در باره ریشه تركی - آلتائی نام زنگان ، نظرات مختلفی ارائه شده است، مهمترین آنها عبارتند از:
سین Sin كلمه ای تركی به معنی مقبره و مدفن است. از همین ریشه است كلمات "سینلهSinlə "، "سینلاق Sınlaq" و سینهSinə ، هر سه به معنی مقبره، قبر، مدفن، مزار، مجسمه یادبود و صنم (ابن مهنا، سنگلاخ، عثمانی، قپچاق، ...). "سین" در تركی قیرقیزی، قزاقی، نوقای و ... به معنی مجسمه، مخصوصا مجسمه سر قبر است.
میرزهمحسن تأثیر تبریزی ۱۷-جی عصرین ایکینجی یاریسی - ۱۸-جی عصرین اوّللرینده یاشامیش استعدادلی آذربایجان شاعریدیر. اونون حیاتی و یارادیجیلیغی کفایت قدر آراشدیریلمامیش، اثرلری الیازما شکلینده دوروموزه چاتمیشدیر. بو شاعرین تورک دیلینده لیریک شعرلری ایلک دفعه تهرانداکی سپهسالار عالی مکتبینین کتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازماسی اساسیندا "نورلان" نشریاتی طرفیندن نشر اولونموشدور. دیلچیلیک اوزهره فلسفه دوکتورو پاشا کریموون نشره حاضرلادیغی "تأثیر تبریزینین تورک شعرلری" کتابیندا مؤلفین دوغما شعرلرینه گیریش، متنین فونئتیک کؤچورمهسی و الیازمانین چاپ نسخهسی یئر آلیر.
تذکره یازما آذربایجان ادبیاتی تاریخینده چوخ گؤرکملی یئر توتور و یوزلرله تذکره یازیلمیشدیر. "آذربایجان ادبیاتی تاریخی"نین یئددینجی جیلدینده من بو بارهده ایکی آیری فصلده (ایکینجی و آلتینجی فصللر) قیساجا بحث ائتمیشم، لاکین بو موضوعدا بول ماتئریال اولدوغوندان، آیریجا بیر کتاب ترتیب ائتمک مقصده اویغوندور. آذربایجاندا عرب، فارس و تورک دیللرینده اوچدیللی ادبیات موجوددور و عینی زاماندا، شاعرلرین تانیتیمی دا عصرلر بویو فارس و تورک دیللرینده یازیلمیشدیر. آذربایجان ادبیاتی خراساندان آنادولویا و قافقازدان فارس کؤرفزی ساحللرینه قدر گئنیش جغرافی اراضیسینی احاطه ائتمکدهدیر. بو ادبیات مین ایلدن چوخ بیر دورو احاطه ائدیر.
مولانا جلالالدین محمد عتیقی، هیجری ۷-جی عصرده فارس و تورک دیللرینده شعرلر یازمیش و آدینی ابدیلشدیرمیش آذربایجان ادبیاتی تاریخینده دَیرلی عالم و شاعرلردن بیریدیر. جلالالدین عتیقی، پوئزییا و تصوف ساحهسینده اوچ ابدی اثر قویوب گئدن ائلخانیلر دورونون گؤرکهملی شاعر و واعظلریندن بیری حساب اولونور. صوفی و میستیک دوشونجهلر، زاهدلیکدن داها چوخ سئوگییه اوستونلوک وئرمک و وارلیغین وحدتی عتیقینین پوئزییاسینین دوشونجه خصوصیتلری آراسیندادیر. تذکرهچیلر اونون دوغوم ایلی کیمی هیجری ۶۴۶-جی ایلی، وفات ایلی کیمی ایسه هجری ۷۴۱-جی ایلی قید ائتمیشلر. آتاسی قطبالدین ابولفضل عبدالرحمان، هجری ۷-جی عصرده آذربایجانین مشهور تفسیرچیلریندن، واعظلریندن و بؤیوک عالملریندن بیری ایدی و عائلهسی لطفکارلیغی و سخاوتی ایله تانینیردی، بیلیک، لیاقت و جنگاورلیکده مثلسیز ایدی. او، تبریزدهکی شاعرلر مقبرهالشعراده دفن اولونوب.
مولانا جلالالدین محمد عتیقی یکی از علما و شعرای ارزشمند تاریخ ادبیات آذربایجان است که در قرن هفتم هجری اشعاری به زبانهای فارسی و ترکی سرود و نام خود را جاودانه ساخت. جلالالدین عتیقی از شاعران و واعظان برجسته دوره ایلخانان به شمار میرود که سه اثر ماندگار در حوزه شعر و عرفان از خود برجای گذاشت، افکار صوفیانه و عارفانه، ترجیح عشق بر زهد و وحدت وجود از جمله اختصاصات فکری شعر عتیقی است. تذکرهنویسان سال ۶۴۶ هجری را زمان تولد و ۷۴۱ قمری را سال فوت وی ذکر کردهاند. پدرش، قطبالدین ابوالفضل عبدالرّحمان، از مفسران و وعاظ شهیر و عالمان بزرگ آذربایجان در سدهی هفتم هجری به شمار می رفته و خاندان وی به فضل و احسان معروف و در علم و حشمت و جوانمردی بیبدیل بودهاند. وی در مقبرهالشعرای تبریز آرمیده است.
جلالالدین عتیقی از شاعران و واعظان برجسته دوره ایلخانان به شمار میرود که سه اثر ماندگار در حوزه شعر و عرفان از خود برجای گذاشت، افکار صوفیانه و عارفانه، ترجیح عشق بر زهد و وحدت وجود از جمله اختصاصات فکری شعر عتیقی است.
شاعیر اورهگی
منده چیرپینیر انسان اوره گی،
قوللاریمدادیر انسان بیله گی،
اوره گیمده دیر انسان دیله گی،
بیر داملایام من بویوک دنیزدن،
دنیز یارانیر دونیادا بیزدن.
جلالالدین عتیقی از شاعران و واعظان برجسته ایرانی در دوره ایلخانان به شمار میرفت که ۲ اثر ماندگار در حوزه شعر و عرفان از خود برجای گذاشت، افکار صوفیانه و عارفانه، ترجیح عشق بر زهد و وحدت وجود از جمله اختصاصات فکری شعر عتیقی است.
سده هفتم قمری به دلیل ورود مغولان، همواره دوره ای بااهمیت بوده است. یکی از مباحثی که در این عصر لازم است به آن پرداخته شود، بحث شناخت سیر تحولات زبان و ادبیات و شاعران این دوره است از جمله این شاعران برجسته و کمتر شناخته شده، جلالالدین عتیقی زنجانی است.
مولانا در سال ۸۷۸ هـ.ق در ابهر به دنيا آمده و در سال ۹۳۸ ه.ق در قندهار چشم از دنيا فروبست اما در طول زندگي پربار خويش با آفرينش ديوان شعري به زبان فارسي و تركي و عربي، نامي جاويدان از خود به يادگار نهاد و با شهد اشعارش، انديشههاي پاك انسانياش را در كالبد انسانهاي ميهنش ريخت و كامشان را شيرين كرد ولي جاي تعجب است كه در كتابهاي تاريخ ادبيات امروز از جمله آثار ذبيحالله صفا نامي از او نيامده است!؟
کتاب ادراک اللسان الاتراک – (تورکلر دیلینی دوشونمک کیتابی) از ابوحیان یکی از آثار ماندگار در باب آموزش زبان ترکی و فرهنگ لغات ترکی است که در سال ۷۱۲ هجری قمری نوشته شده است.
ابوحیان (۶۵۴-۷۴۵ق / ۱۲۵۶-۱۳۴۴م)، زباندان، شاعر و اديب عصر بنى نصر در غرناطه و ممالیک در مصر است. ابوحیان یکی از ادیبانی است که چندین کتاب در باره زبان ترکی نوشته و توجه فراوان به گرامر و لغات ترکی داشته است. دلیل این امر را باید در وجود حکومتهای ترک – ممالیک در مصر دانست. آثار ابوحیان در این باب از چندین نظر دارای اهمیت است. از یک طرف اهمیت زبان ترکی را در سده های پیشین و در سرزمینهای دور از مناطق ترکزبان مشاهده می کنیم و دیگری آنکه وی با تبحر فراوانی که در بررسی این زبان دارد از گستردگی ادبیات این زبان در آفریقا حکایت می کند.
حمیده رئیس زاده - سحر خانیم
گئجه دیر..
باخیرام آی باجاسیندان
باشقا بیر ماوی گویه
اوردا دا وار ائله بیل
گئجه یوردون قانا دونموش دنیزیندن
نئچه بیر غملی بولوت،
چنلی داغ،
قانلی سویود.
گئجه دیر…
باخیرام آی باجاسیندان
باشقا بیر ماوی گویه
حمیده رئیس زاده ــ سحر خانیم, گئتدی اما آرخاسیندا بیر ایزی، بیر سس، بیر دیر قویوب گئتدی...
روحو آرامیشده اولسون.
نوزده اردیبهشت، سالروز تولد یکی از برجستهترین چهرههای آموزشی و فرهنگی آذربایجان، «جبار باغچهبان» است؛ معلمی نوگرا که مسیر آموزش نوین کودکان و ناشنوایان را در ایران دگرگون کرد.
«سالتوقنامه» یکی از داستانهای قهرمانی مذهبی مشترک ترکان اوغوز - ترکهای ترکیه و آذربایجان - و یک بنای ارزشمند ادبیات عامیانه است که در نتیجه جمعآوری افسانهها و حکایات مربوط به آلپارن ساری سالتوق، که برای گسترش اسلام در آناتولی، روملیا و سایر مناطق در قرن سیزدهم جنگید، پدید آمده و جایگاه خود را در حافظهی جمعی جوامع پیدا کرده است. در قرن پانزدهم، به دستور جم سلطان، پسر سلطان محمد فاتح عثمانی، نویسندهای به نام ابوالخیر با جمعآوری روایات مربوط به ساری سالتوق از مناطق مختلف، «سالتوقنامه» سه جلدی را گردآوری کرد. این اثر لحظات مهم زندگی قهرمان، از تولد تا شهادت و مبارزهی او برای گسترش دین اسلام را روشن میکند. ساری سالتوق آناتولی، روملیا، فرانسه، مصر، ترکستان و دیگر کشورها را فتح میکند، نمونههای بیشماری از قهرمانی را به نمایش میگذارد و پرچم اسلام را هر جا که میرود، برافراشته نگه میدارد. در این داستان حماسی، علاوه بر مکانها و شخصیتهای تاریخی واقعی، با مکانها و تصاویر افسانهای نیز روبرو میشویم. زبان اثر به زبان عامیانه نزدیک است و در برخی موارد به زبان «کتاب دده قورقود» شباهت دارد.
حیدر عباسی (باریشماز) دونیاسینی دَییشدی
استاد حیدر عباسی (باریشماز)، آذربایجانین آدلیم شاعیری و ۳۰دان آرتیق کتابی اولان دَیرلی عالیم بوگون دونیادان کؤچدو. باریشماز جنابلاری دوشونجه و ادبیات عالمینده تایسیز عالیملردن ساییلیردی و هر بیر کتابیندا درین دوشونجهلرینی خالقیمیزلا پایلاشیردی. باریشمازین ادبیاتدا اولان خدمتلری ابدی قالاجاقدیر. اؤنملی اثرلریندن بونلاری سایماق اولار:
عیسی نظری، آذربایجانین دوشونجهلی وکیل و مدنی چالیشقانی دونیادان کؤچدو.
عیسی نظری، آذربایجانین تانینمیش یازیچیسی، ایللر بویو آذربایجانیمیزین دردلرینی سؤیلهین و حقلریندن مودافیعه ائدن َیرلی یازیچی بوگون دونیاسینی دَییشدی. نظری جنابلاری فرهنگی و اجتماعی ساحهلرده چالیشاراق، «نوید آذربایجان» درگیسینین باش یازاری کیمی چالیشمیش و گؤزل مقالهلری ایله بوتون آذربایجان خالقینین اورهیینده یئر سالمیشدیر.
بیز بو آغیر اولایی خالقیمیزا تسلیت دئییب، عائیلهسینه توختاقلیق و دؤزوم آرزی ائدیریک.
اسحاق زنجانی از شاعران سدهی یازدهم هجری است که زندگیش مصادف است با حکومت سلسلهی صفویه در ایران. اسحاق افندی زنجانی یکی از دهها سخنوری است که در این زمان میزیسته که راه سرزمینهای آناتولی را در پیش گرفته و بدان دیار رفته است. پیشاپیش گفتن این امر ضروری است که در زمان صفویه، شاعران زیادی سرزمین مادری خود را ترک کرده و به عناوین مختلف به کشورهای همسایه مهاجرت کردهاند. دستهای از شاعران ایندوره، راه هندوستان را در پیش گرفتهاند و عدهای نیز سرزمینهای آناتولی را ترجیح دادهاند. دلایل هر یک نیز با دیگری متفاوت بوده است.
پژوهشگرانِ اساطیر و خدایان روزبروز در دانشگاهها و مراکز پژوهشی جهان رو به افزایش است و تحقیقات وسیعی صورت می گیرد. پیش از این همواره نظر بر این بود – از جمله مراد اوراز محقق میتولوژی در ترکیه – کل ریشهی اساطیر را در فرهنگ سومری باید جست و توسط سومریان بوده است که در سراسر جهان گسترش یافته است. از سوی دیگر سرزمین های آتایی نیز چه از نظر انبوه اساطیر و چه وسعت و تاریخ دراز مورد توجه پژوهشگران بوده است؛
احمدزاده یار صادق و صمیمی و فداکار آذربایجان و ایران و یکی از نادر بازماندگان و یاران صمد بهرنگی بود، نوروز پس از عمری فداکاری، تحمل شکنجه و زندان در زمان شاه و به پیش رفقای فداکارش رفت. روز ۲۱ اسفند ماه نوروز احمدزاده از دنیای ما رفت.
شب هجرت نوروز درست مصادف است باهمان شبی که در سال ۱۳۵۰ علیرضا نابدل و یارانش به عشق آذربایجان و ایران فدا شدند، او هم به دیدار یارانش رفت. نوروز در زمانیکه محمدرضا شاه پهلوی برای سر "اسکندر صادقینژاد "و "جواد صلاحی" صد هزار تومان جایزه گذاشته بود، خانه اش را در اختیار "علیرضا نابدل" و آن دو قهرمان گذاشته بود . نوروز پس از دستگیری، رکورد تحمل شکنجه شدن در دستگاه ساواک شاه را تحمل کرد، و بارها در زندان زیر شکنجه از حال رفت. بیهوش شد، اما نوروز بدون هیچگونه گرایش، به هیچ حزبی و سازمانی، فقط خواستار دموکراسی برای همه ایرانیان بود .
روزی که شاه فرار کرد، نوروز در انتشار روزنامه "اولدوز " را با تیراژی بالا منتشر کرد. روزنامهای که با انتشارش آگاهی ملی را باور کرد. در انتشار اولدوز، دومین نقش را عباد احمدزاده داشت.
ح.ا
کتاب «مجالس نفایس» که به زبان ترکی جغتایی در سمرقند و با نام حسین بایقرا نوشته شده است، نه تنها به عنوان اولین تذکره و شرح حال شاعرانی است که به زبان ترکی نوشته شده است، بلکه به دلیل روشن کردن زندگی اجتماعی و فرهنگی جهان ترک آسیای مرکزی در قرون ۱۴ و ۱۵ و ارائه اطلاعاتی در مورد زندگی ادبی و شاعران آن زمان، اهمیت دارد. برخی منابع اظهار میکنند که این اثر در سال ۸۹۶ (۱۴۹۱) یا ۸۹۷ (۱۴۹۲) نوشته شده است، برخی دیگر نیز میگویند که فقط مجلس دوم در سال ۸۹۶ نوشته شده است و علی شیر نوایی برای دومین بار در سال ۹۰۳ (۱۴۹۸) اثر خود را ویرایش کرده و آن را با افزودن بیست و سه شاعر دوباره گردآوری کرده است[1] (مجلس النفایس، ویرایش: سویما غنییئوا، مقدمه؛ کارتال، شماره ۱۳ ، ۲۰۰۰، صفحه ۲۳).
دوم اسفند هر سال یادآور روز جهانی زبان مادری است؛ این روز هر انسانی را به اندیشیدن در حقوق اولیهی خویش وامیدارد. نخستین و طبیعیترین داشتهی هر انسانی زبان مادری اوست و بهرهگیری از این نعمت، حق طبیعی انسانهاست. مخالفت با این امر، رفتاری ضد بشری و غیرانسانی تلقی میشود؛ ما ترکان ایران بیش از صد سال است که محروم از این حقوق نگهداشته شدهایم.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی