادبيات­شناسليق ساحه­ سينده عروضا اولان منفي مناسبتي گؤروب و هر ياندا اوخويودو:«عروض بيزه گلمه دير، بيگانه دير».
عاليمين فيكرينده، باكيدا تدريس ائدركن، بوفكره قارشي شبهه يارانير. ائله بونا گؤره بو باره­ده گئنيش بير مطالعه و تحقيقه اوز گتيرير و چوخلو يادداشتلار گؤتورور. بو ايشدَن اؤترو هر ملي ادبياتين منشايي و ايلك بولاغي اولان او ملّتين فولكلورونا دقت يئتيرير. فولكلورو موزدا منظوم و منثور اثري­لري باشدان اوخويور. اؤزبكستان، توركمنستان، تاجيكستان و … هر يانا سفر ائدير. چاپ اولموش فولكلور نمونه ­لريني نظردن كئچيرديب، قيدلر گؤتورور. دوست­لاريندان، شاگردلريندن كؤمك آلاراق، تورك دنياسيندان آغيز ادبياتي­نين اؤرنك­لريني توپلايير. مسكو، لنينگراد و باكيدا الينه كئچهجن كتابلاري آراشديرير. تكجه تورك ديلينده آراشديرمالارا محدود قالمير، بلكه فارس و عرب ادبياتي­نين دا فولكلوروندا دقت ائدير. فولكلور نمونه­لريني توپلايير، توتوشدورور و آراشديرير. بغداددا اولان ايللر، استانبول و آنادولودا اولان ايللرده بو آراشديرمالارا داوام وئرير. قديمكي اثرلريميزي بير ده باشدان اوخويور. دده قورقود، ديوان لغات­التورك، حتي كوراوغلو داستانلاريني، عاشيقلارين شعرلريني اوخويور. عراق تورك­لري، توركمن، اوزبك، قازاخ، قيرقيز، تاتار، ياكوتلار، كريم تاتار لاري و … فولكلور نمونه­ لريني الده ائديب هيجا و عروض عنصرلري باخيميندان دقتله نظردن كئچيريب، قيدلر گؤتورور.
تبريزه گلديكده ايراندا چاپ اولان اثرلري دؤنه ـ دؤنه اوخويوب توتوشدورور. ۱۳۶۱جي ايلده بير واحيده­ني بيان ائتمه­ يه چاليشير، چونكي داها بونا اينانميشيدير كي «عروض بيزه گلمه، ياد و بيگانه يوخ، بلكه دوغمادير». اما ايشي قورتولمور، دوستاغا دوشور. دؤرد ايلدن سونرا يئنه آزاد اولاراق بو فكريني داها بيان ائتمه ­يه دايانير. دؤرد آي گئجه ـ گوندوزونو بير ـ بيرينه باغلاييب، بو ۶۰۰ صحيفه ­ليك اؤلمز اثري يارادير و ۳۰ ايلليك زحمتي­نين نتيجه ­سي اولان اثريني خالقينا اتحاف ائدير[۲۴] و بئله يازير:
«بو اثري يازماقلاري باغلي اولان آذري خلقين مدنيت و ادبياتينا، ائله­جه ده عموم تورك كولتورو و ادبياتينا كيچيجيك خدمت ائتميش اولسام، اؤزومو خوشبخت و بختيار حساب ائده­رم.»[۲۵]
زهتابي‌نين درين آراشديرمالاري نتيجه­سي چوخ اؤنملي و ده‌يرلي­دير. بيليريك هر بير ملي ادبياتين ايلك قايناغي، اوميللتين فولكلورودور. آذربايجان ادبياتي‌دا بو عمومي قانوندان استثنا دئييلدير. قديم دورلردن ـ بوگون ايگيرمينجي يوزايلين سونلارينا قدر يازيلي تورك ادبياتي­نين شعري ايكي وزنده ـ هيجا و عروض وزنلرينده يازيلميشدير. ايگيرمينجي يوزايلين اوّللرينده آذربايجان دا وزن­لرـ عروض و هيجا عالم­لريميز طرفيند­ن آراشديريلير. بير سيرا عالم­لر، عروضا قارشي چيخاراق، اونو ياد، بيگانه سانيب، شعريميزدن اوزاقلاشديرما فكريني ايره‌لي سورورلر، بير سيرا عالم‌لر ده، هيجا وزني‌ني دوغما بيله­رك عروضي ائشيگه آتماغا اوره‌كلريند‌ن گلمير؛ اما دانشگاهلاردا بو عمومي قكر اولوب، رسمي بير شكل الاراق، داها عروض تدريس اولونمور. بونون نتيجه­سي بو اولور كي گنج نسليميز عروضا قارشي چيخير و اونا بيگانه قالير و اونو يابانجي تانييير.
دؤكتور زهتابي بو وضعيتي گؤردوكده، ساكت اوتورا بيلمزدی. نتيجه ده آذربايجاندا اولان آراشديرير، علي اكبر طاهر زاده ـ صابرين بو ساحه ­ده فكرلريني آچيقلايير و هاميسينين حرمتيني درينده­ن ساخلاياراق، اولان قكرلري آراشديرير، عرب ادبياتيندا دا بو آراشديرماني داوام ائدير.
بو بحث مختلف بين­الخالق سئمينارلاريندا دانيشيغا آلينميش و دؤكتور زهتابي بونلارين هاميسيندا اؤز نظريه ­لريند­ن مدافعه ائتميشدير و دنيا سويه­ سينده يانليش فكرلره قارشي دايانميشدير.
اوستاد، تورك، فارس و عرب ادبياتيندا عروضون نئجه دوغما اولدوغونو آچيقلايير، عروضون ماهيتي‌ني و كؤك­لريني آختارماق اوچون يازيلي ادبياتدان چوخ قديم اولان فولكلورا اوز گتيرير.
اوستاد، بونا اينانير كي عروض بيزده ده واريميش. ايلامدان اؤنجه آتالار سؤزونده، مختلف فولكلوريك شعرلريميزده عروض وزني ايشه گئديب؛ آمما عروض علمي‌ني عربلر يارادير و بوگون دؤكتور ناتل خانلري، همان يولو داوام وئرير. اوستاد زهتابي، بو اوچ ديلين ـ تورك، فارس و عرب ـ عروضون بيري ـ بيريندن فرقلي اولدوغوغو دويور و بو فرقلرين كؤك­لريني آراشديرير. پروفسور، آذربايجان شعر وزنلرينه گلديكده، هيجا وزنلريني دقيق بير صورتده آرايير، گؤتور ـ قوي ائدير و نهايت دوزگون علمي نتيجه ­لر آلير. گؤز­لليك­لريني آيدينلاشديرير. بئله ­ليكله بو ۶۰۰ صحيفه­ ليك اثر خالقيميز او چون اؤلمز ادبي آبيده كيمي قالير.
پروانه نين سرگذشتي[۲۶]
بو اثر «م. شبسترلي» تخلصو ايله ايلك دفعه بغداددا، سونرا تبريزده چاپ اولدو. بو اثري احتوا ائده‌ن شعرلر عبارتدي:
۱ . ساغ اول بغداد
سن اوسان، من ده بويام
باغلي قاپيلار
بير ديلَك
بير داها
رخشنده­نين آرزوسو
قربتده­كي­لر
توفان قوپاجاق، توفان!
سهنددن پيراما قرونا پيغام!
سوسانماز ائليم!
ائل قيلينجي
يوردومون قبله­سي
سعادت وطنده­دير و نئچه بالاجا شعرلر
۲ . منظومه­لر:
كيچيك قردشيمه مكتوب
پروانه­نين سرگذستي
يوخي
غزللر
زهتابي بير مكتوبدا كيچيك قارداشيلا دانيشير. اوزامان شاعر سوئت اؤلكه­ سينده ياشاييردي. بوردا باشينا گلن حادثه­لري قلمه آلير و بير وطن سئوه­ر انسانين ايچ حاللاريني، پاك دويغولاريني تصويره چكير.
«پروانه­نين سرگذشتي» منظومه ­سينده، بوگون آذربايجانلي­لارين او تايا قاچماسي و اوراداكي چتين شرايطده ياشامالاري، كيملره بويون اييب، تحقيرلره دؤزمه­ لريني تصويره چكميش و پروانه ديليجه اؤز حاليني يازميشدير.
بو اثر نئچه منظومه­ني احتوا ائدير كي قاباقجا او بيري اثرلرده ده گلميشدير. بو منظومه‌لر بونلاردير:
ـ يوخي
ـ بختي ياتميش
ـ بذ قالاسيندا
ـ كيچيك قارداشيما مكتوب
ـ افسانه ­دي شمشيره دايانمازسا آزادليق
بو اثرين ايلك منظومه‌سي اولان «شاهين زنجيرده[۲۷]»، شاهين قوشونو، بير آزاد سمبوليك قوشو كيمي تصويره آليب، اونون ديليجه وطنداشلاريني وطن سئومه­يه، دوست ـ دوشماني دوزگون تانيماغا، يادلار سؤزلرينه آلدانماماغا چاغيرير.
بو اثرينده ده، شاعرين بوتون بشريته آرزيلاديغي سعادت و كرامتي آنلاماق ساده دير، باشدان باشا وطنداشلاريني خطاب ائده­رك، وطنين مقدسليگيني آنلاتماق ايسته­يير و ملت­لر بشريتين عضو و اولاراق:
بير عائله­دير بشريت
دايم آراميشدير او سعادت
و كرامت
ملتلر اونون عضوو كيمين­دير
يوكسلمه­سه لاكن، سورونر هميشه كاروان اوجالانماز.
انسانليغا لاييق اولان انسان
اؤز ملتين دردينه بيگانه قالانماز
اؤز قونشوسونو غمده گؤروب، كئفده اولانماز.
انسان دئييل همجنسيني بدبخت گؤروب، جام آرايانلار
خلقي ازيلن حالدا سوسوب نام آرايانلار!
شاعر وطنده‌ن اوزاق غربت‌لري گزيب، خوشختليك آختارانلاري هارايلير، ائلين داردا اولماغيني سؤيلور.
شاعر سعادت آرديجا دنياني يئرسيز بيليب، آزادليغي آنا تورپاقدا بيلير و گوهري وطنده تاپماغي لازم بيلير. شاعر جسارتله ايللر بويو زنجيرده قالماغينا اشاره ائديرسه، ذر­جه ده ايمانيني الده­ن وئرمه­ديگيني خاطرلايير و اينانير كي بير گون زنجيرلريني قيراجاقدير:
شاهين گئنه زنجيريني دارتير
قوب بوپ! دئيير ـ آخير قيرارام من سني، زنجير!
چون قير مالييام من سني آخير!!
شاعر «بذ قالاسيندا» بابك قالاسيني گؤز اؤنونده جانلانديريب، اوندان الهام آلير و بوگون آنا وطنين يئني بابك­لره احتياجي اولدوغونو سؤيلور.
و «افسانه­ دي شمشيره دايانمازسا، آزادليق» منظومه­ سي اؤزو بير سؤز دئمه­ميشده­ن اؤزونو آچيقلايير.
بوعنوان اؤزو بير مقاله دير. «بختي ياتميش» منظومه سي ده يئنه شاعيرين بوتون مبارزه دويغو سونو احتواائدير، شاعرين آمال ـ آرزيلاريني، انسانلارين آزاد ياشاييشيني قلمه آلير.
باغبان ائل اوغلو
زهتابي­نين ده ­يرلي و اوزون منظومه ­لرينده‌ن بيريسي «باغبان»[۲۸] اثري­دير. حسين خان باغبان مشروطه انقلابي­نين اصيل قهرمانلاريندان، ستارخان، باقرخان­دان سونرا بو انقلابين اوچونجو شخصيتي و قهرماني ايدي. پروفسور زهتابي بو اثرين اوّلينده گؤز­ل علمي و تاريخي بير مقدمه يازاراق، حسين­خانين ياشاييشيني، هابئله اونون مشروطه انقلابي ايله مناسبتي­ني ده ­يرلي بير تحليل ايله آچيقلايير. آمما شعره گلديكده زهتابي­نين قلمي يئني بير قول ـ قاناد آچير، ايلهام پريسي گؤيلره يوكسه­ لير:
قوي آچسين قاناد اودلو شاهين كيمي
افقلرده الهام پريم بير داها
قوي عصيانچي طبعيم آتي
سمالار كيمي كيشنه­ييب بيرده قالخسين شاها.
سانكي شاعر بير داها فضا ايسته ­يير، بلكه او فضا دا اور­ك سؤزلريني ديله گتيرسين، اوناگوره قلمه اؤيونور؛ بو اؤيونمه ­نين دليلي بودور كي:
تانيتديرماق ايستير قلم
ائله بير ايگيدوار، اؤز وارليغين
ائل اوغروندا آتديقدا آتشلره
تشكّر بئله اومماميش
گؤره­ن وارسا قوي سؤيله­ سين
ائله ساده بير انساني
كه اولموش جوانليقدا گُل باغباني.
ايگيد خلقي­نين عصياني
جوشان گونلر، ائل باغباني.
اوبير گون بئجرتميشدي بوستان، اكين
كي شاه خلقي آج قويماسين
و بير گون ده الده توفنگ
گريب­سينه خاقانلارا
اولوب مظلوم انسانلارا باغبان.
اوجالديقدا مظلوملارين ناله­سي
حياتي بوغاركن اساتدره چن
وطن توپراغين قاپساياركن دومان
و بوغدوقدا هرياندا مظلوم­لاري اهرمن
آلو ياغديران
ايلديريم تك شاخان
باغبان. [۲۹]
زهتابي­نين عصيانچي روحو دا «باغبان» كيمي جوشا گلير، بوتون مظلوملارا داياق، ظالم­لره قارشي دايانير، ايگيدلري اؤيورسه، نامردلري نفرت اوخونا توشلايير.
نعمت يارادانلاري نه قدر مرد اولورسا
سردارلاري هر قدر جوانمرد اولورسا
حق اوغرولاري بير او قد‌ر تولكو صفت­دير.[۳۰]
زهتابي شعرينده، هميشه خالق قهرمانلاري بير مقدس سيما ايله تصويره آليناراق، خالق دوشمانلاري همان قدر چيركين، ظالم، ييرتيجي گؤسته ­ريلير و هر ايكي طرفين سيماسي آيدينجاسينا ايشيق آلتينا آلينير. قهرمانلارا گوو­نمك، اونلاري اؤيمك­له ياناشي، دوشمانلارا نفرت، زهتابي نين بوتون شعرلرينده گؤز اؤنونده­دير. بو اثرينده ده حسين خان باغبان­ين قهرمان و ايگيد سيماسي داها گؤز­ل، داها آيدين گؤسته­ ريلمكده ­دير. حسين خان، ملي سرداريميز ستارخانا داياق و انقلابا بايراقدار اولموشدور. هر ياندا سردار يالقيز قاليرسا، باغبان دادينا چاتير، ائل ايگيديني تك قويمايير. بو تاريخي حقيقتي زهتابي بئله قلمه آلير:
سردار اؤز ايچينده تك و تنها دؤيوشركن
هر ان تله سير عمرونه سون قويماغا دوشمن
لاكين بونو بيلميركي سردار قالا داردا
سيمرغ تك حاضر اولار اوردا.
باغبان
مشروطه­يه بايراقدار اولاندان
بايراق گئجه ـ گون دالغالانيبدير
افسوس كي لالدير قوجا تاريخ
قادر دئييلدير اچسين كي حسين خان
اوخ نئجه رد اولدو يانار او ددان ـ الودان
شيمشك كيمي دوشمن صفيني ياردي بير آندا
ائل سرداري دوشمن صفي­نين آرخالاريندان
قورشون سه­سي سنگرده­ن ائشيتديكده، دئميشديباخ، گلدي حسين خان!
شاعر، ائل اوغلونون بؤيوك رشادتلرينده­ن دانيشاركن، اونون اور­ك دؤيونتولريني ده تصويره چكير. قهرمانين ايگيدجه احوال روحيه­ سيني آچيقلايير. «نايب اصغر» كيمي ائل طرفداري، دوشمن صفينه قووشماقدا آجينير؛ چاليشير ائل سئوه ­ني ائله ساري چكسين.
باغبانين نايب اصغره سؤيله ­ديگينه بير باخاق:
باغبان: كيملردي بوگون آرخا دوران سيزلره، كيملر؟
قاجار دورور آرخاندا سنين، يوخسا يتيم­لر؟
كيمدن سن گولله آتيرسان؟
گولله ­ند­ن اؤلن اَل­سيز ـ آياق­سيزدي و يا خان؟
بيز قان تؤكوروك، تؤكمه ­يه سلطان
ناحق يئره تاقان!
بيز، قان تؤكوروك، اينله ­مه ­سين ظلمده انسان
بيز، قان تؤكوروك، حّر ياشاسين يوردوموز ايران!
بو دانيشقلاري سونرا «نايب اصغر» دوشونوب، يئنه ده انقلابا وائله قووشور. گؤروروك حسين خان تكجه قولونا، توفنگينه دايانماييب، بلكه ديلينه و عقلينه دا دايانماقدادير. چاليشير. دويدوغو حقيقت­لري خالقينا يئتيرسين، خالقيندا دوشونجه ياراتسين و دوشمنلري آزالديب، ائل سئو­نلري آرتيرسين.
شاعر، تاريخه صادق قالاراق، ايگيدين قهرمان سيماسيني، رئال وارليغي كيمي قلمه آلير، اونون آتشين دؤيوشلريني، فداكار ايشلريني، ائله ـ يوردونا عاشقانه و مردانه جان وئرمه­ سيني شعره چكير.
دوغرودان دا بئله بير قهرمان هانسي ملت ايچينده اولموشدور؟
شاعرين بو حماسه ­ني يئني­ده­ن ياراتماسينا دليلي، تاريخي ثبت ائتمه­ مه­ سيند­ن ايره ­لي گلير و منظومه‌نين هر يئرينده بو موضوعا اشاره ائدير كي:
داش قلبلي­ميش افسوس
بير كلمه سؤزوندن؛
شايد ده جواب آلمادي هئچ كيم
گر سوردو اؤزونده­ن.
شاعر بئله اينانير كي تاريخ بويوبئله بير ايگيد دنيايا گلمه­ ميش و هئچ ايگيدي اونا بنزه‌تمك اولماز. باغبان ياشاييشي هئچ بير اري، هئچ بير آسلاني آنديرمير. او، مين بير ايكيدليك گؤسته‌ريبسه‌ده:
باغبان دونونون ساده دؤشوندن
آسلانمادي بير شانلي نشان دا
لاكين اؤزو بير شانلي نشان تك
حق عاشقي ايرانلي­لارين قيرميزي قان تك
قلبيندن آسيلدي.
باغبان ياشاييشي بير ياندا قالسين، زهتابي­نين عصيانچي روحو، ايگيدليك دوشونجه ­سي، مبارزه روحو دالغالانماقدادير. زهتابي بو اثري ياراتماقدان مقصدي، اؤز دوغما ائلينه قهرمان روحو باغيشلاماق و اونلارا مبارزه ضرورتيني آنلاتماق ايدي. شاعر هر صحفه­ده يئري گلديكده ائله گؤز­ل و سئوگيلي تصويره آلير كي اوخوجو اختيارسيز گؤزلري ياشا دولوروبئله اور­كدن اؤيونور.
قوي اولسون اون[۳۱]
بؤيوك عالم هنر عالمينده، بوتون يازيچيلاريميزدان اوستون و علمي، آخيجي­دير. ايسته‌ر تاريخ ماده‌لري، ايسته‌ر شعر آراشديرمالاري، ايسته‌رسه ده ادبي هنرده هاميدان با جاريقلي بير يازيچي­دير. آدي كئچه‌ن اثر، نثر اولاراق نئچه حيكايه و خاطره­ني احتوا ائدير. بو يازيلار عاليمين وطندن اوزاق قالديغي ايللرده، ياد اؤلكه­لرده يازييا آلينميشدير. البتده دئمك لازمدير كي بونلارين بير سيراسي مختلف درگي‌لرده قاباقجا ياييليب، ايلك دؤنه اولاراق ۱۳۷۰جي ايلده، يازيچي طرفيندن توپلانيب و ۱۳۷۲جي ايلده تبريزده چاپ اولموشدور.
موضوع جهتيندن حيكايه­ لرين مضمونو بيز ايران آذربايجانلي­لاري اوچون نامأنوس نظره گلير؛ اما يازار اؤزو تأكيد ائدير كي بونلارين هاميسي رئال حادثه ­لردير. ائله بونا گؤره ده بو خاطره­لر و حيكايه‌لر دقيق و ادبي- علمي جهتي­جه آراشديرماغا گره‌كير؛ بونا گؤره‌كي بو خاطره ­لر عاليمين اؤز باشينا گله­ن حادثه ­لردير.
اونودماماق كي عالم سولچولاردان ضربه و صدمه آلديغينا گؤره، عنادلي بير باخيشلا بئله موضوعلارا توخونور[۳۲]؛ بونون دا گناهي عاليمده يوخ، بلكه زامان شرايطيندن يارانان حادثه لر و آداملارا قاييدير؛ عاليم چاليشيب سولچولار طرفيندن خالقيميزا و ورورلان ضربه­لري آچيب ـ گؤسترسين؛ آمما بو ساحه­ده تمام حقلري عالمه وئرمك اولماز.
بوگون سياسي شرايط دؤندوكده بيز ده دؤنمه ­لي دئيیليك؛ بو گونكو دوشونجه­ميزي، دويغوموزو تامام گونلره، بوتون زامانا تعميم وئره بيلمه­ريك؛
بلكه‌ ده‌گيشيلمه، تكجه، حق­دير و حقيقت. حقيقت آختاران هر زمان اولموش، حقيقت گيزله­نيبسه ده آرادان گئتمه ­ييبدير. حيكايه­ لر وطنيميزد­ن اوزاق يئرلرده باش وئرير و بئله گؤسته ­رير كي عالمين پسيكولووژودان نه قَدَر بيليكلي اولدوغو يوخ، بلكه اجتماعی موضوعلار، پسيكولوژيكال حاللارادا دريندن واقف اولدوغونو دويوروق.
علم معاني (لكسسيكولوژي)تركيب لغوي زبان آذري ادبي معاصر[۳۳]
بو اثر فارسيجا يازيليبدير. دؤكتور علي اكبر ترابي (حلاج اوغلو) اونون رداكتورلوغونو بوينونا آلميشدير. بو اثرده عالم ديلچيليك علمينه آرخالاناراق، چوخ علمي و ده­يرلي اثريني ياراتميش و گؤسته­رميشدير كي بو علمده هاميدان بير قاريش اوجادا دايانيبدير. بو اثرده عالم چاليشير كلمه ­لري و سؤزلري معنا جهتيندن آراشد يريب، گتيرديگي معنالاري چاغداش ادبياتيميزين و معاصر شاعرلريميزين اثرلريندن، هابئله چئشيدلي ژانرلاريندان اولسون. همن گتيرديگي مثاللار، اونون چاغداش ادبياتيميزين بوتون اينجه­ليك­لرينه و بوتون كيچيك ـ بؤيوك شاعيرلري­نين اثرلرينه درينده­ن تانيش اولدوغونا تايسيز بيرسنددير.
چكيجي حال بوراسي­دير كي، عالم هر بؤلومده بير موضوعو آراشديراراق، او موضوعون بوتون بوجاقلاريني نظرده توتوب، تام گوشه­ لريني آچيقلاميشدير و اؤيره­ نجي­لري آنا ديليميزين گؤز­لليك­لريله، هابئله گئنيش­ليگي ايله تانيش ائدير. بو اثر، دنيا ديلچي­ليگينده، لئكسيكولوژي علمينده گؤز­ل بير اؤرنك­دير. اديبيميزين بو جهتدن باجاريغي و گوجونو گؤستر­مكده ­دير.
معاصر ادبي ـ آذري ديلي[۳۴]سس- صرف
ديليميزه عايد اولان و آز مدت ايچينده بوللو ـ بوللو يازيلان كتابلار ايچينده هله­ده ده­يرلي و علمي سؤيّه ­يه مالك اولان اثرلرين بيريسي پروفسور زهتابي­ نين بو كتابي­دير.
بو اثر بير عمر آراشديرما، چاليشما و تحقيقلرين نتيجه ­سي اولان بير كتاب­دير. بؤيوك بيلگين بغداددا ياشايان ايللر، عائله­سي ايله هر ايل آوروپايا گئديب اونلارين آنا ديللريني اورادا مختلف علمي ـ ادبي چخيشلاري اولاردي ـ اورادا آذربايجانلي­لارين اؤيره­نمه­گه ماراغيني گؤروردو. اونا گؤره بو اثري يازيب، ۱۳۵۵جي ايلده چاپ ائدير، هابئله بغداد دا آذري ديللي‌لرده بونو ايسته­ييرديلر؛ اونا گؤره بو كتابي بيرده باشدان حاضرلاييب چاپا وئردي. آمما اورادا بو كتاب اؤزگه ­نين آدينا چاپ اولدو. اسلامي انقلابدان سونرا، زهتابي وطنه قاييديب، اؤز وطنينده بئله بير اثرين يئريني بوش گؤرور. بيرداها يازماغا باشلايير. نئچه كتابي پلي كپي صورتينده چاپا حاضرلايير؛ او جمله­دن «آنا ديليميزي اؤيره­نك»، «زبان ادبي معاصر آذري» اثرلريني پلي­كپي اولاراق علاقمندلرين الينه چاتديرير. ۱۳۶۸جي ايلده تبريز راديوسو اوچون راديو امكچي­لرينه توركجه­ني تدريس ائتمه­يه دعوت اولونور. اونون اوچون ده بئله بير اثر حاضيرلامالي اولور. بونلارين هاميسي ال ـ اله وئريب بو اثر يارانير واينديكي صورتده- علمي سويه­يه مالك اولاراق مكمل اولموش صورتده ۱۳۶۸ ايلينده تبريزده چاپدان چيخير.
بو اثرده ديليميزي لاپ ساده ­دن باشلاييب، سون درجه چتين جمله­لره قدر اؤيرتمه­ يه چاليشير، سس حقينده، حرفلر و الفبا، سسلرين مختلف طبقه­لنديگي (اينجه، قالين، دوداقلانان دوداقلانمايان و …) سس اويغونلوغو، توالورقانونو، هيجانين نه اولدوغو، وورغو، كلمه، كلمه­نين يارانماسي، ساده و دوزه­لتمه سؤزلر، شكيل­چي­لر، سوزلرين يازيليش قايدالاري، جمله­نين مختلف قسمت­لريني تشكيل ائده­ن اسم، صفت، فعل، ساي، ضمير، مصدر، زامانلار، حاللار و … بونلارين مختلف بؤلوملري و … هاميسي بيرـ بيري­نين آراديجا گلير. جلب ائديجي حال، هر درسين آخيرينده تاپشيريقلاردير. بو اثر علمي سويه ­ده ديليميزي اؤيرتمه­ گه چاليشير.
دئديگيميز كيمي بو اثر عالمين ۲۵ ايلده­ن آرتيق درس وئرمك­لري­نين و مختلف اؤير­نجي­لرين ايستك­لريني يئرينه يئتيرمك اوچون يازيلان اثري­دير و اولدوقجا مكمل و ايستك­لري قانع ائده­ن بير اثردير.
آنجاق ممكوندور بوگون بو اثرده­ن كامل ده بو ساحه­ده كتاب يازماق اولسون كي بيز چوخ دا اونلان موافق اولماياق، آنجاق بئله اولورسادا، اونون ده­يري هئچ ده آزالمايير.
زهتابي و مطبوعات عالمي[۳۵]
پروفسور زهتابي ۲۵ ايل سورگونده ياشاركن، بير آن وطنيندن غافل اولماميش، اوره ­يي خلق ايله دؤيونوب، وطنه خاطر چيرپينيري. غدار شاهليق رژيمي، عاليمين وطنيني استبدادا چولقاييب و بؤيوك استاد، ادبي ايشي ايله ياناشي، سياسي مبارزه­يه ده قاريشميشدير. اونون يانيندا سياسي مبارزه ايله فرهنگي مبارزه و علمي مبارزه بيرلشميشدير. اوستاد آلمانيادا، روسيادا، و يا عراقدا اولان زامانلار بو مبارزه­دن چكينمه ­ميش، گاه مطبوعات ايشينده چاليشيب، درگي­لر يولا سالميش، گاه راديو وئرليشلريني سهمانلاييب آنا ديلينده، ملي مسئله­يه توخونماغي وائللريميزين، وطنيميزين اولان خالقلارين فرهنگي دردلريني سؤيله ­مك اوچون چاليشميشدير؛ هر حالدا بيليم يوردلاريندا چاليشمالاريلا بو مبارزه­يه دوام وئرميشدير و هئچ زامان «يورولدوم» دئمه­ييب، يئره اوتورماميشدير. زهتابي‌نين راديو وئرليشلريني آراشديرما اوچون هله الده سند يوخوموز، ائشيده‌نلرين خاطره­لرينده‌ن علاوه بير زاد الده ائده بيلمه ­ديك؛ آنجاق گله­ جكده بو امكانلار ياراناجاق و عاليمين بويولدا چاليشديغي فعاليت‌لر اوزه چيخيب، مبارزه يوللاري آيدينلا شاجاقدير.
مطبوعات طريقي ايله ايره­لي سوردويو مبارزه­سي اوچون تانيش اولماغا، اليميزده نئچه ـ نئچه سند وار و اونون بير بؤلومو ساييلان «بيرليك» درگيسي چاپ اولوب و بوگون اللرده گزير.
«ايرانلي مترقي تورك روشنفكرلر جمعيتي»نين اورگاني اولان «بيرليك» نشريه­سي­نين ايلك ساييسي ۱۳۵۴جو ايلين شهريور آييندا ـ آذربايجان دموكرات فرقه ­سي­نين رسميت­له آچيليشي مناسبتله ۱۳۲۴جو ايل شهريورين ۱۲سي چيخميشدير. هر سايينين باشيندا بو عنوان يازيليردي:
«بيز ستارخان، علي مسيو، حيدر عمي اوغلو، خياباني، اراني، پيشه­وري و بهرنگي­نين يولو ايله گئديريك».[۳۶]
بو نشريه‌نين ايلك نمره­سينده، روزنامه­نين هدفي نه اولدوغونو ايضاح ائد­ركن يازير:
«ايران زحمتكش­لري و ملت­لرينين رژيم عليهينه مبارزه ­سي­نين غلبه ­سينه هئچ شبهه يوخدور» و ايضاح ائتميشدير: «داها سلطنت رژيمي اوزون عمر سورمه ­ييب، آرادان گئده­ جكدير».[۳۷] بو نشريه‌نين «ايلك هدفي ايرانلي مترقي تورك روشنفكري بيرينجي نؤبه­ده وطندن خارجده ياشايان تورك روشنفكري آراسيندا علاقه، فكر و هدف بيرليگي ياراتماق» ايدي. ايكينجي مسئله و يا هدف، ملي حقوق باره­ده و ملي مسئله­ يه توخوناراق علمي معلومات وئرمه و ملي اويانيش ياراتماق اولموشدور. بو نشريه ايكي صحيفه­ ده و ايكي ديلده ـ توركجه و فارسيجا ـ چاپ اولوب ياييليردي. نشريه‌نين مجموعه ­سي ۱۳۵۸جي ايلده تبريزده ياييلدي. نشريه‌نين هر ساييدا آذربايجان چاغداش قهرمانلاري و روشنفكرلري اولان صمد بهرنگي، جعفر پيشه‌وري، شيخ محمد خياباني، ستارخان و … ياشاييشينا و فكرلرينه داير علمي مقاله ­لر يازيليب، هر ساييدا ملي مسئله ­يه بير زاويه­دن توخوناراق، مهم شخصيت­لر وسياسي گروهلارين باخيشيني بو باره‌ده آراشديريب آچيقلاييردي. بو نشريه‌نين سون ساييسي ۵۷ اينجي ايلين بهمن آيينا عايد اولور و اسلامي انقلاب غلبه چالديقدا، عاليم وطنينه قاييديب و هدفه چاتماغي ياخين گؤرموشدور.
بو نشريه ۴ ايل آيليق صورتينده چاپ اولاراق سياسي و فرهنگي مسئله‌لري بيرگه ايره­لي آپاريب، شاه رژيمي‌نين چركين خيانت‌لريني آچيقلاييب و اوخوجولاريندا ملي و سياسي اويانيش ياراديردي. هر ساييدا م. شبسترلي و يا م. ميشوولو تخلصو ايله عاليمين شعرلري چاپ اولوردو. زهتابي‌نين يازديغي موضوع، گونون سياست­لرينه مربوط اولوردو. دئمك لازمدير اسلامي انقلابين تاريخي‌ني دوزگون آراشدير ماسي لازم گليرسه، بو درگي‌نين شعرلري‌نين اينجه ­لمه ­سي ده لازم اولاجاقدير.[۳۸]
ايران تورك‌لري­نين اسكي تاريخي
بو ده­يرلي كتاب انقلابدان سونرا ياييلان كتابلار آراسيندا بير پارلاق اولدوز كيمي پاريلدير. بو كتاب وطنيميز ايرانين ميلاددان ۴۵۰۰ ايل قاباقدان، اسكندرين هجومونا قدر تاريخيني احتوا ائدير.
ايندييه قدر وطنيميزين بودؤوروندن چوخلو متعصب تاريخچي­لر واز كئچيب و بير سيراسي دا تام ترسينه گؤسترميشلر و تاريخيميزي هخامنشي­لرله باشلانان بيلميشلر؛ حال بو كي بوگون تاريخ علمي، قطعي اولاراق گؤسته ­ريركي تورك­لر ۳۵۰۰ ايل فارسلاردان اوّل، ايران تورپاغيندا مدنيت و حكومت قورموشلار. پروفسور محمدتقي زهتابي بو اثري اوچ جلدده يازميشلار:
بيرينجي جلد: ۴۵۰۰ ايل ميلاد دان اؤنجه­دن اسكندرين ايرانا هجومونا قد­ر.
ايكينجي جلد: اسكندردن ايسلاما قده­ر.
اوچونجو جلد: اسلامدان سونرا كي تاريخي احاطه ائدير.
بيرينجي جلد ۱۳۷۷جي ايلين ايكينجي ياريسيندا چاپدان چيخيب، چوخ آز بير زاماندا بازاردان قورتولدو. ايللربويو چتين­ليك­لرله اوز ـ اوزه دايانان و بوتون وارليغي ايله چاليشان اوستاد، بو كتابي يازماقدا گؤزلري­نين ايشيغي­ني، اوره­يي­نين ياغيني اريديب، اؤز خالقي­نين زنگين كئچميشيني دنيايا تانيتديرميشدير. اوستاد بو اثرينده كوله بورونموش ياناركؤزلري، قلم گوجو ايله دئشه­له­ييب، يئني­دن آلولانديرميشدير. بو اثره آرخالاناراق، بيزلر بوگون ياشيميزي اوجا توتوب اؤز كئچميشيميزدن مدافعه ائده بيليريك. حقيقتده اوستاد بو اثر يله آذربايجان تاريخي­نين گيزلين بوجاقلاريني آيدينلاشديريب، مزدور و ساتقین تاريخچيلرين گؤزونه تورپاق سپميشدير.
عالم بو اولمز اثرينده تورك­لر تاريخيني علمي بير مئتود ايله، مختلف تاپيتي­لار والده اولان فاكتلار اساسيندا آچيقلاييبدير. اوستاد، نئچه ديله ـ توركو، فارسي، عربي، فرانسا، روس، آلمان، و انگليسجه ­يه تانيش اولدوغو مناسبته گؤره باجارا بيليبدير يازديغي تاريخي، چوخ درين مطالعه سايه­ سينده دقتلي و صداقتلي اولاراق، دنيايا باغشيلاسين؛ ائله اونا گؤره بو اثر حيرت ائديجي حالدا ائتكي بوراخيب و هر اوخوجونو يئني بير دنيايا آپارير؛ بئله اثر اؤلكه­ ميزده و شايد دنيا اوزونده تايي گؤرونمز اولسون. بو اثر شاهد گتيرديگي كتيبه ­لر، گؤسترديگي آبيده ­لر، سايديغي يئر اوستو و يئر آلتي قازينتيلاردان تاپيلان سندلر، استفاده ائتديگي قايناقلار هاميسي اوستادين درين و گئنيش معلوماتيني گؤسته­رير.[۳۹]
دؤكتور زهتابي بو اثرينده، ميلادان ۴۵۰۰ ايل قاباقدان باشلاييب اسكندرين ايرانا هجوم گتيرديگي زمانا قدر تاريخيميزي آچيقلايير و بوتون ايران تاريخچي­لرينه قارشي تاريخي اورتادان ـ هخامنشي­لردن باشلاديقلارينا رغماً، ۴۰۰۰ ايل اونلاردان ايره­لي گئديب تاريخ و تمدن تاريخيني آراشديرير. اوستاد گؤسته ­رير كي آريايي­لارين ايران تورپاغينا گلمه ­سيندن ۳۵۰۰ ايل اؤنجه بو اراضي ده تورك ديللي مدنيت­لر قورولموشدور. عالم بو چاشديريجي معلومات اوچون، علمي قايناقلار، فاكتلار تانيتديرير و اينكار ائديلمز بير منطق­له آريايي­لارين بورايا گلمه ­سيندن اؤنجه، تورك­لرين بورالاردا ـ عراق و ايرانين بوتون دوغو، مركزي و خزرين گؤنئي و قوزئيينده و بو گونكو آذربايجاندا بشريتين ايلك مترقي و پارلاق مدنيتي ياراتميشدير.
بورادا سومئرلر، آراتتالار، ايلاملار، كاسيلر، هورريلر، قوتتي­لر، لوللوبيلر، گيلزانلار، امردلر، كاسپي­لر، ماننالار، اورارتولار حكومت قوروب، مدنيت­لر ياراتميشلار.
عاليم بو مدنيت‌لري تانيتديراراق، علمي آراشديرمالاريندا گؤسته ­رير كي بونلارين هاميسي­نين ديللري التصاقي اولوب و آريا ديللريندن فرقلي اولاراق، تورك ديللري­نين كؤكو ساييلير. عالم درين بير معلومات وئره­رك، هئچ بير سورغونو جوابسيز بوراخمير و دقتلي اوخوجونو قانع ائده بيلير.
اوستاد، موضوعلاري هر بوجاقلي طرح ائده­رك، بحثي او قدر آچير كي داها بير سورغويا يئرقالمير و علمي اثبات يوللاريلا ايران تورك­لري­نين مدنيتي­ني آچيقلايير. تاريخدن علاوه، اونلارين ديل، دب، مدنيت و آيري ـ آيري موضوعلاريني آچيقلايير. بورادا گتيرديگي فاكتلار، انكار ائديلمز صورتده بوتون شووينيستلري رسواي ائتمه­ گه امكان يارانير و ادبي رياكارليغي افشا ائدير.
بو كتابدا آدلاريني چكديگيميز قبيله ­لردن سونرا ميلاددان ۹۰۰ ايل اؤنجه پاسارگاد قبيله­سي­نين رهبرليگي آلتيندا اولان اون پارس قبيله­سي شرقدن ايرانا گلمه ­سيني يازير و گؤسته ­رير كي بو ابتدايي حيات كئچير­ن قبيله ­لر، بو اراضي نين اصيل مالك­لري اولان و بؤيوك مدنيت يارادان التصاقي ديللي­لر اونلارا قابا قجيل حيات، ياشاييش، يازي و ساير اؤيره­تميشلر. هابئله اوغوزلارين، ساكالارين آذربايجانا گلمه­ سي، ماد حكومتي­نين قورولماسي، هخامنشي سُلاله­ سي ايش اوسته گلمه­ سي، كوروش تومروس خانيم ايله دؤيوشوب اؤلمه­ سي، سونرا هخامنش­لرين ملي ظُلمو قارشيندا قانلي قالخيشلار، هابئله اسكندرين ايرانا هجوم گتيرمه­ سي­نين سبب­لري ايضاح اولوناراق، مختليف مدنيت، ديللر، فولكلور، ادبيات، اوئستا كتابي، نوروز بايرامي و آيري ـ آيري مراسيم­لرين كؤكؤ آچيقلانير.
بئله بير اثري او خودوقدا اينانيريق دؤكتور زهتابي تكجه آذربايجان يا ايران عالمي يوخ، بلكه ۳۰۰ ميليون تورك ديللي خالقلارين، اوندان دا اوستون بشريت عالمي­دير.
او، حقيقت آختاران انسانيت عالمي­دير. «ايران تورك­لری­نين اسكي تاريخي» نين ايكينجي جيلدي ۱۳۷۹دا چاپدان چيخدي. بو اثرده اسكندر هجوموندان سونرا آتروپاتن دولتي، پارتلار و ساساني­لر سُلاله ­لري آچيقلاناراق، اونلارين سياسي قورولوشي، مدنيت دورومو، مدنيت، ديل و ملي دوررومونو آراشديرير. اؤز­لليك­له ساساني­لر زامانيندا آذربايجان ملتي­نين تشكّولو و ادبي ديليميزين فورمالاشماسي ساحه­ ده چوخ گؤز­ل و علمي معلومات وئرير.
پروفسور زهتابي­نين بو اثري دنيا سوّيه­ سينده تايسيز علمي ـ تاريخي اثردير و تورك­لرين، اؤزلليك­له بيز آذربايجانلي­لارين ايللر بويو تاريخيميزين اوستو باسديريلي قالديغيني درك ائده­ رك علمي سويه­ ده آچميش و تاريخ قارانليقلاريندا پارلاق بير گونش يانديرمشدير. بو گونشين ايشيغيندا، بيز گله­ جگه اطمينانلا آدديم آتاجاغيق.[۴۰]
بو ده‌يرلي اثري تانيماق اوچون، اونو اوخوماق لازم­دير. هئچ بير ديل ايله اونو تعريف و توصيف ائتمك اولماز. گره­ك اوخوماق.
اسلاما قَدَرايران تورك­لري­نين ديلي و ادبياتي
دؤكتور زهتابي­نين ده­يرلي اثرلريندن بيريسي ده بو كتابدير. بو كتابدا ايران تورك­لري­نين ديلي و ادبياتي­ني ان قديم زامانلاردان اسلاما قدر آراشديرير. بو علمي آراشديرمادا، سياسي دوروملاري و اونلارين علمه قارشي آماجلاريني گؤسته ­رير و بيلينديرير كي حقيقت و علمه ضد اولان فكرلرين نتيجه ­سينده، بيزيم زنگين و قديم ادبياتيميزين كؤكو، ميلادي يوزايللرين ۱۳ندن ايره‌لي گئتمه ­ميش و اوندان اؤنجه­ ده كي ديليميزي آراشديريب، فاكتلار اله گتيرمگه چاليشيردي. پان توركيست! آدلاناراق دامغالانيردي. بئله­ لیکله زنگين و نئچه مين ايله مالك اولان ديليميزين تاريخي و ماترياللاري دانيلير و هئچ ديلچي، اديب و آراشديرماچي بو ساحه­ده قلم اله آلماغا جرأت تاپمايير. يانديريجي حال بوايدي كي، كتاب دده قورقود دنيا سوّيه­سينده تانيناراق، اونون تاريخيني ۵۰۰ ايلدن ايره ­لي آپاراندا، بير سيرا قلم صاحب­لري­نين تهمت­لري باشلانيردي. نهايت حسن اوغلو و عمادالدين نسيمي ايله ادبياتيميزين باشلانغيجي يازيليردي و بونلارين درين فلسفي، ادبي فكرلري و هنرلري گؤيد­ن دوشمه، كؤكسوز و گؤبه­لك كيمي يئردن چيخما تانينيردي.
آمما دؤكتور زهتابي بو كتابي ايله آذربايجان ديلي تاريخينده بير گونش يانديردي، بو قارانليقلاري ايشيقلانديري.
۱۳۵۸جي ايلده بو قلم صاحبي­نين «ادبيات باستان آذربايجان[۴۱]» عنوانلي كتابي چاپ اولموشدور و ميلاددان اؤنجه­يه عايد اولان شعرلرين اؤرنه­ييني و ئرمه­يي اوچون، شوونيست­لرين گؤزلريني چيخمارتميشدي، ايندي پروفسور زهتابي بو اثرينده گؤسته ­ريردي آذربايجاندا «آريا»يي­لرين گلمه ­سيندن ۴۰۰۰ ايل اؤنجه[۴۲]، زنگين بير ادبيات واريدي. بورادا علمي بير سوّيه­ده گؤسته ­ريركي اشكاني­لر، ماننا، ماد، اورارتور، گيلزان، هورري، ساوير، قوتتي، لوللوبي، كاسي، كاسپي، اوتتي، ايلام و سومئر حكومت­لري آريالي­لاردان ۴۰۰۰ ايل قاباق يازيب ـ ياراديب و آذربايجاندا بؤيوك، زنگين و اينجه بير ديل و ادبياتلا برابر درين، محكم و بؤيوك مدنيت ياراتميشلار و بو مدنيت­لرين نتيجه­سي آذربايجانا عايد اولاراق، آذربايجان خلقي تورك ديللي اولموش و بو گونكو ديليميزين كؤكو ساييلير، يوخسا دده قورقود كيمي بير اثر، بير آنداگؤيدن دوشمه ­ييب و بيردن بيره يارانماييب، بلكه يوزايللر و مين ايللر ياراد جيليغين سونوچو اولموشدور.
مسلم بودور كي ديوان لغات­التورك كتابيندا يازيلان شعرلر ۳۰۰۰ ايل بوندان اوّل يارانان واقعي و تاريخي حادثه­لرين افسانه­لنميش پارچالاري دير. آلپ آرتونقا، مادلار دؤرونده يارانان «داستان‌لارين قهرماني، عيني حالدا بير تاريخي سيما اولوب و اونونچون قوشولان شعرلر ۳۰۰۰ ايلليك شعر نمونه­ لريميزدير. دده قورقود كتابيندا يازيلان ۱۲ اوسطوره، مين ايللر بوندان قاباغا عايد اولان اوسطوره­وي فكرين نتيجه ­سي­دير. بوردا تاريخي حادثه­لر انسانلارين ابتدايي دنيا گؤروشلرينه دوگونله ­نيب و بؤيوك اوسطوره ­لر يارانيبدير؛ يوخسا كيم ادعا ائده بيلر كي بو ۱۲ ناغيل بيردن – بيره انسانين ذهنيندن آخيب گلميشدير؟! بو كتاب مين ايللر بويو بؤيوك بير خالقين ائنيش ـ يوققوشلو تاريخين نتيجه­سي اولا بيلر كي سونرا كي يوز ايللرده يازييا آلينميشدير.
دؤكتور زهتابي بو اثرينده هر تاريخي، بير دؤوره ­نين ديل خصوصيت­لريني، ياراديلان اثرلري و يالانچي محقق­لرين، بيزي دانانلارين سياسي مقصدلريني آشكارا چيخارميش و اونلارين عمدي يا غير عمدي سهولريني، رياکارليقلاريني آچيقلاميشدير.
بورادا گؤسته ­رير سومئرلر ميلاددان ۴۰۰۰ ايل قاباق اورتا آسيادان، آذربايجان يولوايله، دجله و فرات چايلاري آراسينداكي تورپاغا گليب، اورادا ايلك بشر مدنيتي­ني قوروب، ايلك ميخي الفباني ياراتميشلار. سومئرلر تقريباً مين ايل سوره­سينده ايكي چاي آراسيندا يوكسك مدنيت و بؤيوك شهرلر ياراتميشلار. بونلاردان بيزه چاتان ديلده اولان سؤزلر، كلمه ­لر، آدلار بو گونكو ديليميزده بير بالاجا ده ­ييشيك­ليكله ايشه آپاريلير. گرامري بو گونگي ديليميزه اويغوندور. بئله بير ديل، بيزيم توركجه ­ميزين كؤكو اولماسا، پس نه­ دير؟ اونلارين ديللري التصاقي اولموش و بيزيم ده بو گون ديليميز التصاقي­دير. بوندان سونرا يارانان ايلام حكومتي و ايلام ديلي حكومتي و ايلام ديلي، سومئر مدنيتي و ديلي­نين طبيعي داوامچي­سي اولور و داها سونرا ايرانين مركزي و غربي ايالت و ولايتلرينده، ائله­جه ده آرازين شمالي و جنوبي يئرلرينده ياشايان مختلف التصاقي ديللي، ائللر و خالقلار: قوتتي، لوللوبي، كاسسي، هورري، گيلزان، ساوير، اوتتي، آران، آلبان، ماننا، و ماد و … يوزايللر بويو، رسمي دولت و تجارت ديلي و همين ديلين الفباسي ميخي الفبا ـ ايلام ديلي و الفباسي اولموشدور.
ايلاملار ايلك اؤنجه هيروگليف خطيندن استفاده ائديب، سونرالار سومئرلرين ميخي الفباسيندان يارارلانيب و اوندان سونرا كي مدنيت­لر ايلام اليفباسيني منيمسه­ ميشلر. بو الفبا بوتون توركلرين، هابئله ماد و ماننالارين دا الفباسي اولموشدور.
اكثر تاريخچي­لر گؤسته­ ريرلر، هند آوروپا ديللي ائللر، ميلاددان قاباق دوققوزونجو يوز ايلين اوّللرينده اورتا آسيا و بلخ يولوايله ايران فلاتينا گلميشلر. دؤكتور زهتابي بو ساحه ­ده بوتون سندلري آراشديرير، حتي فردوسي­نين شاهنامه ­سيندن ده واز كئچمير و شاهنامه ­ده يازيلان بو بيتي:
نبـشتن به خـسرو بياموختـند دلش را به دانش بر افروختند
گؤسته­رير آريايي­لار ايرانا گلديكده، يئرلي خالق يازماغي پارس شاهلارينا اؤيره­تميشلر و يئرلي اهالي يعني ايلاملار، قوتتي­لر، كاسيلر، ماننالار و مادلار نئچه يوز ايل سوره­سينده مترقّي حيات، مدنيت و بيليك اؤير­تديلر و نهايت ۵۵۰ ايل ميلاددان قاباق ماد اوردوسونون باشچي­سي هارپاكين خيانتي نتيجه­ سينده، هخامنش شاهلاري­نين ملي ظلمونه معروض قالديلار.
تاريخه آرخاناراق گؤرونور كي ايراندا سومئر مدنيتيدن هخامنش حكومتينه قدر، ۳۵۰۰ ايل سوره­سينده بوتون ايراندا ياشايان خالقلارين ديلي، التصاقي ديللر اولموش و الفبالاري ميخي الفبا اولموشدور. مادلارين سون ايللرينده زردشت ديني، آذربايجاندايارانيب و اَوِستا كتابي ماننا ديلينده ـ آيري سؤزله دئسك آذربايجان تورك ديلينده يارانميشدير. بوگون اليميزده اولان اوستا همين تورك ديلينده يارانان اَوِستانين ساساني­لر اليله چئويرمه ­سي­دير؛ بوندان بئله تورك ديلي­نين ائتكي‌لريندن قورتولا بيلمه­ ميشدير؛ هله ده فارسلاشديريلان اوئستا تورك ديلي و گرامري تاثيريني گؤسترمكده ­دير. ميلادان ۳۳۱ ايل اؤنجه اسكندر ايرانا حمله گتيرميش و هخامنش­لره غلبه چالميش، آمما آذربايجان «آتروپات» رهبرليگي مستقل حكومتيني ساخلاميشدير. دؤكتور زهتابي بونو دا آيدينلاديركي اسكندر حمله ائدن زامان، بوتون اثرلري او جمله­ دن اوستا كتابيني داغيديب، نسخه­ لريني آرادان آپارميشدي. اوناگوره اوستا ساساني­لر دؤورونده باشدان يازيلاندا، تورك ديلينده يوخ، بلكه ساساني­لارين ديلينده يازيلير.
اسكندرين جانشين­لري ـ سلوكيه حكومتي اوزون سورمه­دي و ميلاددان ۲۵۰ ايل قاباق بو گونكو عشق آباد ـ اشك + اووا ـ دا تورك ديللي پارت ائللري­نين رهبري ارشك ـ ار+ شك ـ سلوكيه حكومتينه سون قويدو و اشكاني سلسله ­سيني ياراتلاركي ۵۰۰ ايل بوتون ايرانا حكومت سوردولر. اشكاني­لرين ۴ سياسي و مدني مركزلري واريدي كي
۱ . نيا شهري بو گونكو عشق­آباد ياخينليغيندا
۲ . شيز = گزگ = گنجك بو گونكو تخت سليمان، اورمو گؤلونون جنوب شرقينده، سايين دژله زنگانين آراسيندا يئرله­ شير كي آلپ آرتوتقا تيكميشدير.
۳ . اُكباتان يا اوخ باتان مادلار مركزي ايدي
۴ . خوزستاندا يئرله­شن شوش شهري.
اشكاني­لر دؤرو يارانميش فولكوريك اثرلر، ساساني شاهلاري زاماني فارس ديلينه چئوريلديكده­ن سونرا، يازيلميش (كارنامه اردشير بابكان) و … كيمي اثرلرده ثبت اولموش و يازيلي شكله دوشموشدور.
فارس ساساني شاهلاري، حكومتي اله گتيرديكده ماد و اشكاني­لرين دموكراتيك و ملي برابرليك سياست‌لري­نين يئريني ديكتاتورلوق، استبداد، ملي ظلم و شوونيستي سياست توتدو. ساساني‌لر دؤورونده اورتا آسيا و شمالي قافقاز تورك­لري­نين آرديجـيل صـورتده هجـومـلاري داوام ائديـر و ساساني شاهلاري بو هجوملارين قارشيسيني آلماق اوچون ايران تورك­لري­نين مهم مركزي اولان آذربايجاني فارسلاشديرماغا چاليشيرلار. بو سياست هئچ زامان نتيجه وئرمه­ دي و بو گون ده نتيجه وئرمه ­ييبدير.
پروفسور زهتابي بو اثرينده علمي شيوه­لريله تاريخدن علاوه، ديلچي­ليك يولو ايله تاريخ بويو تورك ديللرين كؤكونو بوتون ايران فلاتيندا گؤسته­رير: او جمله­دن فونتيك و لئكسيك واحدلرين مقايسه ­سي يولو ايله، اساس لغت فوندو ـ آنا سؤزلرين مقايسه­سي ايله، صرف ـ مورفولوژي قايدالاري­نين مقايسه­سي يولوايله (اسم­لرين حاللانماسي، جمع علامت­لري، مختلف شكيلچي لري) گؤسته­رير كي بوتون ايران يئرلي اهاليسي­نين آناديلي تورك اولموش و اونون ايزلريني بو گونلره كيمي قالان آبيده ­لرده تاپماق چتين ايش دئييلدير.
بؤيوك عاليم هند ـ اوروپالي ديللرده، التصاقي و سامي ديللرده اولان قايدا ـ قانونلاري مقايسه ائديب هر جهتدن آنا ديليميزين كؤكونو و اوستونلوغونو گؤسته ­رير و بو اثري­نين مهم بير حيصه­سيني بو مسئله ­یه عايد ائدير.
اثرين داها بير حيصه­ سينده ديوان لغات ­التورك كتابيندا اولان شعرلر و داستانلار اساسيندا آذربايجان تورك ديلي‌نين گوجونو و زنگين ادبياتا مالك اولدوغونو آچيقلايير. عالم، كتابي‌نين سون حيصه ­سينده ماد ادبياتي، پارتلارين ـ اشكاني­لرين ديليني، تورك فولكورو و ادبياتي‌ني آراشديرميش و اونون گؤزه‌لليك­لريني گؤسترميشدير. عالم يازيلي ادبيات حقينده بئله قناعته‌گلير:
«دئمك اشكانيلر دؤورونون يازيلي ادبي اثرلري، ساساني شاهلاري طرفيندن يا آرادان آپاريلميش، يادا فارس ديلينه چئوريله­رك، منبعي گؤسته ­ريلمه­ دن، اصلي محو ائديلميشدير، يا دا كي، او دؤورون زنگين شفاهي ادبياتي و اثرلري فارس ديلينه چئوريليب، يازيلي حالا ساليناراق قالميش، لاكين اونلارين تورك ديلينده اولموش شفاهي اصيللري تدريجله اونو دولموشدور». اثرين سون حيصه­سينده ديوان لغات­التورك كتابيندا اولان آتالار سؤزلريني بير ـ بير گتيريب و بو گونكو ديليميزه، نه صورته دوشدويو شكليني گؤسته ­ريب و بو گونلو آتالار سؤزلري­نين كؤكونو بو اثرده آختارير. همين كتابدا اولان شعرلري آراشديريب اسلامدان اؤنجه شعر اؤرنك­لريني گؤسته ­رير و اونون اساسيندا اسلاما قدر تورك شعرينده فورما، وزن و صنعت گؤز­لليك­لريني آراشديرير.
دوغروسو بودور كي زهتابي­نين تكجه بو اثري، زهتابي­نين دنيا بويو جاويدان و قالارقي اولدوغونا كافي­دير.
عالم حقينده يازيلان اثرلر[۴۳]
دؤكتور زهتابي­نين نفسي گله ­نه قَدَر، آذربايجان اوچون و دوغما ائلي اوغروندا چاليشدي؛ اؤزونو بير باشا اونودوب خالقيني توتموشدو. سانكي ائلينه گؤره ديري ايدي. او، بير اؤيره­تمن يارانميشدي. حتا ابتدايي تحصيليني بيتيرمه­ميشدن درس وئرمه­يه باشلاميش، اوشاق ايكن ياشيتلارينا اؤيرتمه ­يه جان آتيردي. عمر بويو عشق و محبتله وطنداشلاري­نين معلوماتيني آرتيرماق اوچون چاليشيردي. بير عمر يازيب ـ ياراتدي؛ ائليميزين قهرمانلاري اونون شعرلريله، منظومه ­لريله ابديّته قوووشدو. آنجاق اؤزو حقينده، حياتي ـ اثرلري حقينده ايسته­ينده قيسا بير معلوماتا قناعت ائديردي. لازم ايدي اؤزگه ­لر اونون حقينده يازالار. ائليميزده، بيليردي بو عاشيقي، حق وورغونونون ده­يه­ري نه قدر آرتيق و چوخدور. اونو الدن وئرن گون، خالقيميز توپلانيب عالمين بالا شهري، شبستره اوز قويدولار. شبستر اوگون بئله عالمي قوينوندا بسله­ديگي اوچون گووه­نيردي. اونون شاگردليگينه گووه­نن يازيچيلار، گنج اؤيره­نجي­لر اوره­كلرينده آغير بير نيسگيل ايله بؤيوك اوستادي يئره تاپشيرماق اوچون گلميشديلر. نه سؤزلر، نيسگيل­لي سؤزلر كي اوره­كلردن دوداقلارا سوزمه­دي. دانيشماق لازم دئييل ايدي. باخيشلار سؤز دئييردي. عالمي تازا تانيماغا باشلاميشديق، تئز الدن وئرديك. آنجاق صاباحي گون، قلم­لر اله آليندي. تكجه زنجاندا بو باره­ده يازيلان متن­لر آرايا قويولسا، بيلينر ايراندا نه خبر ايدي. بو زامانلار «اميد زنجان» درگي­سي ياييليردي، اونون صفحه­لرينه بَزَك وئره­‌ن اوستادين قلميندن سوز­ن مقاله­ لر و شعرلر اولموشدور. بودؤنه اوستادين شاگردلري، شاعرلر و يازيچيلار انجمن­لري، اؤيره­نجي گروهلار، مؤسسه و شخصيت­لر، اوستادين نيسگيل­لي اؤلومونه خاطره، ائليميزه باش ساغليغي وئريرديلر. بو گروهلارين، ياخود شخصيت­لرين آديني چكمك، سؤزو اوزانديرار.
«اميد زنجان» نئچه سايي عالم حقينده اؤز­ل يازيلاري اولدو. عاليمه حصر اولموش نئچه سايي­سي ـ ۲۵۵ نمره­لي، ۲۵۶، ۲۵۹، ۲۶۰ و نئچه ـ نئچه آيري ساييلاري اولدو. هر ساييدا ايكي صفحه، عالمين حياتي و اثرلري حقينده مقاله ­لر گئديب، دوشونجه عالمي آراشديريليردي. عالمين قيرخي، زنجان شاعرلري طرفيندن طنطنه ­لي بير مراسم ايله توتولدو. بونلارين هاميسي عالمين اوره­كلرده قويدوغو ايزلي خاطرينه اولموشدور.
بوندان سونرا اؤيره­نجي­سل درگي­لر اونون حقينده يازماغا اؤزه­ل يئر آچديلار. درگي­لرين اوز قابيغي، عالمين پورتره ­سينه و ايچه­ري صفحه ­لري اونون زنگين مقاله ­لرينه حصر اولوندو. بلكي ده بو اثرلري بير يئره توپلاياندا نئچه ـ نئچه كتاب اولار.
«ائليميزين نيسگيل قالاغي» عالم حقينده يازيلان اثرلرين ايلكيني اولدو؛ چونكي عاليمين اؤزو و اثرلري حقينده يازماق، آذربايجان حقينده يازماق يئرينده­دير.
عالِمدن خاطره ­لريم
عالمين ايلك گؤروشو هميشه ­ليك گؤزومون اؤنونده­دير. دؤكتور زهتابي اؤز بؤيوك­لوگو ايله آلچاق گؤيول و متواضع بير انسان ايدي. او اميد زنجانا محبتلي مكتوبلار يازيب، اثرلرينده بيزه تحفه گؤنده ­رردي. بيزده درگي­نين صفحه­ لريني اونلارلا بزه­يرديك. درگي­لر سرگي­سينده و فستيواليندا عاليمين اميد زنجان غرفه ­سينه گلديگي هميشه­ليك و ابدي بير خاطره كيمي اوره­ييميزده قاليب اونودماياجاغيق.
دؤكتور زهتابي نئچه هفته­دن، بير تلفونلا دانيشيب درگيده اولان آخساقليقلاري خاطرلاديب، يول گؤسته ­رردي. بير دفعه تبريزدن تهرانا گئتمك حاليندا، يولونون اوستونده، زنجاندا دوشوب مني آختارير. گون اورتايا قالميش زنجانا چاتير، درگي نين دفترينه گلير، تأسفله اوستادا نه بير آدرس وئره‌ن اولور، نه حتا بير تلفون نمره­سي. اوستاد آخشاما دك قالير، من ده اوگون خبرسيز، دفتره گئتديم، دفتره داخل اولماميش اوستادي گؤردوم، اوره ­ييم گؤينه­ دي وقتي اوستادين نئچه ساعات معطل اولدوغونو ائشيتديم. اوستاد تكجه گؤرروشدويوموزو خاطرلايیب، آجي ساعاتلاري دالدا قويدوغوموز اوچون منيم سئوينمه­ييمي ايسته­دي. من بو عظمت قارشيندا اؤزومو چوخ كيچيك گؤردوم.
اميد زنجان درگي‌سي «حبيب ساهر» اوچون اؤزه­ل سايي­سيني چيخارتماق اوچون نئچه دوستلارلا قرارلاشميشديم. دؤكتور زهتابي نه قدر سئويندي آللاه بيلير. منه خاطرلاتدي كي مرحوم حبيب ساهر اونون معلمي اولموش و اونون بوينوندا حقي واردير. ايندي كي فرصت اله گليب اوستادي حقينده وظيفه ­سيني اؤده­ مك ايسته­ ييردي.
آمما اوچ گوندن سونرا بو اؤز­ل سايي چيخدي، آنجاق دؤكتور زهتابي‌نين مقاله ­سي اليمه چاتماميشدي. اوستاد درگي‌نين چيخماسيني ائشيتديكده قيچلاري سوستلاشدي، اما من دايانماديم، اوندان سونراكي ايلك ساييدا اوستادين حبيب ساهر حقينده يازديغي خاطره­ني چاپ ائتمه‌يي ائشيديب نه قد‌ر سئوينير! و نه قدر معلمه حرمت قايل­دير؟!
۷۷ اينجي ايل ايدي. دؤكتور صديق زنجانين آزاد دانشگاهيندا تدريسه مسغول اولموشدو. بيز ده فورصتي غنيمت بيليب اونون دؤرونده توپلانيب، ادبي ييغينجاقلار قوروردوق. اوستادين وجودو زنجان شاعرلري اوچون بؤيوك بير نعمت اولموشدو. دؤكتور صديق زنجانا نه قدر خدمت ائتدي بورادا اونلاردان سؤز آچميرام: آنجاق، بيليرم كي اوستاد شهريار اوچون قوردوغو بير گونلوك قورولتاي، زنجانين و زنجانلي­لارين خاطريندن چيخماياجاقدير. بو قورولتايدا پروفسور زهتابي، پروفسور حميد محمدزاده، دؤكتور فرزانه و اوتلارجا قوجامان شاعرلريميز اشتراك ائتميشديلر. بو طنطنه‌لي قورولتايدا پروفسور زهتابي آرام توتا بيليميردي. پروفسور حميد محمدزاده ايله ياناشي هر بير شوونيستي چيخيشلارا جواب وئرمه­ده بير ـ بيريندن ايره­لي چيخيرديلار و بو ايكي عاليم قهرمان كيمي بوتون تحريفلره توخونوب چيركين لكه­لري ادبياتيميزدان سيليرديلر.
بورا قده­ر بونلاردان آيري بير انتظار يوخودو؛ آنجاق اصلي سؤز بوندان سونرادير. اوگون پروفسور زهتابي تهراندان زنجانا بير لكه ­نتي ميني­بوسلا گلميشدي، ايكي ـ اوچ چيخيشي اولموشدو و گئجه اولموشدو آمما عاليم هله ده چيرپينيردي. گئجه ني هوتئلده قالميشديق؛ من ده سوسوز بير انسان كيمي دنيز قيراغينا چاتميشديم. آمما دنيز دالغانيردي، ساكت اولموردو. گئجه ياريني كئچميشدي، من سوروشوردوم اوستاد يورولمادان، هله حرارتله جواب وئريردي. منيم هر جوابي آلديقدا سئوينديگيمي گؤروب داها قيزيشيردي. سحره ياخينلاشميشديق، امّا يورقونلوق سيماسيندا گؤرونموردو. بو حرارت، بو هيجان، بو چاليشما نه­دن و هاردان واريدي؟ اونون اؤير­تمه ­يه درين هوسي و خاليقينا بؤيوك محبتيندن گوج آلميشدير. دوغرودان بئله انرژي ايله دولو انسان نئجه اولور ايندي قارا تورپاقدا ساكت اولا؟
پروفسور زهتابي­دان ياديمدا قالان، اونون گئنيش معلوماتي يانيندا، اؤيره­تمگه بؤيوك هوسي، يورولمامازليغي، گنج­لره درين محبتي، ائل اوغروندا دايانمادان چيرپينماسي، گئجه ـ گونوزونو علمه خدمت گؤسترمه ­سي، گله­جك اوچون اومود بسله­مه­گي، عاليمي ائلیميزين ايچينده ابدي ديري ساخلاياجاقدير. اونونچون اولوم معناسي يوخدور. پرفسور زهتابي بؤيوك انساني سجيه ­لره مالك اولاراق، مثلسيز متخصص عالم ايدي.
او، آنا ديليميزين متخصصي، مهارتلي و قدرتلي بير شاعري، تاريخ متخصص و نهايت اينجه روحلو پوبليت و قلمي گوجلو بير يازيچي ايدي. ديليميز حقينده يازديغي قيمتلي كتابلارلا ياناشي شعر و صنعت آراشديرمالاري، هابئله تاريخ ساحه­سينده ايره ­لي سوردويو يئني نظريه­لر و گؤز قاماشديريجي يئني معلومات، اونو تورك دنياسيندا ابدي ياشاداجاقدير. روحو شاد، يولوگئدَرلي اولسون.

باغبان
آلوولار دياريندان عالملره،
تانيتديرماق ايستير سؤزوم؛
بيرين، مين ايگيت قهرماندان بيرين،
زلال چشمه تك ساده، پاك
واولدوز كيمي لكه سيز؛
بيرين، بير بؤيوك كهكشاندان بيرين؛
يئرين سينه ­سيندن چيخان
صاف بولاقلار كيمي،
ائلين سينه­ سيندن قوپوب ايلديريم تك شاخاندان بيرين؛
نه قلبينده پول وار، نه شهرت، نه آد؛
اؤزو ساده باغبان،
اوركدن پولاد
اونون دردي بير ائل اولوب، بير وطن،
چؤر­كسيز قاليب خلق دردين چكن،
توكنمز پولاگوز چكن
واوولادي شامسيز ياتان
بير انسان
كي قاتسان
اگر جوهرين

اونون داغ قدركوللره،
دؤنر قهرمان ائللره،
جوشوب، كوكره ­ين سئللره،
اسير ائللري هايلايان يئللره،
قارانليقلارا سون قوياق شيمشكه!
تانيتديرماق ايستير قلم
ائله بير ايگيت اركي، اؤز وارليغين
ائل اوغروندا آتديقدا آتشلره
تشكر بئله اومماميش؛
بير انساني كي، خلقي بوغدوقدا غم،
اوجالديقدا مظلولارين ناله­ سي
ياتيب بير عؤمور سنگره
گؤره­ن وارسا، قوي سؤيله ­سين
ائله ساده بير انساني
كي، اولموش جوانليقدا گول باغباني،
ايگيت غیرتين عصياني
جوشان گونلر، ائل باغباني.
گؤر­ن وارسا، قوي سؤيله­ سين
انسان كي، يارميش قارانليقلاري
اونون ايلديريم قهرماليقلاري
هنر گؤستريب تا، ايگيت ملتي
قوجوب، اؤپسون اؤلمز آزادليقلاري
گؤره­ن وارسا، قوي سؤيله­سين
ائله ساده بير خلقتي
كي زحمت چكن انسانا حرمتي، زورا، ظلمه، ظلمتلره نفرتي،
ائل عصيانينا پاك صميميتي
ائديبدير اونو ائللره سئوگيلي.
گؤر­ن وارسا قوي سؤيله ­سين
ائله ساده بير خلق پرورده ­سي
كي آنجاق ايگيت­ليكلري
ائديبدير اونو اوردو سركرده ­سي.
گؤر­ن وارسا قوي سؤيله ­سين
ائله ساده بير انساني
كي آخديقدا سنگرده اسلان قاني
اونا ياس توتوب آغلاميش
همي دوستو، هم دوشماني.
او بير گون بئجرميشدي بوستان، اكين
كي شاه خلقي آج قويماسين
و بير گونده الده توفنگ
گه­ريب سينه خاقانلارا،
خانلارا
اولوب مظلوم انسانلارا باغبان.
بوتون وارليغيله جوشان،
چارپيشان
باغبان.
اوجالديقدا مظلولارين ناله­ سي
دولاندا فلاكتله پيمانه­ سي،
حياتي بوغاركن اسارتده چن

وطن تورپاغين قاپساياركن دومان
و بوغدوقدا هر ياندا مظلوملاري اهرمن
آلووياغديران
ايلديريم تك شاخان.

[۱]) عاليمين ياشاييشي حاققيندا معلوماتي، اؤز خاطيره‌لريندن آلميشيق: بو بيوگرافي كيمي يازيني چيچك‌لر گروهو عاليمين اؤلومو موناسيبتي ايله يايميشدير.
[۲]) م. كريمي، نيسكيل قالاغي، زنجان، انتشارات عود، ۱۳۸۴، ص ۷٫
[۳]) م. كريمي، پروفسور زهتابي‌نين ياشاييشي، اميد زنجان درگيسي، نمره ۳۰۱، ۱۳۷۸٫
[۴]) م. كريمي، ائليميزين نيسگيل قالاغي، زنجان، ص ۱۱٫
[۵]) م . كريمي، نيسگيللي اؤلوم، اميد زنجان، نمره ۳۰۱، ۱۳۷۸٫
[۶]) دوكتور صديق، نيسگيللي اؤلوم، اميد زنجان، نمره ۳۰۱، ۱۳۷۸٫
[۷]) م. كريمي، ائليميزين نيسگيل‌ قالاغي، زنجان، ۱۳۸۴،، ص ۱۶٫
[۸]) م. ميشوولو، پروانه­نين سرگذشتي، تبريز، ۱۳۵۸٫
[۹]) م . كريمي، همان، ص ۱۹٫
[۱۰]) همان.
[۱۱]) همان، ص ۲۰٫
[۱۲]) م . كريمي، ائليميزين نيسگيل قالاغي، زنجان، انتشارات عود، ۱۳۸۴، ص ۲۰٫
[۱۳]) م. كريمي، همان، ص ۲۱٫
[۱۴]) اوميد زنجان هفته ليگي، نمره ۳۰۲، ۱۳۷۸٫
[۱۵]) بيرليك درگيسي، نمره ۲، ۱۳۵۴٫
[۱۶]) همان.
[۱۷])م. كريمي، همان، ص ۳۱٫
[۱۸]) م. كريمي، پروفسور زهتابي و انقلاب دوشونجه‌سي، اميد زنجان، نمره ۳۰۳، ۱۳۷۸٫
[۱۹]) بيرليك درگيسي، نمره ۳۷٫
[۲۰]) بيرليك، سايي ۵۱، ۱۳۵۷٫
[۲۱]) بيرليك درگيسي، نمره ۵۲، ۱۳۵۷٫
[۲۲]) بيرليك، سايي ۵۲، ۱۳۵۷٫
[۲۳]) بو منظومه‌ده، عاليم فدايي لردن اولان آذربايجانلي قهرمان – جهان‌بخش پايدار – ياشاييشي و مبارزه‌سيني قلمه آلير.
-) م. مشوولو، چريك حماسه‌سي، مترقي ايرانلي تورك روشنفكرلر جمعيتي‌نين نشريه سي، ۱۳۵۶٫
[۲۴]) بو معلوماتي، عالم اؤز اثرلري‌نين مقدمه‌سينده يازميشدير. بو اثر بوگونه قدر مستقل صورتده چاپ اولماميش، آنجاق «اميد زنجان» هفته ليگينده چاپ اولموشدور.
[۲۵]) اميد زنجان، نمره ۲۸۵، ۱۳۷۸٫
[۲۶]) م . شبسترلي، پروانه‌نين سرگذشتيع تبريز، ۱۳۵۷٫
[۲۷]) پروفسور محمدتقي زهتابي، شاهين زنجيرده، تبريز، ۱۳۷۸٫
[۲۸]) پروفسور محمد تقي زهتابي، ائل اوغلو باغبان، تبريز، ۱۳۶۸٫
[۲۹]) همان، ص ۶۸٫
[۳۰]) همان، ص ۱۳۱٫
[۳۱]) پروفسور محمد تقي زهتابي، قوي اولسون اون، تبريز، ۱۳۷۲٫
[۳۲]) همان، ص ۱۷٫
[۳۳]) علم صفاني، تركيب لغوي زبان آذري ادبي معاصر، تبريز، ۱۳۷۲٫
[۳۴]) پروفسور محمد تقي زهتابي، معاصير ادبي آذري‌ديلي، تبريز، ۱۳۷۹٫
[۳۵]) م. كريمي، پروفسور محمدتقي زهتابي و مطبوعات عالمي، اميد زنجان، نمره ۳۰۴، ۱۳۷۸٫
[۳۶]) بيرليك، نمره ۱، ۱۳۵۴٫
[۳۷]) همان، اؤن سوز.
[۳۸]) بو درگي حقينده، بو سطيرلرين يازاري بير مقاله ايله ديلماج درگي­سينده معلومات وئرميشدير:
-) ديلماج، نمره ۳۲، ۱۳۸۶٫
[۳۹]) اميد زنجان، نمره ۳۰۳، ۱۳۷۸٫
[۴۰]) م. كريمي، ائليميزين نيسگيل قالاغي، زنجان، ۱۳۸۴، ص ۵۵٫
[۴۱]) م. كريمي، ادبيات باستان آذربايجان، تبريز، ۱۳۵۸، ص۴۲٫
[۴۲]) پروفسور محمد تقي زهتابي، همان، ص ۵۳٫
[۴۳]) اميد زنجان، نمره ۳۰۵، ۱۳۷۸٫