آذربایجان شاعری عزّالدین حسناوغلونون حیاتی / دوکتور سیفالدین آلتایلی
آذربایجان شاعری عزّالدین حسناوغلونون حیاتی
دوکتور سیفالدین آلتایلی
اؤزت:
عزّآلدین حسناوغلونون آذربایجان تورکجهسینده شعر یازان ایلک شاعر اولدوغو معلومدور. اونونلا باغلی ایلکین معلوماتلار بختیشاه دولتشاه سمرقندینین «تذکرهالشعرا» آدلی اثرینده یئر توتموشدور. ایندییه کیمی اونون اوچ تورکجه شعری معلوم ایدی. قیپچاق شاعری سیف سرایینین سعدی شیرازینین گولوستان آدلی اثرینی ترجومه ائتدیگینده ترجومهنین سونونا علاوه ائتدیگی «آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر اوز، جانفزا دلبر» میصراعسی ایله باشلایان صوفیانه غزلی، بیری «مجموعهالنظایر و جامعالنظایر»ده نشر اولونان «عجب بیلسم منی شیدا قیلان کیم» مصراعسی ایله باشلایان، دیگری ده باربارا فلمینگ طرفیندن مصرده چاپ اولونموش بیر مجموعهده تصادوف ائدیلهرک نشر ائتدیریلن «نئجهسن گل ای یوزی آغوم بنوم» مصراسییلا باشلایان و عشقی ترنّم ائدن شعرلریدیر. حسناوغلونون آنیلان شعرینین قیپچاق شاعری سیف سارایی طرفیندن ائدیلن ترجومهنین سونونا علاوه ائدیلمهسی مملوک بؤلگهسینین خوارزم قیزیل اوردو آذربایجان-آنادولو بؤلگهلرینده حاکم اولان ادبی دیللرین انکشاف یئری اولدوغونو، دیگر طرفدن عزالدین حسناوغلونون بو بؤلگهده ده چوخ یاخشی تانیندیغینی ثبوت ائدیر. اصلینده حسناوغلو حقینده ایلک دفعه اولاراق ۱۹۲۱-جی ایلده «درگاه» آدلی مجموعهنین ۱-جی نمرهسینده «ان اسکی تورک آذری شاعری حسناوغلو» و ۱۹۲۵-جی ایلده «دارالفنون ادبیات فاکولتهسی مجموعهسینین IV/I» نومرهسینده«آذری ادبیاتینا عایید نوتلار: حسناوغلو و حبیبی» آدلی مقالهلری ایله دولغون معلومات وئرن تورکیهلی گؤرکملی عالم و دولت خادمی فواد کؤپرولو اولموشدور.
حسناوغلونون «کیتاب سیرهالنبی» آدلی ۳۶۷ ورقلیک الیازماسی فنلاندییادا بیر دوستوم طرفیندن تاپیلمیشدی. ۲۰۰۹-جو ایلدن اونون اوستوندا ایشلهیهرک نهایت ۲۰۲۳-جو ایلده تورکیهده «آلتیناوردو نشریات» طرفیندن چاپ ائتدیردیم. اثر حضرت محمدین حیاتی، مبارزهلری و حضرت علینین معین جنگلرینه حصر ائدیلمیشدیر.
ایندیه کیمی تورک دونیاسینا ایلک سیر اثرینی ارزوروملو مصطفی ضریرین یازدیغی ایرهلی سورولوردو، آنجاق عزالدین حسن اوغلو اسفرایینی ضریردن یوز ایل اؤنجه یاشامیش و بو اثرینی یازمیشدیر. اصلیندا اوستونده اوزون ایللر ایشلهیهرک چاپ ائتدیردیگیم بو اثر تورکجهنین ایلک سیر اثری اولماقلا یاناشی ۱۳-جو یوزیللیکده یازیلماسینا باخمایاراق تورک ائپیک شعرینین ان گؤزل اثرلریندن بیریدیر. اثر حضرت محمدین مبارزهلری و حضرت علی جنگلرینه حصر ائدیلسه ده تورک ائپیک عنعنهسینین ۱۳-جو یوزیللیکدهکی محتشم عابدهسیدیر. بو اثرله بیرلیکده ۱۳-جو یوزیللیگه مخصوص تورک ادبیاتی و دیل تاریخی یئنیدن یازیلاجاقدیر.
آچار سؤزلر: حسناوغلو، مملوک، خوارزم، ضریر، آذربایجان، آنادولو
عزالدین حسن اوغلو ۱۳-جو یوزیللیکده دوغولوب سونلاریندا وفات ائتدیگی دوشونولان اسفراینی بو چاغین مشهور شاعیرلریندن بیریدیر. تورکجه شعرلرینده «حسناوغلو»، فارسیجا شعرلرینده «پورحسن» تخللوصونو ایشلتمیش (۲۴، س. ۲۳۷؛ ۱۳، ص ۱۰۵؛ ۸، ۱۷۲۱؛ ۹، ص ۱۸۳)، هیجری یئددینجی یوزیللیگین عرفان شاعیرلریندن بیریدیر. حسناوغلو خراسان بؤلگهسینده یئرلهشن آذربایجان میللی علملر آکادمییاسی م. فضولی آدینا الیازمالار اسفرایینده هیجری تقویمه گؤره ۷-جی یوزیللیگین ایلک یاریسینا میلادی ۱۳-جو یوزیلده دونیایا گالمیشدیر (۱۷، س. ۲۸۲). ۱۵جی یوزیللیگین تذکرهچیسی دولتشاه سمرقندی اونون عارف، موحد، سالک و مجذوب بیری اولدوغونو، اسلامین، مسلمانلارین شیخی رضیالحق والدین علی بن سید لالانین خلیفهلریندن شیخ جمالالدین احمد ذاکرین مریدی اولدوغونو، حال ترجومهسینین ولیلر سیراسینا یازیلماسینین واجب، شاعیرلیکده مکمل بیری اولدوغونو، تورکجه و فارسیجا گؤزل شعرلار یازدیغینی، تورکجه تخللوصونون حسناوغلو، «دیوانی»نین دا آذربایجاندا چوخ مشهور متصوف بیر شاعر اولدوغونو یازمیشدیر (۲۰، ص ۲۷۵؛ ۳، ص ۲۰؛ ۸، ص ۱۷۲۱؛ ۲۱، ص ۲۳۶؛ ۱، ص ۱۶۷). دولتشاه سمرقندینین «مجذوب» کیمی تقدیم ائتدیگی حسناوغلو، موللا جامینین دا تصویر ائتدیگی مبارک قروپا (۱۹، ص ۲۵) مخصوص اولوب «قطبالمحققین شیخ عزالدین اسفراینی» کیمی بیلینیر و وورغولاندیغی کیمی دؤورونون ان مشهور شاعیرلریندن بیریدیر.
آدی اولیا سیلسیلهسینده کئچمیش اولسا دا مکمل بیر شاعر اولموشدور (۱۱، ص ۱۲۹). دولتشاه همچنین اونون «شوخ و بی-رحم فتادست نگارم چون کیم/بوردا اندیشه و خواب قرارم چون کیم» بیتی ایله باشلایان فارسیجا بیر غزلینی دا تذکرهسینده قئید ائتمیشدیر. حسناوغلونون شیخی شیخ احمد ذاکر علی لالانین خلیفهسیدیر (۹، ص ۱۸۲).
علی لالانین شیخی ده نجمالدین کُبرادیر. کبرویلیک ایسه طریقتلر ایچینده اؤنملی بیر یئره مالیکدیر (۶، ص ۲۹). بو طریقت مرکزی آسیادا قورولان اوچ بؤیوک طریقتدن بیری اولموشدور. نجمالدین کبرانین خلیفهلریندن سیفالدین البخارازی بخارا و اطرافیندا قیرخ ایل اسلامی یایماق اوچون چالیشمیش، مونقوللارلا یاخین علاقه ساخلامیش، جیغاتای خانین وزیری قطبالدین امیده مکتوب یازمیش، قیزیل اوردو خاقانی بارکا بخارایا گئتدیگینده مسلمان اولماسیندا مهم رول اوینامیشدیر (۱۸، ص ۱۰۲).
حسناوغلونون دونیایا گلدیگی تاریخله باغلی هلهلیک قاتی بیر معلومات یوخدور.
کؤپرولو، ارتایلان، بانارلی و بابایئو اونون ۱۳-جو یوزیللیگین سونو و ۱۴-جو یوزیللیگین باشلاریندا یاشادیغینی ایرهلی سورموشدور (۵، ص ۱۳). نورالدین عبدالرحمان کسرائی اسفرائینی (ه. ۶۳۷-۷۱۷/ م. ۱۲۴۰-۱۳۱۷) «کاشفالاسرار» آدلی اثرینده حسناوغلونون، شیخ احمد ذاکر گورپانینین اؤزونه ارشاد بارهده اجازه وئردیگینی، اونون نمایندهسی کیمی اسفرایینین کسرگ کندینین شمالیندا ابوبکر کاتتانیا مخصوص تقده تلقین ائدیلدیگینی یازمیشدیر. شیخ نورالدین عبدالرحمان کسرگی اسفرایینی بغدادا گئتمهدن اؤنجه، یانی هیجری ۶۷۵ (م.۱۲۷۶) ایلینده بو حادثهنین رئاللاشدیغینی قئید ائتمیشدیر (۱۱، ص ۱۲۹-۱۳۰). حسناوغلونون عرفاندا بو سویهیه چاتماسی اوچون معین زمان کاسیی نظره آلیندیغیندا او وقتلر اونون تقریباً قیرخ یاشیندا اولدوغو تخمین ائدیلمکدهدیر. وضعیت بئله اولدوقدا اونون همین یوزیللیگین ایلک یاریسیندا تخمیناً ۱۲۳۶-جی ایللرده دونیایا قالدیغی و ایکینجی یاریسیندا دا وفات ائتدیگی تخمین ائدیله بیلر.
۱۹۸۱-جی ایلده میرزه عباسلینین آذربایجان ژورنالینین اوچونجو نمرهسینده چاپ اولونان «شیخ عزالدین حسناوغلو» آدلی مقالهسینده اسفرایینده فارسلارلا تورکلرین یاناشی یاشادیغی قئید ائدیلمیشدیر (۱، ص ۱۶۵-۱۶۷)، آنجاق آپاریلان آراشدیرمالاردا و ضیالی اینسانلاردان آلینان معلوماتدا اسفرایینده تاریخ بویو فارسلارین یاشامادیغی، بورادا یاشایانلارین تمامینین تورک اولدوغو آیدین اولموشدور.
حسین هاشملی «عزالدین حسناوغلونون ادبی ارثی» آدلی آردیجیل آراشدیرمالار آپارمیش و یازدیغی اثرینده «شیخ جمالالدین ذاکرین شیخی علی لالانین نجمالدین کُبرانین مُریدی اولدوغونو، اونلارین وفات تاریخلری آراسیندا اوزاق باشی ۱۹ ایللیک بیر فرقین اولدوغونو، کبرانین ۱۲۲۶-جی ایلده شیخ رضیالدینین ایسه ۱۲۴۴، و یا آذربایجان میللی علملر آکادمییاسی م. فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو، ایسسن ۲۲۲۴-۹۲۵۷، ۱۲۴۵-جی ایلده وفات ائتدیگینی بیلدیرهرک بو منطقدن حرکت ائدیب عزالدین حسناوغلونون وفاتینین ۱۳-جو عصرین ۱۳۸۰-جی ایللرینه دوشدویونو گمان ائتدیگینی» (۱۲، ۲۲) بیلدیرمیشدیر. آنجاق علمی قایناقلارین تمامیندا نجمالدین کبرانین ۱۲۲۱-جی ایلده وفات ائتدیگی قئید ائدیلمیشدیر. حسین هاشملی آدی کئچیلن آراشدیرماسیندا حسناوغلونون اساس یارادیجیلیق دؤورونون ۱۳-جو یوزیللیگین ایکینجی یاریسینا دوشدویونو بیلدیرهرک اونو ۱۳-جو یوزیل شاعری سایانلارین حقلی اولدوغونو (۱۲، ص ۲۳) قئید ائدیب ایرهلی سورولن فیکری دستکلهدیگینی وورغولامیشدیر.
دولتشاه سمرقندینین یوخاریدا تقدیم ائدیلن معلوماتلاریندان اؤزگه باشقا اونون حیاتی ایله باغلی اولاراق الده ائدیلمیش هر هانسی بیر معلومات ایندیه کیمی الده ائدیلمهمیشدی (۱۴، ۲۵)، آنجاق آپاریلان آردیجیل آراشدیرمالاردا هم حسناوغلو، هم ده شیخ احمد ذاکر ایله باغلی یئنی معلوماتلار الده ائدیلمیشدیر.
حسناوغلو ایله باغلی بئله بیر روایت ایرهلی سورولموشدور:
عزّآلدین حسناوغلونون شیخی احمد ذاکرله بیرلیکده شیخ علی لالانین دیگر خلیفهسی سدالدین حماوی جووئینیدن اسفرایینین گورپان کندینه گئتمیش، عزالدین حسناوغلونون شیخی شیخ احمد ذاکره خبر یوللاییب یانینا گئتمهسینی و اؤزوندن اجازهنامه آلماسینی ایستهمیشدیر. شیخ احمد ذاکیر ده بوخبری گتیرهن شخصه دئمیشدیر کی، «گئت سعدالدین حماویه من اللها شیخ سعدالدین حماوینین اذنی و امری ایله عبادت ائتمهیهجهییمی vو بیر قول اولاراق یارادانلا آراما شریک قبول ائتمهیهجهییمی سؤیله»، - شکلینده جواب وئرهرک حماویه یوللامیشدیر (۴، ۱۷۴). بو حادثهنی شیخ احمد ذاکرین چوخ سئودیگی باش مریدی عزالدین حسناوغلو ائشیدیب، آنجاق سهوه یول وئرهرک شیخیندهن ایجازه آلمامیش حماوینین یانینا گئدیب سادهلوحلوک ائتمیشدیر. آنجاق حماوی، حسناوغلونون شیخ احمد ذاکرین باش مریدی اولدوغونا گؤره اونا او قدر ده یاخشی علاقه گؤستهرمهییب و حسناوغلو قاییدیب شیخ احمد ذاکرین گورپان کندینین شمال-شرقینده دایمی اولاراق عبادت ائتدیگی و مدرسه کیمی استفاده ائتدیگی ماغارایا گئتدیکده شیخینین دؤرد ریتملی ذکری اجرا ائتدیگینی گؤرموشدور. شیخی اونا فیکر وئرمهمیش و ذکر قورتاردیقدان سونرا نعلینینی چیخاریب چوخ سئودیگی مریدی حسناوغلونا ارک ایله «سن منیم ان سئودییم باش مریدیمایدین، مندن اجازه آلمامیش منه اجازهنامه یازماق ایستهین، بونون اوچون ده بیر آدامینی یوللاییب اؤزونون مندن اوستون اولدوغونو گؤسترمک ایستهین شخصین درگاهینا نیه گئتدین!» معناسیندا چیگنینه بیر نئچه دفه یونگولجه وورموش و «مادام بئله ائتدین اوندا گئت حماوینین مریدی اول دئییرجهسینه» مدرسهسیندن و عبادتخاناسیندان چیخارمیش، اونون یئرینه نورالدین عبدالرحمان کسرهگینی باش مرید کیمی تعیین ائتمیشدیر. حسناوغلو دا گورپان کندینی ترک ائدیب آزادوار بؤلگهسینده حماوینین درگاهینین اولدوغو یئره گئدیب سعدالدین حماوینین مریدی اولموش، قیسا بیر مدت سونرا دا وفات ائتمیشدیر (۱۱، ۱۳۰-۱۳۱). حسناوغلونون شیخ احمد ذاکر طرفیندن بو جور جزالاندیریلیب مدرسهدن چیخاریلماسی و مریدلیگینه سون وئریلماسی کُبرهویه طریقتینین قایدا-قانونلارینا گؤرهدیر. بو قایدا-قانونلاری کبرویه طریقتینی یارادان نجمالدین کبرا قویموشدور.
تاریخی منبعلره گؤره، ائلخانی حکمداری قازان خان (۱۲۲۷-۱۲۹۸) بیبیسینین اری نووروز بهیین ده تلقینی ایله خمسالدین حماوی، خم ده اوغلو سعدالدین حماوی ایله تئز-تئز گؤروشورموشدور. قازان خان خصوصیله سعدالدین حماوی ایله آذربایجان میللی علملر آکادمییاسی م. فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو، ایسسن ۲۲۲۴-۹۲۵۷ فیلولوگییا مسئلهلری № ۲، ۲۰۲۴ ص ۴۲۵-۴۳۴ آتاسینین صمیمی رفتارلاری نتیجهسینه ۱۹ ایون ۱۲۹۵-جی ایلده البرز داغلارینین لار وادیسینده اسلام دینینی قبول ائتمیشدیر (۲۶، ص ۴۲۹). اونونلا بیرلیکده تقریباً یوز مین نفرلیک مونقول اوردوسو دا مسلمان اولموشدور.
حسناوغلونون آزادوارا گئتدیکدن چوخ قیسا بیر مدت سونرا وفات ائتمهسی و ائلخانلی حکمداری قازان خانین مسلمان اولماسی اولایلاری نظره آلیندیغیندا حسناوغلونون ۱۳-جو یوزیللیگین سونلاریندا ۱۲۹۵-۹۸-جی ایللر آراسیندا وفات ائتدیگی گومان ائدیله بیلر (حسنوغلونون قبیر داشینی دوزلدنلر اونون ۶۸۱ هیجری-قمری، میلادی ۱۲۸۲-جی ایلده وفات ائتدیگینی یازمیشدیر). میرزه عباسلی ایسه اونون ۱۲۶۰/۶۱-جی ایلده دونیاسینی دَییشدیینی قئید ائتمیشدیر (۱، ص ۱۷۱). لاکین ایرهلی سورولن بو تاریخلر قطعی دئییلدیر.
حسین هاشملی «عزالدین حسناوغلونون ادبی ارثی» آدلی آراشدیرماسیندا حسناوغلونون ۱۳-جو یوزیللیگین سونلارینا کیمی یاشادیغینی وورغولامیشدیر (۱۲، ص ۲۲-۲۳) قازان خان سعدالدین حماوی ایله اوغلونون آرزوسونا اویان آزادوار خالقینین حسناوغلو اوچون بیر مقبره دوزلتدیگی (۱۱، س. ۱۳۱) منبعلرده قئید ائدیلمیشدیر.
آنجاق حسناوغلونون قبری آزادواردا دئییل اسفرایینده یول اوستوندهدیر. بؤلگهده یاشایان یاشلیلارلا علاقه یارادیلمیش و اونلارین وئردیگی معلوماتا گؤره حسناوغلونون مزاری شاه جهان داغینا سؤیکنمیش بیر تپهنین اوستوندهدیر. مزار آرادان اؤتن زمان عرضینده یولون قیراغیندا یالنیزجا چوخوردان عبارت حالا دوشموشدو، آنجاق همین بؤلگهده یاشایانلارلا البیر اولوب معین ایشلر گؤرولموش، اونلار دا حسناوغلونون قبرینی برپا ائدهرک باشداشینی اوجالتماق قرارینا گلمیشدیر.
تأسوف کی، آرادان معین مدت کئچدیکدن سونرا فارس شووینیستلری برپا اولونان قبری داغیتمیشدیر.
مزارین اطرافیندا ۷ متر دیامترینده دایرهوی دیوار، گونئیه آچیلان بیر قاپیسی اولوب هر کیمین تانریدان بیر دیلهیی اولسا، خستهلهنن، ائولهنه بیلمهین قیزلار، اوغلانلار، اللهدان بیر آرزوسو اولانلار نذیر دئییب یاغ، سوغان، ساریمساق، بوغدا، ادویه، قاخاج ات و دیگر شئیلرله «دنیگی» آدلی یئمهیی بیشیریب جمعه آخشامی گونو حسناوغلونون قبری باشیندا پایلایارمیش. کیشیلر، قادینلار و قیزلار قبرین اطرافیندا دایرهوی شکیلده سسلی ذکر آیینلرینی تاریخ بویو تشکیل ائتمیشدیر. بؤلگهده یاشایان آهیل اینسانلاردان و ضیالیلاردان آلینان معلوماتا گؤره بو آیین و مراسیملر بو گونون اؤزونده ده دوام ائتدیریلیر. اسفرایینلی ضیالی یازیچی محمد توحیدینین وئردیگی معلوماتا گؤره بؤلگهده یاشایان خالق حسناوغلونو «پر موشتر (پیرمرشد)»، «شیخ حسناوغلو» دئیه یاد ائدیر.
بعضی آراشدیرماچیلار حسناوغلونون مقبرهسینین سید حسن غزنوییه مخصوص اولدوغونو ادعا ائتمیشدیر، لاکین علی بن زید بیهقی «الباب فی تهذیبالانساب» آدلی اثرینده حسن غزنوینین قبرینین سرخسده اولدوغونو یازمیشدیر.
خلیلالله خلیلی افغانی، سنایینین اثرلری حقده آراشدیرمالار آپارارکن سید حسن غزنوینین قبرینین غزنه بؤلگهسینده یولون قیراغیندا اولوب، خالقین اونون قبرینی دایم زیارت ائدهرک روحونا دعا اوخودوغونو، امین حبیبالله خان ادارهسی اثناسیندا مقبرهنین قوببهسینین تعمیر ائدیلدیگینی قئید یازمیشدیر. خلیلالله خلیلی افغانی اونون جووئینده وفات ائتدیکده نشینین غزنهیه آپاریلیب دفن ائدیلدیگینی یازمیشدیر. بو معلوماتلاردان حرکتله حسناوغلونون مقبرهسینین ائلخانلی حاکمیتینین سون وقتلرینده تیکیلدیگینی سؤیلهمک ممکندور (۱۱، ص ۱۳۱). جناب فسنگرینین بو معلوماتینا باخمایاراق یوخاریدا قئید ائدیلدیگی کیمی او مقبرهدن آذربایجان میللی علملر آکادمییاسی م. فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو، ایسسن بو گونه حصر-علامت قالمامیشدی، آنجاق اسفرایین تورکلری اونون قبیر-اوستو عابدهسینی برپا ائتمیش، عابده داغیدیلسا دا اؤز مدنیتیمیز آدینا تاریخی بیر ایش گؤرولموشدور.
باشقا بیر مسئله ایسه عزالدین حسناوغلونون اؤزوندن بیر اثر سونرا یارانان سربداریلر حرکاتینین اؤزولونو قویماسیدیر. حسناوغلو مونقول اشغالینا مخالفت ائتمیش و یاراتدیغی حرکت زمانلا بیر خاندانین یارانماسینا سبب اولموشدور. سربداریلر خاندانین قوروجوسو بؤلگهده حرمت ائدیلن بیر دولت آدامینین اوغلو عبدالرزاق آدلی شخصدیر. او بیر مونقول مأمورو قتله یئتیریب بئیهق (سبزوار) بؤلگهسینده باشتین آدلی یئرده عصیان ائتمیشدیر. حرکاتین سربداریلر آدلانیلماسینا گلدیکده عبدالرزاق: «آلچاقجا قتله یئتیریلمکدنسه، کیشی کیمی باشی دار آغاجینا وئرمک مین دفعه داها یاخشیدیر»، - دئمیش و بو سؤزدن ایلهام آلیناراق «سربداریلر» (باشینی دارا وئرنلر) دئییلمیشدیر. بؤلگهنین حاکمی توقای تیمورون ائلخانلی ولیعهدلیگینی اله کئچیرمک اوچون حرکته کئچمهسینه گؤره مونقول سرکردهلر عصیان ائتمیش، عبدالرزاق دا ادارهدن ناراضی اولانلاری اطرافینا ییغاراق بئیهقین کنترولونو ۱۳۳۷-جی ایل تاریخینده اله کئچیرهرک «امیر» تیتولونو آلسا دا بیر مباحثه زمانی قارداشی وجیهالدین مسعود طرفیندن ۱ ایول ۱۳۳۸-جی ایلده قتله یئتیریلمیشدیر (۱۵، ص ۵۴۹).
عزالدین حسن اوغلو کبرویه طریقتیندادیر. طریقت لغتده گئدیلهجک یول، حال، رفتار، اللها چاتماق ایستهینلره مخصوص عادات و داورانیش معناسیندادیر. بو کلمه قرانِ کریمین طه سورهسینین ۶۳ و ۱۰۴-جو آیهلرینده دیله گتیریلمیشدیر.
تصوفده ده عینی آنلامدا ایشلهدیلمیش، صوفیلر ده اونو مریدی حقیقته آپاران یول کیمی وصف ائلهمیشدیر.
اشاره ائدیلدیگی کیمی حسناوغلونون ایندیه کیمی یالنیزجا اوچ تورکجه، ایکی دانا دا فارسیجا شاعیری معلومایدی. فینلاندییادا تاپیلان الیازما «کتاب سیرهالنبی» آدلی اثری سیر نوعوندا یازیلمیشدیر. «سیر» لغتلرده "حرکت، حیات طرزی، وضعیت، حال، داورانیش، یئریمه" شکلینده معنالاندیریلمیشدیر و «سیرت» سؤزونو جمع حالیدیر (۲۵، ۳۱۶). تانری، قرانِ کریمده طه سورهسینین ۲۱-جی آیهسینده «آل اونو، دئدی، قورخما بیز اونو یئنه ایلک حالینا گتیرجهییک.» بویورموشدور. قراندا حال و تهر اولاراق ایلک دفعه بو آیاتدا دیله گتیریلمیشدیر (۱۶، ۱۹). «سیر» و یا «سیرت» آدی زمان عرضینده سادهجه اولاراق حضرت محمدین حیاتی، حیاتینی موضوع گؤتورن علم، بو مقصدله یازیلان اثرلره آد اولموشدور. مغازی ایسه «مغزات» سؤزونون جمع حالی کیمی حضرت محمدین حربلری، دوشمن اوستونه یوللانان حربی حصهلری، ساواش یئری (۲۲، ص ۶۷۰)، ووروشما، ساواشلاری دیله گتیرن حکایهلری قونو گؤتورموش، حرب تاریخی، سوق و حرکات، دولتار، بینالالخالق حقوق، قارشیلیقلی علاقهلار آنلامیندا ایشلهدیلمیشدیر.
سیری تاریخ علمیندن فرقلندیرن ان اؤنملی عنصر سیرین مرکزینده حضرت محمدین یار آلماسی، اونون تانری طرفیندن قورونماسی، دایمی اولاراق اللهین نظارتی آلتیندا اولماسی، اوزلاشدیغی هر چتینلیگین عهدهسیندن اونون یاردیمی ایله گلمهسیدیر. بیر دیگر یؤن ایسه حضرت محمدین هر حرکاتی، هر سؤزو، هر داورانیشینین دیندن منبعلنمهسیدیر. اونون خارجینده هئچ بیر شخص حضرت محمدین داشیدیغی وصفلره مالیک اولمامیش و اولامایاجاقدیر. بو دا اونونلا علاقهلی اولاراق یارانان سیر علمینی فرقلندیرن یؤنلردیر (۲۲، ۳۷). معلوم اولان ان قدیم سیر اثرینی ابن اسحاق یازمیشدیر کی، همین اثر «سیرت ابن اسحاق» و یا «مغازی ابن اسحاق» کیمی بیلینیر (۱۰، ص ۳۱۹). سیر حضرت محمدین حیاتینین تمامینی احاطه ائتسه ده مغازی یالنیزجا مدینهده کئچن سون اون ایللیک حیاتینی آذربایجان میللی علملر آکادمییاسی م. فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو، ایسسن ۲۲۲۴-۹۲۵۷ موضوع گؤتورموشدور (۲۳، ص ۲۲۲). بو دوشونجهلردن حرکت ائدیلدیگینده سیرت اسلامی علملرین ان اؤنملیسی کیمی اؤزونو گؤستهریر، چونکی حضرت محمدین حیاتی، محاریبهلری، انسانلارلا دیالوگو، سُنتی اوندا جمع اولموشدور (۷، ص ۷۲۴).
تورکلر اسلام دینینی قبول ائتدیکدن سونرا حضرت محمدله باغلی معلوماتلاری شفاهی منبعلردن آلمیشلار. اسلام دینینین تورکستان بؤلگهسینده یاییلماسیندا تاجیرلرین رولو حدسیز درجهده تأثیرلی اولموشدور. تورکلر داها سونرالار قرانِ کریمی اوخویا بیلمه و آنلاما مقصدیله عربجه، سونرا دا ادبی اثرلرین تاثیریله فارسیجانی اؤیرنمیش، سالجوقلار امپریاسینین دولت دیلی فارسیجا اولدوغوندان بو دیل سارایدان باشلایاراق خالق طرفیندن منیمسنمیش، بو یوللا فارس دیلی، فارس مدنیتی آذربایجانا و آنادولویا سوخولاراق ادبی ساحهده فارس دیلینین ادبیاتدا، عرب دیلینین دا علمی ساحهده حاکمیتی باشلامیش، زمانلا بو ایکی دیل ایله اوغوز تورکجهسینین قاریشیمیندان عثمانلیجا دئییلن دیل یارانمیشدیر.
کلاسیک تورک ادبیاتیندا سیر کیتابلاری اوّلجه ترجومه شکلینده گؤرولموشدور. تورک ادبیاتینا ترجومه ائدیلن ایلک سیر اثری ده قاضی مصطفی ب. الارزنهرومی (اؤ. ۱۳۹۳) طرفیندن ۱۳۸۸-جی ایل تاریخینده عرب دیلیندن ترجومه ائدیلن «ترجمهالضریر و تقدیماتالظاهر» آدینی داشیییر (۱۶، ص ۲۲). منثور سیر اثرلرینه وئیسینین «دوررالتاج فیسیرتی صاحبالمعراج» اثری، منظوم سیره ده ۲۰۲۳-جو ایلده تورکیهده چاپ ائتدیردییمیز عزّآلدین حسناوغلونون «کیتاب سیرهال نبی»؛ مُنیری ابراهیم چلبی آماسیاوینین «سیره نبی»؛ سلیمان چلبینین «وسیلهالنجات» (۲، ص ۱۶-۱۷)؛ نظم نثر قاریشیق سیر کیتابلارینا دا ارزوروملو مصطفی ضریرین اثری ایله ترجومه سیر کیتابلارینا دا قاهیرهده چاپ ائتدیریلن «سیرهالنبی» (۲، ص ۱۴) اثری نمونه کیمی گؤستهریله بیلر.
حسناوغلونون یازدیغی «کتاب سیرهالنبی» آدلی سیر اثری تورک دونیاسیندا بو ساحهده یازیلمیش ایلک اثردیر. ایندیه کیمی ارزوروملو مصطفی ضریرین «سیره نبی» آدلی اثری تورکلرین یازدیغی ایلک سیر کیمی قبول ائدیلیردی، آنجاق عزّآلدین حسناوغلو اوندان بیر عصر اؤنجه یاشامیش و بو اثرینی دا طبیعی اولاراق اوندان یوز ایل اؤنجه یازمیشدیر. اثرین دیلی ۱۳-جو یوزیلین تورکجهسیدیر و ۱۸۰۲-جی ایلده ایستانبولدا اوزو کؤچورولموشدور. یازیلدیقدان تقریباً ۵۰۰ ایل سونرا اونون اوزونون کؤچورولماسی حسناوغلونون قدرتلی بیر شاعر اولماسیندان و اسرلرینین ذوقلا اوخونماسیندان خبر وئریر.
نتیجه:
نتیجه اولاراق دئییله بیلر کی، عزالدین حسن اوغلو حاقیندا ایندیه کیمی یالنیز دولتشاه سمرقندینین «تذکرهالشعرا» اثرینده اونونلا باغلی اولاراق قئید ائتدیگی معلوماتلار بیلینیردی، آنجاق بیز بو معلوماتلارا داها بیر علاوهلر ائتمیشیک. البته بونلار حسناوغلونون حیات و یارادیجیلیغی ایله باغلی کامل معلوماتلار دئییلدیر. اونون اؤزو حاقیندا و یا چاغداشی اولان تصوف اهلینین یا دا یاخین یولداشلارینین قئیدلری تاپیلدیقدا اونون حیات و یارادیجیلیغی داها اطرافلی اؤیرهنیلهجکدیر. ایندیلیک معیا اثرلرده و الیازمالاردا اونونلا باغلی قئید ائدیلمیش معلوماتلار توپلانیب ۲۰۲۳-جو ایلده چاپ ائتدیریلن «کتاب سیره النبی» آدلی اثره بیر آز داها دولغون شکیلده تقدیم ائدیلمیشدیر.
قایناق:
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasi M. Füzuli adına Əlyazmalar Institutu, ISSN 2224-9257
Filologiya məsələləri № 2, 2024, Səh. 425-434.
Әdәbiyyat
1. Abbaslı, M. Şeyx İzzәddin Hәsәnoğlu // Azәrbaycan jurnalı, Bakı: 3 Mart, -1981. -163-178 s.
2. Ahmed. “Mǝnzum Sîret-i Nebî” /Ahmed. Yayına Hazırlayanlar: Turgut Karabey-Bülent Şığva, Ankara: Akçağ Yayınları. -2016, -424 s.
3. Akpınar, Y. Azeri Edebiyatı Araştırmaları / Y. Akpınar. İstanbul: Dergâh Yayınları. -1994. -512 s.
4. Altaylı, S. Ahmet Yesevi’den İzzeddin Hasanoğlu ve Hacı Bektaş Veli’ye // S. Altaylı. -Toshkent: Türk Xalqlarının Ədәbiyyatı: Ədәbi әlaqә, әdәbi tәsir vә tәrcümә, -2022. -169-180 s.
5. Babayev, Yaqub. XIII-XIV Əsrlәr ana dilli lirik şeirimizin inkişaf yolu / B. Yaqub. Bakı: Elm vә Tәhsil. -2009. -255 s.
6. Ceyhan, S. “Zühd” maddesi: [44 cilddә] / S. Ceyhan. -Ankara: TDV Yayınları, c. 44: TDV İslam Ansiklopedisi, -2013. -530-532 s.
7. Dönmez, K. “Siret İlminin Kronik Problemi: anakronizm” // Siret Sempozyumu I, Türkiye’de Siret Yazıcılığı, -Ankara: -2012. -760 s.
8. Ergun, S.N. Edebiyat Muhasebesi (Hasanoğlu yeni bir gazeli) //S.N.Ergun. Milli Mecmua, sene 5, sayı 107, 1 Nisan 1928, yer no 1961 SB 20, mikrofilm no. 346-350, İstanbul: Evkaf Matbaası, Yayınlayan Mehmed Mesih. -1928.
9. Ertaylan, İ.H. Azerbaycan Edebiyat Tarihi 1-2/ İ.H.Ertaylan, haz. Pervane Bayram. Ankara: Akçağ Yayınları, -2013. -514 s.
10. Fayda, M. “Siyer ve Meğazi” maddesi: [44 cilddә] / M. Fayda. -Ankara: TDV Yayınları, TDV İslam Ansiklopedisi. c. 37. -2009. -319-324 s.
11. Fesengeri, G. İsferayinin Ünlü Şahsiyetleri (Meşahir-i Esferayin) /G. Fesengeri. Meşhed: İslami Araştırmalar Derneği. -2000. -336 s.
12. Hǝşimli, H. İzzәddin Hәsәnoğlunun Ədәbi İrsi /H. Hәşimli. Bakı: Elm vә Tәhsil. -2016. -134 s.
13. Kafkasyalı, A. İran Türkleri ve İran Türk Edebiyatı // - Erzurum: A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, -2004. c. II, sayı 24. -99-132 s.
14. Qәhrәmanov, C. Azәrbaycan Klassik Ədәbiyyatından Seçmәlәr / C. Qәhrәmanov -Bakı: Şәrq-Qәrb. C II. -2005. -408 s.
15. Merçil, E. Serbedârîler // E. Merçil. TDV İslam Ansiklopedisi, C 36. Ankara: TDV Yayınları. -2009. -549-550 s.
16. Nabi, Y. Zeyl-i Siyer-i Veysî /Y. Nabi. İstanbul, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları. -2020. -640 s.
17. Nemini, Muhammed Kadir Bagırî. Daneşveran-ı Horasan / M.K.B. Nemini. Tahran: Neşr-i Emin Neşriyatı. -1974
18. Öngören, R. “Tasavvuf” maddesi // R. Öngören. TDV İslam Ansiklopedisi, C 40, Ankara: TDV Yayınları. -2011. -119-126 s.
19. Schimmel, A. İslamın Mistik Boyutları /A. Schimmel. İstanbul: Kabalcı Yayınları. -2004. -533 s.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasi M. Füzuli adına Əlyazmalar Institutu, ISSN 2224-9257
Filologiya məsələləri № 2, 2024, Səh. 425-434
20. Semerkandî, D. Devletşah Tezkiresi /D. Semerkandi. C II, (çev, Necati Lugal). İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser. -1977. -167 s.
21. Sǝmǝrqǝndi, D. Tǝzkirǝtüş-Şüǝra /D. Sәmәrqәndi. Haz: Lalǝ Sultanova, Redaktor: Tǝrlan Quliyev, Bakı, Şǝrq-Qǝrb. -2022.
22. Şulul, K. Siyer Yazıcılığında Kronoloji Meselesi /K.Şulul. Sîret Sempozyumu I, Türkiye’de Sîret Yazıcılığı, Haz: Tahsin Koçyiğit, Ankara. - 2012.
23. Tergip, A. Siyer Yazıcılığı ve Türklerin Siyer İlmine Katkıları //A. Tergip. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 3, Sayı 15, Klasik Türk Edebiyatının Kaynakları Özel Sayısı Prof, Dr, Turgut Karabey Armağanı, Samsun. -2010. -221-232 s.
24. Vurğun, S.-İbrahimov,M.-Dadaşzadә, M. A. Azәrbaycan Ədәbiyyatı Tarixi I, Bakı: Elmlәr Akademiyası Nәşriyyatı. -1960
25. Yaman, A. “Siyer” maddesi // TDV İslâm Ansiklopedisi, C 37, Ankara: TDV Yayınları
26. Yuvalı, A. Gazan Han maddesi //A.Yuvalı. TDV İslam Ansiklopedisi, C 13, Ankara: TDV Yayınları, -1994. -429-431 s.
Rәyçi: Prof. Әdalәt Tahirza
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی