مصاحب گنجوی فرزند اوغورلو خان زیاد اوغلو از ایل قاجار از شاعران برجستهی سدهی ۱۱ هجری و خدمتگزار دولت بشمار می آید. پدر بزرگ او محمدقلیخان از سرداران مهم سلسلهی صفوی بوده است؛ وی در دربار شاه عباس دوم صاحب مقام و منصبی بوده و از احترام فوق العادهای نیز برخوردار بوده است و عنوان مصاحب به معنی مشاور را دریافت داشته است.
سلمان ممتاز در مقدمهای بر دیوان قوسی که بسال ۱۹۲۵ منتشر نمود اطلاعات کوتاهی در بارهی موجی ارائه کرده است. به نظر او، موجی همعصر قوسی تبریزی است که با او مکاتبه و مشاعره هم داشته است. محمدعلی تربیت نیز در «دانشمندان آذربایجان» موجی اهری را استادی شیرین سخن خوانده است. اشعار موجی در نسخهی خطی قوسی تبریزی که در کتابخانهی آستان قدس رضوی نگهداری میشود وجود دارد. این اشعار در حاشیهی دیوان قوسی نوشته شدهاند.
میرزا صالح تبریزی یکی از شاعران کمتر شناختهشده عصر صفوی در قرن یازدهم است که در دوران خود عهدهدار منصب شیخالاسلامی شهر تبریز بوده است. صالح تبریزی شخصیتی علمی و فقهی بوده که بیشتر به سبک هندی شعر میسروده است. دیوانش به دو زبان فارسی و تورکی است.
میرزا صالح تبریزی یکی از شاعران کمتر شناختهشده عصر صفوی در قرن یازدهم است که در دوران خود عهدهدار منصب شیخالاسلامی شهر تبریز بوده است. صالح تبریزی شخصیتی علمی و فقهی بوده که به بیشتر به سبک هندی شعر میسروده است. دیوانش به دو زبان فارسی و تورکی است.
عمادالدین نسیمی آذربایجان تورک ادبی دیلینین عیارلانماسیندا بؤیوک رولو اولموشدور. خالقیمیزین فیکیر و ادبیات تاریخینین ان کاریزماتیک شخصیتی اولان نسیمی، اوچ دیللی شعرسؤیلهین بیر نابغهدیر. نسیمی استعدادی ایله شعرین اؤزللیکلری: دیل، دوشونجه و دویغونو چوخ دوزگون بیر حالدا بیرلشدیریر و بونا گؤره ده ادبیاتیمیزین زیروهسینده دایانیر. عینی حالدا دیوانلاردان علاوه نئچه اثری ده واردیر، او جملهدن طریقتنامه اثری شاعیرین دوشونجهسینی باریز شکیلده اورتایا قویور. طریقتنامه ۶۸ صحیفهلیک بیر مثنویدیر کی حروفیه طریقتینین اساس فیکیرلرینی آچیقلاییر.
شاعر برجسته ای که شناخته نشده است و احتمالاً از شاعرانی است که از آذربایجان به آناتولی رفته و از طرف دربار هم مورد احترام واقع شده تا جایی که سلطان سلیمان قانونی (دوران سلطنت بین سالهای ۸۹۸ الی ۹۴۴ شمسی) از او خواسته است تا داستان وامق و عذرا را به نظم بکشد.
حاجی بکتاش ولی از مردم نیشابور است. نام پدرش سید ابراهیم ثانی و مادرش، دخترِ یکی از علمای نیشابور بوده است. او را با نام بکتاش رومی نامیدهاند. ولادت او ۶۰۵ هجری (بانارلی، ۲۹۳)، ۶۴۵ (سرچشمه تصوف در ایران، ۲۱۰) و ۶۴۶ (نفیسی، تاریخ نظم و نثر در ایران، ج۲، ۷۵۷) نوشتهاند. وی ابتدا به خدمت خواجه احمد یسوی رسیده، بدستور وی به بدخشان رفته، بعد از بازگشت به خراسان، به سفر نجف رفته و سپس به مکه، بیت المقدس، دمشق و حلب سفر کرده است. سالِ وفات وی را ۶۹۷، ۷۳۸ و ۷۴۰ نوشته شده است. گولپینارلی سال وفاتش را ۶۶۹ / ۱۲۷۰ نوشته است.
آذربایجان ادبیات تاریخینده سادهجه "ورقا و گولشاه" آدلی مثنوینین یازاری اولاراق تانینان یوسف مداحین حیاتی حاقیندا الیمیزده کسین بیلگیلر یوخدور. آنجاق بوگونه قدر مداحین اثرلری گون اوزونه چیخمیش و یاییلمیشدیر. دئمک اولار یوسف مداح آذربایجان کلاسیک ادبیاتینین گؤرکملی نمایندهلریندن بیریدیر.
یوسف مداح (۶۷۰-۷۸۰ه) آذربایجانین بؤیوک شاعیری اولاراق، چوخلو شهرلری گزمیش، مختلیف شهرلرده یورد سالمیش و نهایتده ده اونون هانسی شهرلی اولدوغو ابهام اؤرتویو آلتیندا قالمیشدیر. اونون دونیایا گلدیگی و دونیادان کؤچدوگو تاریخ ده دوزگون بیلینمهمیشدیر، آنجاق تذکرهلر اونون اؤلومونو مختلف ایللرده بیلیرلر. اما شاعیر اؤزو حاققیندا بیر سیرا معلوماتلار وئرمیش. البته بو معلومات اثرلرینه عاییددیر و اونون اولوم و اؤلوم تاریخی دقیق صورتده بللی دئییلدیر.
آی تکین – غزنهلیلر سارایینین تورک سؤیلر شاعیری
دکتر محمدرضا باغبان کریمی
اؤزت:
تورک ادبیاتی آذربایجاندا یوزیللردن داها آرتیق، بلکی مین ایله یاخین بیر تاریخه مالیکدیر؛ آنجاق نه یازیق کی دیلیمیز کئچن ۱۰۰ ایلده یاساق اولدوغوندان، ادبیاتیمیز گیزلی قالمیش و ملتیمیز اوندان خبرسیز یاشاماقدادیر. اونلارجا شاعیر، بیلگینلر - محتلف ساحه رده: ریاضیات، نجوم، طب، فلسفه و باشقا زمینلرده تورکجه اثرلر یازمیشلار، آنجاق همین یاساق اولدوغو اوچون یاییلمامیش و ملتیمیز بونلارا نسبت خبرسیز ساخلانیلمیشدیر. بو گؤرکملی شاعیرلردن بیری «آی تکین»دیر. او غزنهلی سلطان محمود ساراییندا یوزلرله شاعیرلر آراسیندا یاشاییب و تورکجه شعرلر یازمیشدیر. شوبهه یوخدور کی غزنهلی سولالهسی فارس ادبیاتینا بؤیوک خدمت گؤستهریب و فارسیجانی هندوستاندان آنادولویا قدر یایمیشدیر؛ فارس دیللی شاهلاردان داها آرتیق فارس دیلینه خدمت ائدن تورک سلطانلاری اولموشدور. بو مقاله ده اونلارجا تورک سؤیلر شاعیرلریمیزده بیرینی – آی تکین آدلی شاعیر نظرده آلینیب و کتابلاردان آختارماقلا بو شاعیری تانیتماغا چالیشیر.
آچار سؤزلر: آی تکین، سلطان محمود غزنه لی، تورک ادبیاتی، فارس دیلی.
شان قیزی داستانی کتاب بزرگی است که بسال ۲۴۱ قمری، یعنی بیش از ۱۲۰۰ سال پیش (امسال ۱۴۴۶ قمری است) توسط میکائیل باشتو در آذربایجان به زبان ترکی نوشته شده است. متن اصلی این کتاب امروز در دست است. جالب است بدانیم که نظامی گنجوی – شاعر بزرگ آذربایجان از این اثر زیبا بهرهها برده و در تصویر سیماهای قهرمانانش در خمسه، بویژه سیمای زنان قهرمان از "شان قیزی" الهام گرفته است و چه زیباست آنجا که همسر محبوبش آفاق روایتگر این داستان حماسی و عشقی است...
اؤزت:
عزّآلدین حسناوغلونون آذربایجان تورکجهسینده شعر یازان ایلک شاعر اولدوغو معلومدور. اونونلا باغلی ایلکین معلوماتلار بختیشاه دولتشاه سمرقندینین «تذکرهالشعرا» آدلی اثریندا یئر توتموشدور. ایندییه کیمی اونون اوچ تورکجه شعری معلوم ایدی. قیپچاق شاعری سیف سرایینین سعدی شیرازینین گولوستان آدلی اثرینی ترجومه ائتدیگینده ترجومهنین سونونا علاوه ائتدیگی «آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر اوز، جانفزا دلبر» میصراعسی ایله باشلایان صوفیانه غزلی، بیری «مجموعهالنظایر و جامعالنظایر»ده نشر اولونان «عجب بیلسم منی شیدا قیلان کیم» مصراعسی ایله باشلایان، دیگری ده باربارا فلمینگ طرفیندن مصرده چاپ اولونموش بیر مجموعهده تصادوف ائدیلهرک نشر ائتدیریلن «نئجهسن گل ای یوزی آغوم بنوم» مصراسییلا باشلایان و عشقی ترنّم ائدن شعرلریدیر.
خویلو آبدال موسا – آذربایجان شاعیری
دوکتور محمدرضا کریمی
اؤزت:
آبدال موسا آذربایجانین اونودولموش شاعیریدیر کی ۷جی یوزیلده آنادولونون حادثهلری و ادبی محیطینین یارانماسیندا دیرلی ائتکی بیراخمیشدیر. آبدال موسا آذربایجانین خوی شهریندن دیر. آبدال موسینین یاشاییشی، تحصیلی، یارادیجیلیغی و مبارزهلری اؤز وطنینده اونودولموش ساییلیر؛ بو بیر حالدادیر کی باشقا اؤلکهلرده اونون حاققیندا کتابلار و مقالهلر یازیلمیش و تورکجه یازدیغی شعرلری آوروپا دیللرینه چئوریلیبدیر. بونو دا اونوتماییریق کی هجری ۶جی یوزیلده سلجوقلولار، اؤزللیکله آتابیلر حکومتی آذربایجاندا تثبیت اولدوقدا، تورک ادبیاتی چیچکلهنیر و عالیملر، بیلگینلر و شاعیرلر اؤز فیکیرلری و هنرلرینی تورکجه یازماغا یؤنهلیرلر. آردیجا ۷جی یوزیلده اونلارجا تورک دیلینده، نجوم، طب، اکینچیلیک، حیوان بسله مک و باشقا ساحه لرده کتابلار یازیلیر؛ تورک سؤیلر شاعیرلر میدانا گلیر. خوی شهری همان زمانلاردا ایران تورکستانی آدلانیر. آبدال موسانین حیاتی چوخلو حادثهلرله دولودور: عینی حالدا اونون یوکسک سویهده اولان اخلاق و رفتاری افسانهلره چئوریلهرک منقبهلر یازیلیر؛ افسانهلرده یاشادیلیر. بو مقاله آبدال موسانین یاشاییشی و یارادیجیلیغی حاققیندا سندلر وئرمهیه چالیشیر، شعرلرینه اؤرنکلر تقدیم ائدهجکدیر.
آچار سؤزلر: آبدال موسا، خوی، تورک ادبیاتی، کرامت نامهلر.
قایناق: ماهنامه آذربایجان پست، نمره ۸۴، ۲۰۲۴
افتخارالدین محمد بکری ۷جی یوزایلده آذربایجان دیلینی و ادبیاتینین گؤزللیگینی و گوجلولویونو آشکارا چیخاریب و اثرلریله تاریخیمیزده بیر دؤنوش نقطهسی یاراتمیشدیر. افتخارالدیم محمد بکری قزوینی ۵۸۶ قمریده دونیایا گلمیش و ۶۷۸ ده دونیاسینی دّییشمیشدیر. بکری ایکی تورکجه یازدیغی اثرلر – کلیله و دمنه و سندبادنامه ایله ادبیات تاریخیمیزده قالارقی سیمالارداندیر. بیریمجی دفعه حمدلله مستوفی «تاریخ گزیده» اثرینده افتخارالدینی تانیتدیرمیش و اونون ایکی اثریندن آد آپارمیشدیر. سونرا هندوشان نخجوانی ۷جی یوزایلین تاریخچیسی تجاربالسلف اثرینده افتخارالدین و اونون خاندانی حاققیندا معلومات وئرمیش و داها سونرا حاجی خلیفه یا همان کاتب چلبی کشف الظنون اثرینده افتخارالدین حاققیندا و ایکی اثری حاققیندا معلومات وئرمیشدیر.
آذربایجان ادبیاتی و مدنیتی تاریخینده اولدوغو کیمی، قاراباغین ادبی، مدنی و سیاسی تاریخینده ده خصوصی بیر یئری اولان خورشیدبانو ناتوانین (۱۸۳۲-۱۸۹۷) حیاتی، شخصیتی، یارادیجیلیغینین استقامت و اؤزللیکلری هر زامان تدقیقاتچیلارین دقت مرکزینده اولموشدور. اونون حاقیندا بیر سیرا آراشدیرمالاردا بحث ائدیلسه ده، ایندیهدک چاغداشلارینین سؤزله چکدیگی پوئتیک پُرترهتینه توپلو دئییل، پراکهنده باخیش اولموشدور. حالبوکی چاغداشلارینین ناتوانین آدینی یاد ائدن و یا اونا عنوانلانان شعرلریندهکی فراقمئنتار معلوماتلار شاعرهنین تاریخی شخصیتی، خالق آراسینداکی نفوذو و ادبی چئورهلردهکی ایستاتوسو بارهده تصور آیدینلیغی یارادا بیلیر
عزالدین حسناوغلونون آزربایجان تورکجهسینده شعر یازان ایلک شاعر اولدوغو معلومدور. اونونلا باغلی ایلکین معلوماتلار بختیشاه دولتشاه سمرقندینین «تذکره الشعرا» آدلی اثرینده یئر توتموشدور. ایندیه کیمی اونون اوچ تورکجه شعری معلوم ایدی. قیپچاق شاعری سیف سارایینین سعدی شیرازینین گولستان آدلی اثرینی ترجومه ائتدیگینده ترجومهنین سونونا علاوه ائتدیگی «آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر اوز، جانفزا دیلبر» مصراعسی ایله باشلایان صوفیانه غزلی، بیری «مجموعهالنظایر و جمیعالنظایر»ده نشر اولونان «عجب بیلسم منی شیدا قیلان کیم» میصراعسی ایله باشلایان، دیگری ده باربارا فلمینگ طرفیندن مصرده چاپ اولونموش بیر مجموعهده تصادف ائدیلهرک نشر ائتدیریلن «نئجهسن گل ای یوزی آغوم بنوم» مصراعسییلا باشلایان و عشقی ترنم ائدن شعرلریدیر.
آذربایجان تورک ادبیاتی نین باشلانغیچ دورونو دوزگون آختاریرساق سا، هجرتین اوچونجو یوزیلینه مراجعه ائتمهلیییک. او زامان «شان قیزی داستانی» یازیلمیشدیر. همان زامانلاردا «نوم بیتیک» اثری و «خزر لوحهلری» آدلی ایکی باشقا کتاب دا تورکجه اولاراق یازیلمیشدیر. بونون آردیجا دؤرد و بئشینجی یوزایللرده ده تورکجه اثرلر ایستر غزنهلیلر و ایسترسه سلجوقلولار ساراییندا یازیلیر. سلطان محمودون ساراییندا ۱۷ تورکسؤیلر شاعیرین اثرلری آز اولورسا دا الیمیزدهدیر. آی تکین، حسین ایلاقی، کاتبی، ایاز اویلاقی و... سلطان محودون ساراییندا تورکجه شعر سؤیله ین شاعیرلردن دیرلر. سلجوقلولار ساراییندا دا چوخلو تورک شاعیرلر اولاراق اثرلرینی تورکجه یازمیشلار؛ شیخ حسام الدین اینانج، ابوخاتونی و... لاردان آد چکمک اولار. سارایدان ائشیکده چوخ اؤنملی اثرلر فلسفه، حکمت، دینی دوشونجهلر و علملری حاققیندا اثرلر یازیلیر. احمر بهمنیار، قاضی القضات همدانی و... روم سلجوقلولاری داها آرتیق تورک دیلینه اؤنم بسلهمیش و تورکجه داستانلاری – شفاهی دورومدان یازیلی حالینا سالمیشلار. آنجاق بو چاغدا تورک ادبی دیلی آذربایجان و آنادولودا عیارلانیر و تثبیت اولونور.
مین ایلدن آرتیق تاریخه و اؤزونهمخصوص زنگینلیینه مالیک کلاسیک فارس ادبیاتینین خصوصی پوئتیک اوسلوبلاری واردیر کی، عصرلر بویو فارسدیللی شاعرلر اؤز ادبی یارادیجیلیغینی بو اوسلوبلار چرچیوهسینده یاراتمیشلار. بو اوسلوبلاردان خوراسانی، عراقلی، آذربایجانجا، هندلی و س. اوسلوبو قید ائده بیلهریک کی، بورادا فارس ادبیاتیندا آذربایجان اوسلوبو اوزهرینده دایاناجاغیق و معیاریمیز فارس، فارس یازارلارینین یازیلاری و آراشدیرمالاری اولاجاق. بیز عالیملری، شاعرلری یئرلشدیریریک. ادبیات باخیمیندان پوئتیک اوسلوبون اؤزونهمخصوص معناسی، مفهومو وار.
تورک تاریخی و ادبیاتی ایچین، اورخون بنگی داشلارینین چؤزولمهسیندن سونرا یاشانان ان بویوک گلیشمه شبههسیز کاشغرلی محمودون اثری دیوان لغاتالتورکون بولونماسیدیر. بو اثر تورک کولتور و مدنیتینین ان قیمتلی خزینهلریندن بیریسیدیر. بیزلر ده بو قیمتلی تورک اثرینی قلمه آلیرکن تورک کولتورونون بیر بوتون ایچینده وارلیغینی آچیقلاماق، ۱۱جی تورک دونیاسینی یانسیتماق ایستهدیک.
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Mahmud_al-Kashgari.jpg/330px-Mahmud_al-Kashgari.jpg
آذربایجان تاریخی و ادبیاتی، کئچن یوزیلده، اولدوغو کیمی خالقیمیزا تانیتدیریلماییب؛ بلکه یازانلاریمیز دا خبرسیز اولموشلار. بونا گؤره ۷۰۰۰ ایللیک تاریخیمیزین یئرینه ۲۵۰۰ ایللیک قوندارما بیر تاریخه راضیلاشدیریب، تاریخین درینلیکلریندن گلن ادبیاتیمیزی دا نفی ائدهرک ۸جی یوز ایلدن باشلاندیغینی بئینیمیزه سوخموشلار. بئله ایناندیرمیشلار کی تورک دیلی آذربایجانا گلمه بیر دیلدیر و اونون تاریخی سلجوقلاردان اؤنجهیه گئدیب چاتماییر!؟ داها گولدوروجو دوروم بودور کی دئمیشلر عمادالدین نسیمی آذربایجانین ایلک کلاسیک شاعیریدیر. بو سطیرلرین یازاری سلسله مقالهلرله آذربایجان تورک تاریخینین درینلیکلرینی گؤسترمهیه چالیشاجاق. ادبیات تاریخی یازانلارین شیوهسینین ترسینه اولاراق، آددیم – آددیم دال قاییدیب و نهاینده اسلامدان سونراکی ۱۲۰۰ ایللیک ادبیاتیمیزی تانیتدیراجاقدیر. بو مقالهده ۷جی یوز ایلین ادبیاتیندان باشلایاراق، ادبیاتیمیزین گئنیش و درین اولدوغونو آچیقلایاجاییق. اولسون کی گلن مقالهلرده ۶جی و ۵جی یوزایللرده و اوندان قاباقکی عصرلرده ادبیاتیمیزی تانیتدیرماغا یول آچابیلک. او بیری طرفدن، آذربایجان ادبیاتیندا حکمت، عرفان و تصوف حاققیندا آراشدیرمالار بارماق ساییسیندان چوخ دئییلدیر. بیرحالداکی صوفیانه طریقتلرین بیر چوخو آذربایجاندان باش قالدیریب و دونیانین چوخلو اؤلکهلرینده ده بوداق آتمیشدیر؛ او جملهدن یسویه، بکتاشیه، بابائیه، قارداشلیق، مولویه، قلندریه و... تورک دونیاسینا و اؤزللیکله آذربایجانا عاید ساییلیرلار. بو طریقتلر آذربایجاندان باش قالدیریب، آذربایجاندا کؤکهلیب و سونرا سینیرلاری کئچهرک باشقا ملتلر آراسیندا دا اؤزونه یئر آچیبدیر. 7جی عصر آذربایجان ادبیاتینین زیروهیه چاتدیغی یوزایلدیر.
اینجهلهمهسینی یاپدیغیمیز کتابین قونوسو، حروفیلیغین آنادولودا یاییلماسیندا ائتکیلی اولان آدلر آراسیندا اولان عبدالمجید فرشتهاوغلو و اونون اثرلریدیر. فاتح اوسلوار، اؤزر شناؤدهییجی و آدایل آریقاوغلونون بیر آرایا گلهرک اولوشدوردوغو بو اثر، حروفیلیک آراشدیرما ساحهسی ایچین اولدوقجا اؤنملی و دقت چکیجی بیر چالیشمادیر. اثر، ایلک اولاراق مؤلیف عبدالمجید فرشتهاوغلونون اوزهرینه اوداقلانماقدادیر. سونراسیندا ایسه فرشتهاوغلونون اثرلری اله آلینماقدادیر. بو چئرچیوهده عشق نامه، هدایت نامه، آخرت نامه، سعادت نامه، رساله حروف و ترجومه خوابنامه آدلی اثرلر اینجهلنمکدهدیر.
امام حسین شیعه تاریخینده بیر قهرمان کیمی دایانمیش و کربلا اولایلاری تاریخ بویو مسلمانلار اونا ساری چکیلمهلرینه سبب اولموشدور. بورادا یوسف مداحین اثرینی گتیره جه ییک، آنجاق بونو دئمک لازیمدیر کی مقتل حسین تاریخی بیر قایناق دئییلدیر، بلکه تاریخی بیر اولایی ادبی باخیمدان و دینی گؤروشدن آچیقلاماق ایستهییر و شیعهلیگی تبلیغ ائدیر. بونونلا بئله تاریخه دوزگون باخماق لازیمدیر و بو کتاب بونلارین هامیسینی ساخلاماقدادیر. بو اثر، آذربایجان دیلی و ادبیاتی تاریخینده اؤنملی بیر موقعیته مالیکدیر. مداح ( 703 – 789) بو اثرینی 763 ایلینده یازمیش و ادبیاتیمیزا گؤزل بیر پای وئرمیشدیر. بو اثر دیل و محتوا جهتیندن بیزیم اوچون اهمیتلی دیر. مقتلدن بوگونه قدر نئچه الیازما الده واردیر، ولی ایراندا بوگونه کیمی چاپ اولمامیش و یاییلمامیشدیر. تاریخ ادبیات آذرباتجان کتابیندا ایلک معلوماتلار وئریلمیشدیر و مداحین باشقا اثرلری ده تانیتدیریلمیشدیر. بورادا بو کتابین اصلی الیازمالارا اساسلاناراق ایلک لفعه اولاراق وئریلیر. اومود ائدیرم، ادبیات تاریخیمیز و دیلیمیزین یولونون آچیقلانماسینما یاردیمچی اولسون.
«عزالدین ملک» تورک دونیاسینین دوشونجهلی عالیمی اولاراق، ایکی اوغلو دا واردیر: عبداللطیف و عبدالمجید. عزالدین ملکین اوغلانلاری ابن ملک و ابن فرشته آدلاریلا معروفدورلار. بو ایکی اوغول اؤز آدلارینی «فرشتهاوغلو» یازاراق تانیتدیرمیشلار. عزالدین، قاضی و فقیه اولاراق ایکی دیلده: عربجه و تورکجه اثرلر یازمیش؛ آنجاق اوغلانلاری – ایستر عبداللطیف و ایسترسه ده عبدالمجید نئچه-نئچه اثرلرین یازاری و مترجمی کیمی چالیشمیشلار؛ اؤزللیکله حروفیه طریقتی یولوندا و ادبیاتیندا کتابلار یازیب – ترجومه ائتمیشلر. ایکی قارداشین اثرلرینین الیازمالاری بوللو-بوللودور. ترجمه دئدیکده فضل الله نعیمی تبریزینین اثرلرینی تورکجهیه چئویرمیش و یا خلاصه ائدهرک اؤز قلملریله یازمیشلار. ایکی قارداشدان عبدالمجید داها چوخ فعال اولموش و چوخلو اثرلر یازمیشدیر. بو مقاله، بورادا عبدالمجید فرشتهاوغلونو تانیتدیرماغا چالیشیر.
حسن اوغلو از جمله نخستين آفرينشگران ادبيات مدون به زبان تركي آذربایجاني است كه به عالم علم و ادب شناخته شده است. هنر شعري حسن اوغلو همانند بسياري از شاعران اوليهي آذربايجان، بعدها معلوم گشته و تحقيقات روي آثارشان آغاز شده است.
عصیان باباییها در تاریخ آناتولی از جنبش های علمی و عرفانی بشمار می آید. اصل آنان از خراسان است و بسیاری از بزرگانی که امروز در آناتولی آرمیده اند در سده ی هفتم از خراسان برخاسته و به آذربایجان آمده اند. مدتی در این سرزمین - آذربایجان مأمن گرفته و با بسیاری از دانشمندان آذربایجان مراوده داشته و سپس با نزدیک شدن مغولان، همراه با برخی از دانشمندان آذربایجان بسوی آناتولی راه سپرده اند.
خواجه دُهّانی
خواجه احمد دهانی ایران تورک لری نین ان گؤرکملی سیمالاریندان بیری دیر. شاعیر ایلک دفعه سلجوقلو سلطانلاری چاغیندا خراساندان کؤچوب و آنادولویا گئتمیش و سونرا دا سلجوقلو سلطانیندان اجازه آلاراق اؤز آناوطنینه قاییتمیشدیر. دهانی آذربایجان تورک ادبیاتینین شاعیرلریندن تانینیر. بیلیندیگی کیمی، خراسان تورکجهسی آذربایجان تورکجهسینین بیر دالی تانینیر و تمام خراسان شاعرلرینین دیلی آذربایجان دیلی و ادبیاتیندان ساییلیر. خواجه احمد دهانی اسفراینلی حسن اوغلودان سونرا خراسانین ان تانینمیش تورکجه سؤیلهین شاعری تانینیر. دهانی غزل شاعریدیر، آنجاق بؤیوک بیر اثری ده سلجوقلو سلطانلارینین شاهنامهسیدیر. بو اثر فارسیجا اولموشسا دا بوگون الده یوخدور. سانکی بو اثر فردوسینین شاهنامهسی کیمی آنجاق روم سلجوقلولارین سلطانلارینا سؤیلنمیش و علاءالدین کیقباد (۱۲۲۰ – ۱۲۳۷) ایستهیی اساسدا یازیلمیش و اونا تقدیم اولموشدور. دهانی دا سونرالار همین سلطاندان ایسته میشدیر اونا خراسانا دؤنمک اوچون اذن وئرسین.
۱۴جو یوزایلده آزربایجان تورکجهسی ساحهسینده یئتیشن شاعیرلردن بیری ده احمد ابن ویسدیر. عراقدا ایلخانلیلاردان سونرا حکم سورن تورک سولالهسی جلاییرلیلره منسوب اولان سلطان احمد ابن وئیس، شاعر و صنعتکار بیر حکمداردیر (سلطنت دؤوره سی:۷۶۰ – ۷۸۸ گونش ایلی). تورکجه، عربجه و فارسیجا شعرلر یازمیش اولان سلطان اجمدین، مجموعهالنظایرده بیر غزلی بولونماقدادیر. سلطان احمدین بو غزلیندن، اوستا بیر شاعر اولدوغو و بغداددا جلایرلیلرین ساراییندا تورکجهنین ادبی دیل اولاراق قوللانیلدیغی آنلاشیلماقدادیر. شاعرین یئددی فارسیجا دیواندان اولوشان بیر کلیاتی بولونماقدادیر.
نظامی گنجوی حکیم و اندیشمندی است که در آثار پنجگانهاش طرحی از یک آرمانشهر را میریزد و قوانین اسلامی را اصول اولیهی چنین اوتوپیایی قرار میدهد. او پایههای چنین جامعهای را که عدل، آزادی و تساوی بین انسانهاست بر دوش تک تک افراد جامعه میگذارد و بر عهدهی هر یک مسئولیتی مینهد. از فرمانروا گرفته تا سادهترین افراد جامعه در ساختن چنین شهر آرمانی یا مدینهی فاضله (اتوپیا) نقش دارند و عدم پای بندی هر یک از افراد، این جامعه را با اخلال روبرو میسازد.
بررسی چنین جامعهای که مورد نظر حکیم نظامی گنچوی است موضوع این مقاله است که از خلال آثار این شاعر بزرگ و بطریق اولی بروش کتابخانهای مد نظر قرار گرفته است و نتایج حاصله نشان میدهد که نظامی بعنوان اندیشمندی مسلمان و حکیمی دوراندیش به طرح جامعهای عاری از ظلم و ستم و بر اساس برابری انسانها مینشیند و از شعر بعنوان وسیلهای برای هدایت جامعه بهره میگیرد. او هرچند از اندیشههای بزرگان ملل مختلف همچون روم و چین و هند و غیره بهره میگیرد اما اساس افکار او نشأت گرفته از اندیشههای اندیشمندان اسلامی مانند فارابی، خاص حاجب و . . . همچنین قوانین و احکام دین اسلام است.
گلشهرینین کرامات آخی ائورن اثری ۷۵۰ ایل اؤنجهدن تورکجه آذربایجان ادبیاتینین زیروهسینده دایانان بیر اثردیر. اثرین کیچیکلیگینه باخمایاراق، تورک ادبیاتیندا بؤیوک اهمیته مالیکدیر. بو اثر آهیلیک طریقتی و اونون بؤیوک باشچیلاریندان اولان آخی ائورنین یاشاییش و سیماسینی آچیقلادیغی اوچون ده اؤنم داشییر. بونا گؤره ایلک اؤنجه اخی ائورنی تانییاق و سونرا کرامات اخی ائورنی آراشدیرالیم.
ولی از مردم نیشابور است. نام پدرش سید ابراهیم ثانی و مادرش، دخترِ یکی از علمای نیشابور بوده است. او را با نام بکتاش رومی نامیدهاند[1]. ولادت او ۶۰۵ (نهاد سامی، ۲۹۳)، ۶۴۵(سرچشمه تصوف در ایران، ۲۱۰) و ۶۴۶ (نفیسی، تاریخ نظم و نثر در ایران، ج۲، ۷۵۷) نوشتهاند. وی ابتدا به خدمت خواجه احمد یسوی رسیده، بدستور وی به بدخشان رفته، بعد از بازگشت به خراسان، به سفر نجف رفته و سپس به مکه، بیت المقدس، دمشق و حلب سفر کرده است. سالِ وفات وی را ۶۹۷، ۷۳۸ و ۷۴۰ نوشته شده است. گولپینارلی سال وفاتش را ۶۶۹ / ۱۲۷۰ نوشته است (گلپینارلی، مذاهب و طرایق در ترکیه، ۱۰۳).
خواجه احمد دهانی ایران تورکلرینین ان گؤرکملی سیمالاریندان بیری دیر. شاعیر ایلک دفعه سلجوقلو سلطانلاری چاغیندا خراساندان کؤچوب و آنادولویا گئتمیش و سونرا دا سلجوقلو سلطانیندان اجازه آلاراق اؤز آناوطنینه قاییتمیشدیر. دهانی آذربایجان تورک ادبیاتینین شاعیرلریندن تانینیر. بیلیندیگی کیمی، خراسان تورکجهسی آذربایجان تورکجهسینین بیر دالی تانینیر و تمام خراسان شاعرلرینین دیلی آذربایجان دیلی و ادبیاتیندان ساییلیر. خواجه احمد دهانی اسفراینلی حسن اوغلودان سونرا خراسانین ان تانینمیش تورکجه سؤیلهین شاعری تانینیر. دهانی غزل شاعری دیر، آنجاق بؤیوک بیر اثری ده سلجولقو سلطانلارینین شاهنامهسیدیر.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی