میرزه محسن تأثیر تبریزی
میرزه محسن تأثیر تبریزی
میرزهمحسن تأثیر تبریزی ۱۷-جی عصرین ایکینجی یاریسی - ۱۸-جی عصرین اوّللرینده یاشامیش استعدادلی آذربایجان شاعریدیر. اونون حیاتی و یارادیجیلیغی کفایت قدر آراشدیریلمامیش، اثرلری الیازما شکلینده دوروموزه چاتمیشدیر. بو شاعرین تورک دیلینده لیریک شعرلری ایلک دفعه تهرانداکی سپهسالار عالی مکتبینین کتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازماسی اساسیندا "نورلان" نشریاتی طرفیندن نشر اولونموشدور. دیلچیلیک اوزهره فلسفه دوکتورو پاشا کریموون نشره حاضرلادیغی "تأثیر تبریزینین تورک شعرلری" کتابیندا مؤلفین دوغما شعرلرینه گیریش، متنین فونئتیک کؤچورمهسی و الیازمانین چاپ نسخهسی یئر آلیر.
بیر مدت سارای مأمورو اولموش میرزامحسن تأثیر تبریزینین بیر دیوانی وار کی، بو دیواندا تکجه تورک غزللری دئییل، هم ده قصیدهلر، مثنویلر و تورک دیلینده دیگر شعرلر ده یئر آلیر.
آشاغیدا وئریلمیش بو شعرلرین آدلاریندان آیدین اولور کی، شاه سلیمان (۱۶۶۶-۱۶۹۴) و شاه سلطان حسین (۱۶۹۴-۱۷۲۲) دورونده تورک دیلینده شعر اوخوماق ملی وظیفهسی اصلینده بو شاعره حواله ائدیلمیشدیر:
- قدرتلی، مقدس و بؤیوک حکمدار شاه سلیمان صفوینی تعریفلهمکاوچون حصر اولونموش و اونون نجیب حضورونا تقدیم ائدیلمیش تورکجه قصیدهسی؛
- شاه سلطان حسین صفوینین تخته چیخما تاریخینه حصر اولونموش و اونون نورلو حضورونا تقدیم ائدیلمیش تورک قصیدهسی؛
- سماوی حکمدارا حصر اولونموش تورکجه ترجمه؛
- یوکسک بیر قایدایا اویغون اولاراق یازیلمیش و تقدیم ائدیلمیش تورک بایرام مثنویسی؛
- شاهزاده سلطان اکبر ابن آورنگ زیب گلیشینه حصر اولونموش و اونون مبارک دقتینه و راضیلیغینا تقدیم ائدیلمیش تورک غرلی.
تأثیر تبریزی ۱۷-جی عصرین ایکینجی یاریسی - ۱۸-جی عصرین اوّللرینده یاشامیش گوجلو و استعدادلی آذربایجان شاعریایدی. اونون آذربایجان تورکجهسیندهکی غنایی شعرلری تهرانداکی سپهسالار عالی مدرسهسینین کتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازماسی اساسیندا بورادا بوتؤو شکلده اوخوجولارا تقدیم اولونور.
به صحت سخن خود دلیلِ من، تأثیر
همین است که خاک پاک تبریزم.
حیاتی و اثرلری تدقیقاتچیلاریمیز طرفیندن کفایت قدر آراشدیریلمامیش و اثرلری نشر اولونمامیش آذربایجان شاعرلریندن بیری ده تبریزلی میرزامحسن تأثیردیر. بو شاعر شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوینین ساراییندا مشهور شخصیتلریندن و دولت خادملریندن بیریایدی. اولو باباسی بیرینجی شاه عباسین امری ایله بیر چوخ آذربایجانلی کیمی، او دا تبریزدن اصفهانا کؤچورولدو و تأثیر ۱۶۵۰-جی ایلده اورادا آنادان اولدو. شاعر بو موضوعدا فارسیجا بیر رباعیسینده تاریخی بیر مقاله ترتیب ائتمیشدیر. [1] محمدعلی تربیت تأثیر تبریزینی محمد حسین چلبینین آنا نوهسی و ابولخان زنگار تبریزینین آتا نوهسی اولدوغونو بیلدیریر.[2] شاعرین آدی "محسن"، تخلصو ایسه "تأثیر"ایدی. قصیدهلریندن بیرینده او، تخلصونون اونا صفوی حکومتینین ناظری محمد خان طرفیندن وئریلدیگینی قید ائتمیشدیر. [3] صائب، قوسی، محجوب و دیگر معاصرلری کیمی، تأثیر ده اثرلرینده اصفهاندا یاشاسا دا، تبریزی اوستون توتدوغونو و تبریزلی اولماسی ایله فخر ائتدیگینی بیلدیرمیشدیر:
زیج در عشق چو من کس نتوان بستن
من تبریزییم، اگر خواجه نصیر از توس است.
میرزهمحسن یزدین مالیه ناظری تعیین اولونموش و ۵۰ ایلدن چوخ دولت مالیهسی ساحهسینده وجدانلا چالیشمیشدیر. شاعر "حسن اتفاق" شعرینده یزدین مالیه ناظری تعیین اولونماسیندان دانیشیر و بونا گؤره صفوی حکمدارینا منتدارلیغینی بیلدیریر. میرزهمحسن "حسن اتفاق" اثرینی یزدین خوش و منظرهلی یئرلریندن بیری اولان آبادی «تفت»ه حصر ائتمیشدیر. شاعرین یزدده ایشلهدیگی دورده شهرین آبادلاشدیریلماسیندا فعال اشتراک ائتدیگینی و هجری ۱۱۱۹-جو ایلده (میلادی ۱۷۰۷) اورادا "تأثیرآباد" آدلاندیردیغی بیر بولاق تیکدیگینی گؤستهرن معلوماتلارا صاحیبیک (همان الیازما، ص ۴۰۴). منبعلر گؤستهریر کی، دولت ایشلرینده دوزگون و وجدانلی چالیشماسی سایهسینده اؤزو اوچون ثروت توپلایا بیلمهمیشدیر؛ بونا گؤره ده دوشمنلرینین فتنهلری نتیجهسینده وظیفهسیندن اوزاقلاشدیریلدیقدان سونرا چتین مالیه وضعیتینده قالمیشدیر. بئله بیر شرایطده تأثیر بیر شعر بستهلهدی و سون اللرینده شاه سلطان حسینه حکومته خدمتلری و وضعیتی بارهده معلومات وئردی. دورون مشهور دین خادمی محمد باقر مجلسینین واسطهچیلیگی ایله او، خواهشینی شاها چاتدیرا بیلدی، نتیجهده شاعر اوّلکی وظیفهسینه یئنیدن تعیین ائدیلدی. لاکین، شعرینده قید ائتدیگی کیمی، یزدین فیریلداقچیلاری اونو قیجیقلاندیریب کدرلندیردیلر؛ بئلهلیکله، هجری ۱۱۲۰-جی ایلده (میلادی ۱۷۰۸) شاعر دولت ایشلریندن بیردفعهلیک اوزاقلاشدی (الیاز، ص ۴۰۴).
میرزه محسن شعلرینین بیرینده بعضی انسانلاردا گؤردویو نقصانلاری، مثلاً، وفاسیزلیغی و نانکورلوغو آچیقلادی:
سنه سانمازسان اولسون متفق گوزگوده تمثالین
اگر من گؤردوگوم گؤرسن وفاسیز آشنالردن.
در اینجا شاعر میگوید اگر هر یک از دوستان سابقش بیوفاییای را که من دیدهام میدید، نمیخواست تا این حد به انعکاس تصویر خود در آینه نزدیک باشد. به نظر ما، حادثهای که برای او رخ داده و تجربه تلخ زندگی که شاعر را به سرودن این کلمات واداشته است. منابع مختلف نشان میدهند که میرزا محسن در سالهای آخر عمر خود زندگی فقیرانهای داشته و پیش از مرگ سلطان حسین درگذشته است. وقتی کلمات «آه، از تأثیر، آه» را در شعر میرزا داوود اصفهانی، معاصر تأثیر که با تخلص «عشق» اشعاری به مناسبت مرگ شاعر سروده است، محاسبه میکنیم، متوجه میشویم که او در سال ۱۱۳۱ هجری قمری (۱۷۱۹ میلادی) درگذشته است.
بورادا شاعر دئییر کی، اگر کئچمیش دوستلاریندان هر هانسی بیری منیم گؤردویوم وفاسیزلیغی گؤرسئیدی، گوزگودهکی عکسینه بو قدر یاخین اولماق ایستهمزدی. بللیدیر شاعری بو سؤزلری یازماغا سوق ائدن اونون باشینا گلن حادثه و حیاتین آجی تجربهسی اولوب. مختلف منبعلر میرزه محسن عمرونون سون ایللرینده فقیرانه بیر حیات یاشادیغینی و سلطان حسینین اؤلوموندن اوّل وفات ائتدیگینی گؤستهریر. شاعرین اؤلومو مناسبتیله شعرلر یازان تأثیرین معاصری میرزه داوود اصفهانینین شعریندهکی "آه، از تأثیر، آه" سؤزلرینی حسابلادیقدا، اونون هجری ۱۱۳۱-جی ایلده (میلادی ۱۷۱۹) وفات ائتدیگینی گؤروروک. [4]
محمد طاهر نصرآبادی تذکرهسینده اونون گؤزل انسان، ایشینده دوزگون ایشچی و استعدادلی شاعر اولدوغونو قید ائدیر: «میرزه محسن چوخ جلبائدیجی، ظاهرده گؤزل و گؤرکملی، ایچدن ایسه یئر اوزونون انسانلارینین باشینا گؤیدن سپیلمیش مقدس جواهرات توزو و یا آرزولاریمی تجسم ائتدیرن بیر الهه کیمیدیر. اونا مالیه ادارهلریندن بیرینین اداره ائدیلمهسی حواله ائدیلمیشدی. مالیه ایشلرینین بوتون عرصهلرینده شانسلیایدی، چونکی بو بیگ سون درجه خیرخواه و تمیز قلبلیدیر. اونون شعری اورکآچان طبیعته مالکدیر. اونون شعرلرینی ایلک دفعه اوخویاندا دا بئله، اونون فکرلری آیدینلاشیر».[5]
شیخ محمدعلی حزین "تذکره" کتابیندا میرزه محسن حیاتدا اؤز دورونون گؤرکملی دولت خادمی و شاعری محمد طاهر وحید قزوینینین رهبرلیگی آلتیندا ایرهلیلهدیگینی بیلدیریر: "میرزه محسن نفوذلو، یاخشی شخصیتلی و داورانیشیندا ملایمایدی. اونون تحصیلی و تربیهسی اوچون چوخ چالیشان نواب وحیدالزامان اونا ایرانین مالیه ایشلرینی حواله ائتدی. داها سونرا میرزه محسون یزدین مالیه وظیفهلرینه یوکسلدیلدی. او، او سیاق علمینده، سارای ایشلرینین تشکیلی و انسانلارا قارشی مهربان رفتار باخیمیندان تایسیز-ایدی. میرزه محسن منیم کهنه دوستومایدی. بو یاخینلاردا سارای ایشلرینی ایتیردی، آنجاق اؤلهنه قدر بؤیوک شرف و احتراملا یاشادی. او، مختلف ژانرلاردا شعرلر بستهلهدی، سؤزلرین اینجهلیکلرینی باشا دوشدو، معنا و فورمادا اوستالیق قازاندی و بیر سیرا همیاشیدلارینی گئریده قویدو.» [6]
خوشگو اؤزونون "سفینه" اثرینده او دورده تأثیر شعرینین گئنیش یاییلماسی حقینده یازیر: "سون دورون شاعرلری آراسیندا اصفهاندا یاشایان تأثیر قدر بلاغتلی و ناطق بیر شاعر اولماییب. شهید سلطانین (سلطان حسین) دورونده او، شعرلرینی تانینان شیخ حسین حکیم الممالکه گؤندهریردی. اونون شعرلری هندستانین بوتون شاعرلرینین حیرانلیغینا سبب اولدو. من، خوشگو، اوندان چوخ استفاده ائتمیشم.»[7]
میرزه ابوطالب خان تبریزی «خلاصهالافکار» اثرینده میرزه محسننون ساغلیغیندا اصفهانین ان مشهور آذربایجانلیلاریندان بیری اولدوغونو یازیر: "میرزه محسن تأثیر تبریزی اصفهاندا عباسآبادین مشهور شخصیتلریندن بیری، نجیب و خیرخواه بیر انسان و بلاغت اوستاسیایدی. صفوی سلالهسینین سونوندا تأثیر بیر مدت یزدین مالیه ناظری اولموش و دورون حادثهلرینه دؤزه بیلمهیهرک افغان حادثهلرینین یاخینلیغیندا وفات ائتمیشدیر. اونون شعر دیوانیندا تخمیناً اون مین بیت شعر وار. میرزه محسن نجیب پرینسیپلره مالک و ظریف ضخصیتلی بیر انسانایدی." (یئنه اورادا، ص ۳۳۲)
پروفسور تورخان گنجهای "اصفهان صفوی سارایینیا تورک دیلینین یئری" آدلی مقالهسینده شاعرین مختلف رسمی ضیافت و بایراملاردا بستلهدیگی شعرلری آراشدیردیقدان سونرا تأثیرین اصلینده شاه سلیمان و سلطان حسین دورونده سارایدا ملتچیشاعر کیمی خدمت ائتدیگی قناعتینه گلیب. تأثیرین فارس دیلینده بستهلهدیگی قصیده، غزل، رباعی و مثنویلر حقینده معلوماتیمیز وار. شاعرین لیریک شعرلری دیواندا توپلانیب. حاضردا میرزه محسن اثرلرینین الیازمالاری توپلوسو ایران اسلام شوراسی مجلسینین و تهرانداکی سپهسالار عالی مکتبینین کتابخانالاریندا ساخلانیلیر.
محمدعلی تربیت تأثیرین آشاغیداکی مثنویلری حقینده معلومات وئریب:
۱ «منهاج المعراج» - بو مثنوی عروضون تقارب بحرینده یازیلیب و محمد پیغمبرین (ص) معراج گئجهسینه عایددیر.
۲ "میمنت" - بو مثنوی سعادت معناسیندا اولاراق یئنه تقارب بحریندهدیر و یاخشی صفتلر و یاخشی داورانیشلار الده ائتمک موضوعسونا حصر اولونوب.
۳ "دعوت العاشقین" "خسرو و شیرین" بحرینده یازیلیب و اصفهانداکی سعادتآبادین بینالارینین و باغلارینین تصویریدیر.
۴ "ثمرخ الحجاب" - "هفت پیکر"ین وزنینده یازیلیب.
۵ "جهاننما" "مخزن الاسرار"ین وزنینده یازیلیب و اصفهانداکی فرحآبادین بینالارینی و باغلارینی تصویر ائتمکدن بحث ائدیر.
۶ "حسن اتفاق" - "لیلی و مجنون"ون وزنینده یازیلیب و تفت شهرینی، اونون سویونو، هواسینی، آغاجلارینی، میوهلرینی و چیچکلرینی تصویر ائتمکدن بحث ائدیر. [8]
میر توحید یوزباشینین فکرینجه، شاعرین "رساله معما" اثرینین اولینده باشقا بیر مثنویسی ده وار و او، بو بارهده هئچ بیر قید ائتمیر.
تأثیر تبریزینین اثرلرینده انوری، خاقانی، نظامی، سعدی، حافظ، سلمان ساوجی کیمی کلاسیک شاعرلرین و صفوی دورونون نظیری، صایب تبریزی، طالب آملی، فیض دکنی، محتشم کاشانی و کلیم کاشانی کیمی شاعرلرینین تأثیری آیدین حس اولونور. ۱۶-جی و ۱۷-جی عصرلرده فارس شعرینده اورتایا چیخان "هند سبکی"نین نمایندهسی اولموش، طبیعی اولاراق بو یئنی اوسلوبون ان بؤیوک اوستالاریندان بیری اولان صائبین اثرلریندن فایدالانمیشدیر:
صائب شیرین سخن در شعر مستثنی بود
ورنه تأثیر از که در ایجاد معنی کمترست.
فارسدیللی اثرلرینده پیغمبره و اماملارا حصر اولونموش قصیدهلری خصوصی یئر توتسا دا، داها لیریک-رومانتیک مضمونلو غزللری داها تأثیرلیدیر. محمدعلی تربیت شاعرین بیر سیرا شعر و قصیدهلرینده تاریخی حادثهلر و شخصیتلرینی توپلادیغینی بیلدیریر، او جملهدن "مشهور عالم آقا حسین خوانسارینین اؤلومو" (۱۰۹۳-۱۶۸۲)، "شاه سلیمانین مدحی و عبدالعزیز خان چینگیزین گلیشی" (۱۰۹۷-۱۶۸۵)، "میرزه علاءالدین محمد گلستانین اؤلومو" (۱۱۰۰-۱۶۸۸)، "شئیخ علی خان زنگنهنین وزیر تعیین ائدیلمهسی" (۱۱۰۱-۱۶۸۸)، "میرزه طاهر وحیدین وزیر تعیین ائدیلمهسی" (۱۱۰۱-۱۶۸۹) و "شاه سلیمانین اؤلومو" (۱۱۰۵-۱۶۹۴) داخلدیر. او، محمد مؤمن خان بیگدلینین ناظر تعیین اولونماسی (هجری ۱۱۱۰ - میلادی ۱۶۹۹)، آغا محمد باقر مجلسینین وفاتی (هیجری ۱۱۱۱ - میلادی ۱۶۹۹)، آغا رضی منصورون وفاتی (هجری ۱۱۱۴ - میلادی ۱۷۰۲)، یزد عصیانلاری (هیجری ۱۱۱۶ - ۱۷۰۴)، چهلستون گوزگو ائویندهکی یانغین (هجری ۱۱۸ - میلادی ۱۷۰۶)، میر نجاتین وفاتی (میلادی ۱۱۲۱ - ۱۷۰۹) و قندهار اوردوسونون کوماندانی خسروخانین اؤلدورولمهسی (هجری ۱۱۲۴ - میلادی ۱۷۱۲) مناسبتیله شعرلر بستهلهمیشدیر (تربیت، ص ۳۳۴-۳۳۵).
تأثیر اثرلری حقینده مختلف فکرلرله قارشیلاشیریق. خوشگو شاعره ان یوکسک بال وئرمیشدیسه، لطف لی بی آذر (۱۷۲۲-۱۷۸۱) اونون اثرلرینی ضعیف حساب ائتمیشدیر. لطفعلی خان آذر «آتشکده»ه یازدیغی شرحده یازیر: «تأثیر دیوانین صاحبیدیر. تخلصونون «تأثیر» اولماسینا باخمایاراق، شعرلری تأثیرسیزدیر. چوخ آختاریشدان سونرا اونون دیوانیندان ایکی بند سئچدیم.» [9] تأثیر تبریزی ده داخل اولماقلا، «هند اوسلوبو»نون نمایندهلری حقینده دانیشان آذر، ۱۸-جی عصرده ایراندا یارانان و بو اوسلوبون بدیعی و ائستئتیک دیرینی انکار ائدن «بازگشت» حرکاتینین موقعینی قبول ائدیر. بیلدیگیمیز کیمی، «بازگشت»ین نمایندهلری صفویلر دورونده ادبیاتین تنزولوندن دانیشمیش و «هند اوسلوبو»نون شاعرلرینی حیاتدان اوزاقلاشماقدا، اونون آیدینلیغینی ضعیفلتمکده و دیلی پوزماقدا گناهلاندیرمیشلار. بیر داها قید ائتمک ایستردیک کی، میرزه محسن اثرلری اونون ساغلیغیندا، ۱۷-جی عصرین ایکینجی یاریسیندا و ۱۸-جی عصرین اوّللرینده یوکسک قیمتلندیریلمیشدیر. محمدعلی تربیت همین دورون ادبی تنقید ساحهسیندهکی اثرلرینده تأثیرین اثرلرینین چوخسایلی نمونهلری حقینده یازیر: "تأثیرین معاصرلریندن و بؤیوک شخصیتلریندن بیری اولان و چوخسایلی اثرلر یارادان سراج الدین علی خان آرزو، "چراغ هدایت" اثرینده تئز-تئز تأثیرین شعرلریندن نمونهلر تقدیم ائدیر، و یازدیغی اؤز شعرلرینده سونراکی دور شاعرلرینین شعرلرینده استفاده اولونان ایفادهلر و تئرمینلرین دوزلوغونو ثبوت ائتدیریر.» (تربیت، ص ۳۳۳).
ایران ادبیاتشناسلیغیندا تأثیر تبریزینین اثرلرینه ان چوخ دقت یئتیرن عالم امین پاشا اجلالیایدی. اونون ۱۹۹۰-جی ایلده نشر اولونموش "دیوان تأثیر تبریزی" آدلی کتابیندا شاعرین حیاتی و یارادیجیلیغی آراشدیریلمیش و دیوانینداکی اثرلر اوخوجولارا تقدیم ائدیلمیشدیر. تأسف کی، بو کتابدا شاعرین آذربایجان تورکجهسیندهکی شعرلری یئر آلماییب.
تأثیر تبریزینین فارسجا دیوانی نشر اولونوب.[10]
بو دیواندان آیدین اولان اودور کی، اونون فارسجا دیوانی اون مین بیتدن چوخدور و شاعرین حیاتینین تصویری بو بیتلردن چیخاریلا بیلر. محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانه الادب، ج ۱، ص ۳۱۵؛ لطفعلی بی آذر، آتشکده آذر، ص ۹۲۷، محمدعلی تربیت، دانشمندانان آذربایجان، ص ۷۷ و باشقالاری تأثیر حقینده یازیبلار. ایستر اصفهاندا آنادان اولوب، ایسترسه ده سونرادان اصفهانا گئدیبسه، او، دفعهلرله اؤزونو تبریزلی آدلاندیریب:
به صحت سخن خود دلیل من «تأثیر»
همین بس است که از خاک پاک تبریزم.
یئنه دئییر:
حاذق نبض سخن در همهی عالم نیست
بجز صائب و تاثیر که از تبریزند.
او، تکجه صفوی پادشاهلاری اوچون دئییل، هم ده سلطان حسینین ساراییندا اولان محمد باقر مجلسی ده داخل اولماقلا، اطرافینداکی عالملر و صنعتکارلار اوچون ده مدحیهلر یازمیشدیر.
محمدعلی تربیت اونون دفن اولوندوغو یئری اصفهان اولاراق تعیین ائدیب.
تأثیرین اثرلری:
اونون ۸ مثنویسی واردیر کی، بونلارا جهان نامه، منهاج المعراج، دعوه العاشقین، گلزار سعادت، ثمره الحجاب، حسن اتفاق، میمنت نامه، رساله معما داخلدیر.
تأثیر دیوانینین الیازمالاری:
اسلام شوراسی مجلسینین ۹۵۷ نؤمرهلی نسخهسی هجری ۱۱۳۳-جو ایلده یازیلمیشدیر
۱۲۹۳-جو ایلده یازیلمیش ۲۸۳ نؤمرهلی سپهسالار نسخهسی
اسلام شوراسی مجلسینین ۸۶۰ صحیفهده ۸۵۳۶ نؤمرهلی نسخهسی
تئهران بیلیمگهسی مرکزی کتابخاناسینین نسخهسی ۳۶۲۸ نومرهسیله
و...
تأثیرین دیوانینین بؤیوک حجمینه باخمایاراق، اونون شعرلرینین نیه چوخ مشهور اولمادیغینی آراشدیرارکن یازیچیلار آشاغیداکی سببلره اشاره ائتمیشلر:
اونون صمیمی و تعصبلی شیعه اینانجی اونون شعرینی سوسدوران عامللردن بیری حساب ائدیلمیشدیر.
دیگر عامللره بنزتمهلر، اؤزونو تعریفلهمک، شعرلرینین تک تونلوغو، قافیهلرین تکرارلانماسی، چوخ خوش اولمایان موضوعلار، ضعیف اشارهلر، سست ایهاملار، شعرلرینه کیچیک و دیرسیز مسئلهلرین گتیریلمهسی و سایره داخلدیر.
لطفعلی بیگ آذر آچیق شکلده یازیر: "تخلصونون تأثیر اولماسینا باخمایاراق، نطقی تأثیرسیزدیر."
گنجلیگینده رقص و موسیقینی سئویردی، سونرالار ایسه اؤز نقسیایله مبارزه آپاردی و بو جور داورانیشلاری کنارا قویدو.
او، نظامی گنجویدن تأثیرلهنیر و صائبه بؤیوک دقت یئتیریر.
قاسم جهانی آذربایجان ادبی تنقیدینده ایلک دفعه اولاراق «سنتهای نظامی در ادبیات آذربایجان» آدلی اثرینده تأثیر تبریزینین اثرلرینی اطرافلی شکلده دانیشمیش و اونون مثنویلرینی تحلیل ائتمیشدیر. بو تدقیقاتچی تبریزینین نظامی ارثیندن فایدالانماسی مسئلهسینه دقت یئتیرسه ده، فضولی و صائبین شاعرین اثرلرینه تأثیرینی ده آراشدیرمیش و اونو شعرده یئنی جریانلارین نمایندهسی کیمی تقدیم ائتمیشدیر. قاسم جهانی گؤستهریر کی، نظامی کیمی تأثیر تبریزینین ده شعرلرینده ساده انسانلارین طالعی، ایشی، اخلاقی و حیاتی ایله اطرافلی مشغول اولموش و اونون سوسیال و اخلاقی باخیشلارینی اوخوجولارا تقدیم ائتمیشدیر. بو تدقیقاتچی تبریزینین شعرلرینین اساس جهتلرینی بحث ائدرک، شاعرین بو قیسا اثرلرینین اصلینده لیریک شعرلر اولدوغونو و مؤلفین موضوعسونو معاصر حیاتدان گؤتوردویونو گؤستهریر. میرزه محسن شعرلرینین مصمونونو اطرافلی آراشدیران جهانی نیکبینلیگی شاعرین بوتون یارادیجیلیغینین خصوصیتی اولدوغونو قید ائدهرک یازیر: "شاعرین مثبت قهرمانلاری نیکبینلیک و حیات عشقی ایله سئچیلیر. بو خصوصیت تأثیرین شعرلرینده ده اؤزونو گؤستهریر... او، شعورلو شکلده نیکبینلیگی، حیات سئوینجینی، گولوشو و خوشبختلیگی دنیادان امتناع، زاهدلیک و زاهدلرین تبلیغ ائتدیگی دیگر زهرلی ایدئیالارلا قارشی-قارشییا قویاراق سوروشوردو: "اگر دنیادان امتناع و آخرت حیاتینا باغلیلیق یاخشیدیرسا، بس نیه زاهد اؤز ایدئیاسی اوغروندا مبارزه آپارمیر؟"... شاعر انسانلاری چارهسیزلییه چاغیران و اونلاری حیات و خوشبختلیک اوغروندا مبارزهدن چکیندیرن زاهدلری ظالملرین عامللری آدلاندیریر. تأثیره گؤره، حیاتا نیکبین یاناشان انسان گوجلو و جسارتلی اولور. بو ایدئیا "دعوتالعشاق" اثرینین اساس مضمونونو تشکیل ائدیر. [11]
ائلیار صفرلی "۱۷ و ۱۸-جی عصرلر آذربایجان ائپیک پوئزییاسی" آدلی تدقیقاتیندا تاثیرین شعرلرینی تحلیل ائتمیش و بو شاعری نظامینین اوبراز و پئرسوناژ یاراتماق تجربهسیندن درس چیخاران، اونون بدیعی و فلسفی ایفادهلریندن و یوکسک هومانیست ایدئیالاریندان الهاملانان و عینی زماندا اوریژینال موضوعلار سئچه بیلن بیر صنعتکار کیمی تقدیم ائتمیشدیر. بو تدقیقاتچینین فکرینجه، تاثیر تبریزینین پوئزییاسینین اصیللیغی اونون عائله و گوندهلیک حیات موضوعلارینا داها چوخ میللی اولماسی، افسانهوی و رومانتیک قهرمانلاردان داها چوخ عادی انسانلارین حیاتی حقینده یازماغا اوستونلوک وئرمهسی و رئال و ایناندیریجی حکایهلر یازماسیدیر.[12] تدقیقاتچی تاثیرین «کیچیک» قهرمانلارا اوستونلوک وئرمهسینی تکجه نظامینین تأثیریایله دئییل، هم ده او دورون طلبلریایله ایضاح ائدیر: «نظامینین شعرلرینین ائپیزودیک صحنهلرینده تصویر اولونان بو «کیچیک» قهرمانلار تاثیرین اساس پئرسوناژلارینا چئوریلیرلر. تأثیردن باشقا، ۱۷-جی و ۱۸-جی عصرلرده یاشامیش بیر سیرا شاعرلرین اثرلرینده خالق آراسیندا ساده انسانلارین و عادی ایشچیلرین اساس پئرسوناژلار کیمی تقدیم ائدیلمهسی او دورون آرزوسو-ایدی. ایندی کندلیلر، چوبانلار، بنالار، باغبانلار جمعیتده اؤز یئرلرینی قازانماغا، ذکالاری، ارادهلری و جسارتلری ایله اؤزلرینه آد قازانماغا و حیاتدا اؤزلرینی گؤسترمهیه چالیشیرلار. تأثیر شعرلریندهکی بو نجیب و نیکبین انسانلار حیاتا و دنیایا یئنی بیر مناسبت بسلهییرلر و خیاللاری و دوشونجهلریایله پادشاهلاردان و خاقانلاردان فرقلهنیرلر» (یئنه اورادا، ص ۱۶۷)
تورک و فارس دیللرینده یازان تأثیرین «جهاننما»، «ثمرهالحجاب»، «دعوتالعاشقین»، «حسن اتفاق»، «گلزار سعادت»، «میمنتنامه» و باشقا ائپیک اثرلری وار. اونون شعرلری مصمونو، ایدئیاسی، دیلی و ساده و آیدین اوسلوبو ایله سئچیلیر. نظامینین شعرلرینین تأثیری ده بو اثرلرده حس اولونور. تازر، بؤیوک شاعرین ائپیک-رومانتیک شعرلریندن، اوبراز و پئرسوناژ یاراتماق تجربهسیندن درس چیخاراراق، بدیعی و فلسفی یولونو دوام ائتدیریر و اونون یوکسک هومانیست ایدئیالاریندان الهاملانیر. بوتون بونلارلا یاناشی، تأثیرین شعرلرینین موضوعسو چوخ اساسلی و گؤزلدیر. او، عائله مسئلهلرینه و گوندهلیک حیاتا داها چوخ میللیدیر، افسانهوی-رومانتیک قهرمانلاردان داها چوخ عادی انسانلارین حیاتی حقینده یازماغا اوستونلوک وئریر و رئال و ایناندیریجی حکایهلر یازیر.[13]
تأثیرین ایلک بدیعی اثری - "جهاننامه" – نظامینین "مخزن الاسرار" مثنویسی اساسیندا یازیلیب، لاکین فورما باخیمیندان اوندان فرقلهنیر. نظامینین اثری دیداکتیک-بدیعی اثردیر و مقاله و حکایهلری احاطه ائدیر. تأثیرین شعری لیریک-بدیعی شعردیر. شاعر نظامینین مثنویلرینده اولان بدیعی پوئتیک عنعنهلری دوام ائتدیرهرک، حسلرینی، دوشونجهلرینی و اورهیینی ایفاده ائتمک اوچون حیاتا و دنیایا مناسبتی حقینده یازیر. تأثیرین اثرینه "جهاننامه" آدینی وئرمهسی ده نظامینین تأثیری آلتیندادیر. سلفی کیمی، او دا گئنیش موضعلاری بحث ائدیر و هر کسی جلب ائدهجک و دوشوندورهجک بیر اثر یاراتماغی هدفلهییر. تأثیرین بدیعی و گؤزل ایدهآللاری، نظامینینکی کیمی، اجتماعی دوشونجهلره اساسلانیر، دونیوی مسئلهلری ایفاده ائدیر، ظلمه و شرّه قارشی مبارزه آپاریر، انسانین آیدین فکر و معنوی انکشافینا، انسانلار اوچون خوشبخت بیر حیات آرزوسونا اساسلانیر. او، حیات فلسفهسینی، ایستک و ایدهآللارینی، معاصرلرینین معنوی و پسیکولوژی دنیاسینی عکس ائتدیریر.
بدیعی و گؤزل ایدئیالار باخیمیندان تأثیر ده نظامیدن فایدالانیب. نظامی و فضولی کیمی، او دا صنعت اثرلری یازماغی و یاراتماغی نجیب بیر اثر حساب ائدیر. شاعرین سؤزلری قیلینجدان ایتی اولمالی، سؤز اوردوسو ایسه قلبلری فتح ائتمهلیدیر. صنعتکار هر کسین دقتینی جلب ائدن و هر کسی ممنون ائدن موضوعلار حقینده یازمالیدیر. . «ثمرهالحجاب» " تأثیرین ایکینجی ائپیک اثریدیر. شعرین سوژهسی و مضمونو یئنی و اصیلدیر. اثرین اساس مغزی اوندان عبارتدیر کی، انسان اؤز لیاقتینی و شرفینی قورومالی، دَیرینی بیلمهلی و شخصیتینی سئومهلیدیر. شاعره گؤره، انسانین معنوی-اخلاقی گلیشمهینده و یئتکینلشمهسینده اطراف محیط و اونو احاطه ائدنلر خصوصی اهمیت کسب ائدیر.
نظامینین بؤیوک تأثیری تأثیر شعرینده ده اؤزونو گؤستهریر. بونا گؤره ده، بو اثر «هفت پیکر» چرچیوهسینده یازیلیب و شاعر اؤزو ده بونو وورغولاییر. نظامی کیمی، تأثیر ده معنوی و پسیکولوژی صحنهلره، صافلاشما، یئنیدن تربیه و انسانین شرّدن اوزاقلاشماسی کیمی مسئلهلره دقت یئتیریر. لاکین تأثیر نظامینین حماسی-عشقی ائپیزودلاردا و صحنهلرده تصویر و حل ائتدیگی مسئلهلری طبیعی حادثهلرین تصویرینده جانلاندیریر و اونلاری سوژهنین طبیعی گلیشمهسینده، پئرسوناژلارین حیاتی علاقهلری و مناسبتلرینده حل ائدیر. تأثیره گؤره، انسان کئچیجی و موقتی اَیلنجهلردن و ذوقلردن اوزاقلاشمالی، نجیب عمللر آختارمالی و انسانی لیاقتینی یوکسک توتمالیدیر. قهرمانلاری قصورلاردان و چاتیشمازلیقلاردان تمیزلهمک ایدئیاسی «هفت پیکر»ده، ائلجه ده «شهر مردان سیاهپوش»، «داستان شاهزاده و شیطان»ندا و آلتینجی و یئددینجی حکایهلرده اساس موضوعا چئوریلیب. تأثیر اوچون اساس چیخیش نقطهسی، بیر سیستم کیمی، انسانلارین خالق دوشونجهلریندن اؤیرنمهسی و دَییشمهسیدیر.
«ثمرهالحجاب»ین تصویری دوستلار مجلسینین تصویریایله باشلاییر. بو مجلسده اشتراک ائدن بلاغتلی ناطقلر ناغیللاری، اینجه و گؤزل حکایهلری سئون و اونلارا حیران اولان یوکسک ذوق صاحبلریدیر. اونلارین هر بیری نوبهایله بیر حکایه دانیشیر. ادبیاتدا بو بدیعی مئتود اصلینده یئنی بیر شئی دئییل، اونون کؤکلری عمومی مدنیت، «مین بیر گئجه» حکایهلری و یازیلی اثرلرله باغلیدیر. عینی عنعنهیه نظامینین «هفت پیکر» و فدائینین «بختیارنامه» اثرلرینده ده راست گلیریک. یازیلی ادبیاتدا حکایهلر روایتچیلرین دیلیندن، شفاهی ادبیاتدا ایسه روایتچیلرین دیلیندن باشلاییر.
کلاسیک شعرلرده عاشقلر بیرلشمهدن اوّل و سونرا مختلف حیات سیناقلاری ایله اوزلهشیرلر. «ثمرهالحجاب»دا بو عنعنوی موضوع یئنی بیر سیما آلیر. عاشقلر خوشبختدیرلر، چونکی اورتاق محبتلری دورونده ائولهنیب مقصدلرینه چاتیبلار. کلاسیک مثنویلردن فرقلی اولاراق، بو شعر آرزولارینا چاتان و عائله مناسبتلرینی اساس مقصد سئچن قهرمانلارین حیات یولونو ایزلهییر. بو اثر بیر-بیرینی سئون ایکی ار-آروادین عائله حیاتینی ایشیقلاندیریر. بو اثر عاشقلری اوغورسوز عاشقانه ماجرالارینین دنیاسیندان آییریر و اونلاری تک قویاراق واقعی حیاتا گتیریر.
شعرده ار-آروادین آیریلماسی حکایهسی حادثهلرده دؤنوش نقطهسینین باشلانغیجیدیر. ار کاروانلا اوزاق دیارلارا گئدیر. افسانه و حکایهلرده آیریلان سئوگیلیلر بیر-بیرلرینه خاطره اولاراق اوزوکلر وئریرلر. سفرین اوزون و یا اوغورلو اولاجاغیندان قورخان ار و یا نشانلی سئوگیلیسیاوچون خصوصی شرطلر قویور. خالق ادبیاتیندا بو موضوع "دده قورقود"دان "بایبورانین اوغلو بامسی بیرک" حکایهسینده و "عاشیق غریب" حکایهسینده گؤرونور. بوتون بو حکایهلرده معنا ماهیت اعتباریله عینیدیر: قهرمان-عاشیق سئوگیلیسینی سیناییر، اونو قارشیدان گلن آیریلیغا معنوی و پسیکولوژی جهتدن حاضرلاییر. «ثمره الحجاب»دا دئمک اولار کی، عینی وضعیتله قارشیلاشیریق. لاکین بورادا حادثهلرین ایکینجی حصهسی یئنی بیر ماهیت آلیر. ار گئتدیکدن سونرا آرواد عنادکارلیقلا آیریلیقدان سونراکی مسئلهلره دؤزمور.
«ثمرهالحجاب»دا، مناقشهنین حلی و حادثهلرین عمومی روحو نظامینین «هفت پیکر» حکایهلریندن فرقلنمیر. هند قیزینین دانیشدیغی حکایهده پری قیزا عاشق اولان قهرمان تلهسیکلیگی اوزوندن ایستهیهنه چاتمیر، آلتینجی و یئددینجی حکایهلرده گناه ائتمک ایستهین اوچون همیشه بیر شئی مانعه یارادیر. تأثیر شعرینده دوشونجهلی بیر "قوناق" پیسلیکله احاطه اولونموش بیر قادینا دوزگون مصلحتلر وئریر و اونو پیسلیکدن اوزاق دورماغا تشویق ائدیر. بو دوشونجهلی کیشینین فکری و معنالی سؤزلرینی دینلهمکله قادین اؤز چاتیشمازلیقلارینی و قصورلارینی درک ائدیر. تأثیر قادین قهرمانینین معنوی و معنوی اینجهلیگینی، اونون عقل و آنلاییش یولونا گلمهسینی ایناندیریجی و دوزگون رنگلرله تصویر ائدیر.
بو پسیکولوژی عشقی-حماسی اثرینده تأثیر تبریزی محدود بیر حادثهنی و قهرمانلارین داورانیش و حرکتلرینی تصویر ائدرکن طبیعی دوشونجهیه صادق قالیر، صافلیغی و معنوی زنگینلیگی انسانین ان گؤزل طرفی کیمی تصویر ائدیر. او، قادینلاردا عقل و دویغو، سئوگی و فضیلت، دوزلوک، صداقت و صمیمیتین وحدتینی اونلارین اساس فضیلتلری حساب ائدیر.
تأثیر شعرلرینین موضوعلاری مختلفدیر. او، بوتون اثرلرینی نظامیایله عینی اوسلوبدا بستهلهسه ده، حماسی شعر ساحهسینده صنعتکارلیغی و اؤزونهمخصوص ادبی سیماسیایله سئچیلیر. شاعرین قهرمانلاری سادهلیگی، دوزگونلویو و حقیقی دوشونجهلریایله حیران قالیرلار. نظامینین شعرلرینده ائپیزودیک صحنهلر وئریلن بو "کیچیک" قهرمانلار تأثیرین اساس قهرمانلارینا چئوریلیرلر. تأثیردن باشقا، ۱۷-۱۸-جی عصرلرده یاشامیش بیر سیرا شاعرلرین اثرلرینده خالق آراسیندان ساده انسانلارین و عادی ایشچیلرین اساس قهرمانلار کیمی تصویر ائدیلمهسی دورون طلبیایدی. جمعیتده اؤز یئرینی توتماغا چالیشان کندلیلر، چوبانلار، بنالار، باغبانلار ذکالاری، ارادهلری و جسارتلری ایله شهرت قازانیر، حیاتدا اصیللیقلارینی نمایش ائتدیریرلر. بو نجیب و نیکبین انسانلار شاعرین شعرلرینده حیاتا و دنیایا یئنی بیر مناسبت یارادیر، خیاللاری و دوشونجهلریایله پادشاهلاردان و خاقانلاردان سئچیلیرلر.
شاعرین «دعوتالعشاق»ی گؤزل بیر ماهنی، حیات و گؤزللیگین ایفادهسیدیر، بو باخیمدان چوخ اهمیتلیدیر. بورادا سئوینجین، خوشبختلیگین، نیکبین حسلرله یاشاماغین، حیاتین مادی و معنوی گؤزللیکلریندن ذوق آلماغین تأثیرینه یوکسک قیمت وئریلیر. بو متنده او، گاهدان اصفهانین چینار آغاجلاریندان و گول باغلاریندان، گاهدان دا شرابدان، کولکدن و یئمکدن دانیشیر، بعضاً ایسه انسانین روحونا و قلبینه تأثیر ائدن موسیقینی، ماهنیلاری و مئلودییالاری تعریفلهییر. بوندان علاوه، او، تئز-تئز بو بدیعی دوشونجه و ایدئیالارین تأثیرینی لیریک-پسیکولوژی صحنهلرده ایفاده ائدیر.
تأثیرین یازدیغی «میمنتنامه» اثری فردوسینین «شاهنامه»سینه بنزر بیر اوسلوبدا یازیلیب. لاکین بدیعی و فکری جهتلری باخیمیندان بو اثر ده نظامینین حماسی عنعنهلری، خصوصاً ده «هفت پیکر» ایله سسلهشیر. نظامی کیمی، تأثیر ده دوغرولوغو، اخلاقی و معنوی کامللیگی و زحمتی تبلیغ ائدیر. شاعره گؤره، خوشبختلیگین منبعی زحمت و حقیقتین آختاریشیدیر. تأثیر، بئشینجی عصرین بؤیوک شاعری بالاساغونلو یوسف خاص حاجب کیمی، اثرینده انسان خوشبختلیگیندن بحث ائدیر، حکمدارلارین واجب وظیفهلرینی گؤستهریر و دورونون قهرمانلارینی و اولادلارینی ایگیدلیگه و معنوی جسارته چاغیریر. شاعر حکایهسیندهکی قهرمانلارا دا مشهور حکایهلرین جسارتینی تقلید ائتمهیی، اونلاردان درس آلماغی و ظالملره قارشی مبارزه آپارماغی توصیه ائدیر.
«حسن اتفاق» شعرینده خطایی و فضولینین تأثیری اؤزونو گؤستهریر. بو اثرده او، اؤزونهمخصوص ذوقله طبیعتین حیرتلی گؤزللیکلرینی، آذربایجانین برکتلی باغلارینی، یازدا گونشین دوغوشونو، چیچکلرین آچیلماسینی، بولبوللرین جاذبهلی نغمهلرینی و خالق طایفالارینین سئوینجینی تصویر ائدیر. لاکین شاعر طبیعت تصویرلری ایله یاناشی، اجتماعی دوشونجهلرینی ده جانلاندیریر و انسانلارین وار-دولتینین و یوخسوللوغونون سببینی تانریدا حساب ائتسه ده، هر کسی شرفینی و انسان لیاقتینی قوروماغا چاغیریر.
بوتون یوخاریدا دئییلنلردن بئله نتیجهیه گلیریک کی، تأثیر تبریزینین حماسه شاعری کیمی اؤزونهمخصوص یارادیجیلیق یولو توتموش و آذربایجان ادبیاتینا یئنی بدیعی کیفیتلر و ایدئیالار گتیرمیشدیر. او، شعرلرینی اساساً نظامینین تأثیری آلتیندا یاراتسا دا، یادداقالان اوبرازلار و حکایهلر یاراتمیش، حماسی شعرده دنیویلییه و رئاللیغا اوستونلوک وئرمیشدیر.
هجری تقویمیایله ۱۰-جو و ۱۱-جی عصرلرده آذربایجان ادبیاتیندا کیچیک حماسی اثرلرین گئنیش یاییلماسی، حکایهنین مستقل بیر ژانرا چئوریلمهسی و حربی اثرلرده ایکینجی درجهلی قهرمانلارین آپاریجی قوه کیمی اورتایا چیخماسی چوخ اهمیتلیدیر. بو جهت هم ده بدیعی داستان یازمادا عمومیلیگی و دموکراتیزمین نایلیتی حساب ائدیلمهلیدیر.
تورخان گنجهای شاعرین تورک اثرلری حقینده ایلک دفعه ۱۹۴۹-جو ایلده استانبول بیلیمگهسینین ادبیات بیلیرگهسینین "تورک دیلی و ادبیاتی" درگیسینین اوچونجو جلدینده درج اولونموش "تأثیر تبریزینین تورکجه شعرلری" آدلی مقالهسینده معلومات وئرمیشدیر. بورادا تدقیقاتچی ایران اسلام شوراسی مجلسینین و سپهسالار عالی مدرسهسینین کتابخانالاریندا ساخلانیلان الیازمالار حقینده معلومات وئرمیش و اونلاری شخصاً آراشدیرمیش و بیرینجی نشرین بیر چوخ صحیفهسینین دوشدویونو، ایکینجی نشرین ایسه داها مکمل اولدوغونو گؤسترمیشدیر. سپهسالار عالی مدرسهسینین نشرینده فارس دیوانلاری و مثنویلریندن علاوه، آذربایجان تورکجهسینده ۴۴۷ بیتلیک شعر وار. بو الیازماداکی فارس و تورک شعرلرینین عمومی حجمی ۱۶ مین بیتدیر. [14] بوندان علاوه، تدقیقاتچی اوخوجولارا شاعرین آنا دیلینده تورک الیفباسی ایله ۱۴ شعرین متنینی تقدیم ائدیب. آرتیق تأثیرین تورکجه شعرلرینین بیر نسخهسی الیمیزده اولدوغوندان، اونلار حقینده داها اطرافلی معلومات وئرمک امکانیمیز وار. بو شعرلر سپهسالار عالی مدرسهسینین کتابخاناسیندا اولان شاعرین دیوان نسخهسینین سونوندا، ۸۸۱-۹۰۴-جو صحیفهلری احاطه ائدیر. توپلونون «ترکیات» آدلی بو بؤلمهسینین او،لینده صحیفهلرین کنارلاریندا فارس دیلینده آشاغیداکی سؤزلر یازیلیب: "علاوه ائدیلمیش تورکجه غزللردن، هر کس ایستدیگی وقت اوندان اؤیرهنه و کؤچوره بیلر.» بو مجموعهدهکی تورکجه شعرلرین بیر نئچه پارچاسی برپا پروسهسی زمانی اوخونماز حالا دوشوب. ۴۴۷ بیتدن ۴۳۳-او اوخوناقلیدیر. بو دیوانا دعا مضمونلو غزل، نعت، شاه سلیمانا حصر اولونموش قصیده، سلطان حسینین تخته چیخماسی و محمد طاهر وحید قزوینینین وزیر تعیین اولونماسی مناسبتیله یازیلمیش تاریخی شعرلر، شاهزاده اکبرین شاه سلیمانا سیغینماسی مناسبتیله غزل، موسی بند، شاه سلیمان. بیر سیرا ترجیع بند، مختلف بایراملار (مبعث، جمعه، رمضان، قوربان، نوروز) مناسبتیله مثنوی فورماسیندا قیسا شعرلر، عاشقانه مضمونلو ۱۶ غزل و ۵ تکهجالی بیت داخل ائدیلمیشدیر.
تأثیرین تورکجه شعرلری «قصیده در مدح نواب-اشرف-اقدس-اعلی شاه سلیمان صفوی که، نظر اشرف رسید:
ای شهنشاه سلیمان حشمت گردون رواق،
ائیلمیش توفیق هر ایشده سنونله اتفاق (الیازما، ص ۸۸۱)
مطلعلی ۲۴ بیتلیک قصیده ایله باشلانیر. شاعر بورادا شاهین حاکم اولدوغو اؤلکهنین ولایتلرینی سادهلهیرکن تبریزین آدینی بیرینجی چکیر:
رُبع مسکون جمله فرمانیندادور، اول جملهدن،
ساحت تبریز و گیلان و خراسان و عراق (الیازما، ص ۸۸۲).
تأثیر «شهنشاه جهان» آدلاندیردیغی صفوی شاهینین قدرتیندن دانیشارکن اونون یانینا مختلف دولتلرین حکمدارلارینین، او جملهدن، توران (تورکستان) شاهی عبدالعزیزین قوناق گلدیگینی قید ائدیر:
هر زمان بیر قیصر و فغفور مهماندور سانا،
ای شهنشاه جهان، سندن یامان گؤزلر ایراق.
اول سعادتلو شه تورانزمین عبدالعزیز،
هم بو گونلرده سنه مهمان بزم اشتیاق (الیازما، ص ۸۸۲)
بو شخص، احتمال کی، وحید قزوینینین "عباسنامه"سینده (ص ۱۳، ۷۴، ۸۲، ۹۸، ۱۴۷) "تورکستان پادشاهی" و "تورکستان والیسی" آدلاندیریلان عبدالعزیزخاندیر. تربیت "دانشمندان آذربایجان" اثرینده (تربیت، ص ۳۳۴) اونو عبدالعزیز خان چینگیز آدلاندیریر. شاعر قصیدهسینین سونونجو بیتینده عبدالعزیزین گلیشینه دایر مادهی تاریخ ترتیب ائتمیشدیر:
پادشاها، عادلا، صاحب مروت، داورا،
افتخار دین و دولت، خسرو گردون رواق (الیازما، ص ۸۸۲).
مؤلفین اؤزو بوراداکی مادهی تاریخی آچاراق بو حادثهنین هجری ۱۰۹۳-جو ایلده (م.۱۶۸۲) ایلده باش وئردییگنی گؤسترمیشدیر. بو شعردن سونرا شاعرین سلطان حسین صفوینین تخته چیخماسی مناسبتی ایلده یازدیغی ۱۰ بیتلیک تاریخ قطعهسی گلیر. باشلیغی بئلهدیر: «قطعهی تاریخ جلوس میمنتنوش نواب کامیاب اشرف شاه سلطان حسین الصفوی الموسوی که، به نظر انور رسید». شاعر قطعهنین سونونجو بیتینده ه.۱۱۰۵-جی ایلده (م.۱۶۹۴) باش وئرمیش بو حادثه ایله علاقهدار مادهی تاریخ ترتیب ائتمیشدیر.
دئدی تاریخ اوچون گؤگده عطاسی،
جلوسین، ای شهنشاهان، مبارک (۱۲،س.۸۸۴).
بوندان سونرا مجموعهده عاشقانه مضمونلو ۷۸ بیتلیک ترجیعبند، ۴ مربعترجیعبند و بیر مخمس-ترجیعبند یئرلشدیریلمیشدیر. مربعلرین ایکیسی ۱۲، دیگرلری ۱۴،۱۸، مخمس ۲۵ بیتدن عبارتدیر. بو شعرلر دیلینین سادهلیگی ایله دقتی جلب ائدیر. اونلاردان ۲ مربع و بیر مخمس خالق شعری فورماسیندا یازیلمیش اثرلری خاطرلادیر. «مربع ترجیع در بحر رمل که، حسباامرالعلا گفته شد» باشلیقلی شعر مصراعلارداکی هجالارین سایینا، هر بندین سونوندا مصراعنین تکرار اولونماسینا گؤره وارساغینی خاطرلادیر:
بنی عشقدن سووتما،
گؤزو یاش ایلن قوروتما،
قولونام، بنی اونوتما،
سانا بیوفا دئیللر (الیازما، ۸۸۵).
بو مجموعهده تک بیر مخمسین دیلی ده سادهدیر:
نولا گر دوراق آیاغه،
گئدهلیم سنینله باغه،
سنی چکیم قوجاغه،
قویالیم دوداق-دوداغه،
سانا گنجهلی دئیللر (الیازما، ص ۸۸۹).
تأثیر شعرینده عادی انسانلار آراسیندا استفاده اولونان و شفاهی فورمادا اولان ایلک شعر نمونهلری گؤرونور کی، بونلار بیر مدت سونرا ملاپناه واقف طرفیندن چوخ گؤزل و پوئتیک فورمادا آذربایجان ادبیاتینا داخل ائدیلمیشدیر. اصلینده، ایلک نمونهلری تأثیر دیوانیندا دا گؤردویوموزو گؤروروک. تورک شعرلرینین مربعینین ۹-جو بندینی ترجیعبندله "سنه بیوفا دئیللر" و ترجیعبندله "سای سئوهرم، سنی سئوهرم" و ترجیعبندین ۱-جی بندینین ۱۰جو مصرعی "سنی گنجهلی دئیللر" آدلی یازارکن او، خالق دیلیندن استفاده ائتمیشدیر. تأثیر دیوانیندا مختلف بایراملار مناسبتیله یازیلمیش دیگر شعرلر ده وار کی، بونلارین هر بیرینده ۶، ۱۱، ۹، ۴، ۵، ۴، ۵، ۱۷ بند وار؛ بو شئیرلر سارای مجلسلرینده و شاهین حضوروندا اوخونوب. "شاهزاده سلطان اکبر بن اورنگ زیبین گلیشینه حصر اولونموش و اونون مبارک باخیشلارینا تقدیم ائدیلمیش و بیهنیلمیش بیر تورک غزلی" آدلی ۱۲ مصراعلیق غزل بئله باشلاییر:
کؤنوللر مژده کیم، عشرت نسیمی هنددن گلدی
معطر اولدو ایران، نکهت مشک ختن گلدی (الیازما، ص ۸۹۷).
تاریخی متندن بیلیریک کی، بابری حکمداری اورنگ زیب (۱۶۱۸-۱۷۰۷) سلفی ایله بؤیوک اوغلو سامباجی و دیگر اوغلو اکبر آراسیندا فکر آیریلیقلاری اوزوندن اونلاری تعقیب و حبس ائتمهیه چالیشمیشدیر. اکبر، صفوی شاهینا سیغینمیش و بیر مدت ایراندا یاشامیش و اورادا وفات ائتمیشدیر. [15] شاهزاده اکبرین شاه سلیمانا سیغیندیغی تاریخی تأثیر تبریزی غزلینین سون سطریندن معین ائتمک اولار:
سوروشسان بیر قیران تاریخینی تأثیردن، دئدی:
سلیمان شاهین ایامیندا اکبر هنددن گلدی.(الیازما، ص ۸۹۸)
مؤلف اؤزو سون بیتده موضوع تاریخینی آچاراق بو حادثهنین هجری تقویمی ایله ۱۰۹۸-جی ایلده (میلادی ۱۶۸۶) باش وئردیگینی گؤسترمیشدیر. بوندان سونرا بو مجموعهیه دعا موضوعسوندا بیر غزل، بیر نعت، ۱۶ لیریک غزل، ۵ بیت و وحید قزوینینین ناظر تعیین اولونماسی مناسبتیله بستهلنمیش «قضیه تاریخ وزارت اعظم نوابی وحیدالزمان» آدلی ۱۰ بیتلیک بند داخلدیر. بیر سیرا تذکرهلرده، او جملهدن حزین تزکرهسینده میرزه محسنی دوزگون حیات یولونا یؤنلدن، اونون ایرهلیلهمهسی اوچون چالیشان و سارایین مالیه ایشلرینی اونا حواله ائدن میرزه محمد طاهر وحید اقزوینی اولدوغو قید اولونور. منبعلرده بو گؤرکملی دولت خادمی، تاریخچی، عالم و شاعر، دوغما شعریمیزین نمایندهسی "وحید الزامان" آدلانیر. شعردن گؤروروک کی، او، وحیدین یاخشی عمللرینین "تأثیرینی" اونوتماییب. آفریقا قتنهسینده میرزه محمد طاهرین گؤزل انسانی کئیفیتلری حقینده آشاغیداکیلار یازیلیب:
ملک خصلت سن ای انسان کامل
اوزون نیکو و نیکودور خصالین.(الیازما، ص ۸۹۷)
سون بیتده مادهتاریخ واردیر:
دئدی تاریخ چون گؤکده عیاندور
ایشیقدیر گؤزلری آنین کمالین (الیازما، ص ۸۹۷).
بورادان اؤیرهنیریک کی، وحید هجری تقویمی ایله ۱۱۰۱-جی ایلده (میلادی ۱۶۸۹) باش ناظر تعیین ائدیلیب. تأثیرین تورک غزللری اساساً ۵-۹ بیتدن عبارتدیر. بونلارین آراسیندا فضولینین "بحث"، "گؤرکج" و "لذیذ" مصراعلاری ایله بستهلنمیش بیتلر ده واردیر. منبعلر گؤستهریر کی، تأثیر صائبین تأثیری آلتیندا فارس دیلینده "هند" اوسلوبوندا شعرلر بستهلهییب (۲، س. ۳۳۱). لاکین شاعرین آذربایجان تورکجهسیندهکی شعرلرینده "هند اوسلوبو" او قدر ده نظره چارپمیر. بو اثرلرده ایلک دقتهلایق خصوصیت مؤلفین فضولینین ارثیندن، یعنی مشهور شعرلریندن فایدالانماسیدیر. محض بونا گؤره ده تأثیرین شعرلرینین دیلی سادهدیر. دونیوی سئوگینین ماهنیسی، اصل گؤزللیگین تعریفی شاعرین اثرلرینین ان گؤرکملی جهتلریندن بیریدیر. بونو دا دئمک ایتردیم کی هند اوسلوبو یئرینه آذربایجان اوسلوبو دئمک داها یئرینه دوشر:
یاد اول ایاملار، اول یاخشی-یاخشی چاغلار،
دمبهدم اؤپمکلر و محکم سنی سیخماقلار،
بیر-بیره بیز مهربان، حسرت چکن اویماقلار،
اولما حالیمدن خبرسیز، من سانا قوربان اولوم (الیازما، ص ۸۸۹).
شاعر کلاسیک شرق شعرینین بدیعی ایفاده واسطهلریندن مهارتله استفاده ائدن اوستاد بیر صنعتکاردیر. شاعر غزللرینین بیرینده بهارین سئوگیلیسینین گؤزللیگینی تصویر ائدن سؤزلری ائشیتمک ایستهییندن بحث ائدیر:
حدیث وصف عذارین ایستر کیم،
بهار لاله و گولدن صبایه وئردی قولاق (الیازما، ص ۹۰۰).
بورادا "حسن تعلیل" آدلانان شعر بزهییندن و اصولوندان استفاده ائتمیشدیر. بیلدیگیمیز کیمی، "سبب گتیرمهیین و بهانه گتیرمهیین گؤزللیگی" معناسینی وئرن "حسن تعلل" ایفادهسی ایشلهدیلدیکده، بیر اشاره و یا کیفیت باشقا بیر اشاره و یا کیفیتین میدانا چیخماسینا سبب اولور. نتیجهده ایکیلی اوبراز یارانیر. بو بیتده شاعر بهارین گؤزللیگین تصویریایله باغلی خبر ائشیتمک ایستهدیگینی، بونا گؤره ده لاله و قیزیل گولون کؤمهییایله (بورادا بو گوللرین انسان قولاقلارینا بنزهدیگینه اشاره وار) صبا یئلینی دینلهدیگینی دئییر. بهاری دینلهمک کیمی انسان خصوصیتین استفادهسی مئتافورانین شعر بزهیی و اصولونون علامتیدیر. "تأتیر"ین شعرلرینین بیرینده بیر اوبیئکت و یا حادثهایله علاقهلی هوموگئن سؤزلری سادهلهین «سیاقه الاعداد»[16] پوئتیک اصولونا مراجعت ائتمهیین بئله بیر نمونهسینه راست گلیریک:
آجیقلی اوزو، باخیشی اَیری، سؤزو آجی،
گویا کی نگاریم گئنه پرخاشا گلیبدور (الیازما، ص ۹۰۳).
شاعرین آلتی مصراعلی غزلی دانیشیق و یا سوال-جواب آدلانان ادبی اصولا اساسلانیر. سئوگیلی اونون گؤزللیگیندن و بدنینین مختلف حصهلریندن دانیشیر، شاعر ایسه ظرافتله اونون گؤزللیگینی انکار ائدیر:
حسنوندن اول پری بنی دون ائیلهدی خبر،
دئدیم کی سؤیله هانسیسی اوندان وئجه یارار؟
اول دئدی بئلیم، دئدیم اوندا نه باغلیدیر،
آغزیم دئدی، دئدیم کی سؤز اوندان داخی کئچر. (الیازما، ۹۰۲).
گؤزللیگینین انکاریندان چوخ تعجبلنهن معشوق نهایت شاعری غدّار آدلاندیریر:
سنه حیرتیله سؤیلهدی: ها سروِ قامتیم؟
دئدیم: نه سود؟ سروده یوخدور گول و ثمر.
یئردن بو قاتلا چیخدی و آجیقلی سؤیلهدی؟
تأثیر وئرمهدی سانا انصاف حق مگر؟ (الیازما، ص ۹۰۲).
بورادا شاعر سرقامتیم دئیهرک، دانیشیق دیلینده بهرهلهنیر.
کلاسیک ادبیاتیمیزین بیر سیرا نمایندهلری کیمی، میرزه محسن ده مبالغه بدیعی واسطهسیندن مهارتله استفاده ائتمیشدیر. شاعر سلیمان پادشاها حصر ائتدیگی قصیدهسینده دئییر:
عارضینله لاف نسبت وورماق اوچون آفتاب
قارشی گلدی سحرگه، شام توتدو تا بوجاق (الیازما، ص ۸۸۱).
گونش سحرلر پادشاهلا اوز-اوزه دانیشماق اوچون دوغور و گئجهلر بیر کونجه سیغینیر. بو بیت مبالغهیه بیر نمونهدیر. تأثیرین شعرلرینده ده بیر چوخ مبالغه نمونهسی قید ائده بیلهریک:
دئدی بانا اول شوخ کی، وار یاخشیجا آغزیم،
دئدیم: نه ائدهلیم، هئچ بنیم گؤزومه گلمز (الیازما، ص ۹۰۳)
مثال دیگر:
آغیزین کیچیکلیگی کلاسیک ادبیاتدا سئوگیلینین گؤزللیگینین اساس علامتلریندن بیریدیر. شاعرین یاریم آغزی او قدر کیچیکدیر کی، اونو گؤرمک ممکن دئییل. یعنی، سئوگیلی چوخ گؤزلدیر.
میرزه محسن شئیرلرینده تضاد صنعتینین استفادهسینه دایر ماراقلی نمونهلره راست گلیریک. شاعر حکمدارا تعریف وئررکن دئییر: «عالم آشکار اولدو کؤلگهسیندن» (الیازما، سه. ۸۹۰).
یعنی، پادشاهین کؤلگهسیندهکی انسانلار گون ایشیغینا چیخیبلار. کؤلگهدن ایشیغین چیخماسی دقتهلایق بیر تضاددیر.
باشقا بیر نمونه:
غمزه و نازیله هر دم واردیر عشاق اوچون
آجی-آجی تانهلر سرخوش صهبا تک لذیذ.(الیازما، ص ۹۰۱)
گنجین هر نفسی سئوگی ایله دولودور، آجی و آجی ات یالنیز سرخوش یولداش اوچون لذتلیدیر. صاباحین آجی اتی معشوق اوچون شراب کیمی لذیذ (دادلی)دیر. بورادا تضاد «آجی» و «لذیذ» سؤزلرینین کؤمهییایله یارادیلیر.
آنا دیلینین اینجهلیکلرینه بلد اولان شاعر شعرلرینده سؤزلرین چوخمعنالیلیغیندان مهارتله استفاده ائدیر. او دئییر:
«ایشیم الدن چیخیبدیر، تا چیخیبدیر دامنین الدن»
شاعر: «ایشیم الدن چیخیبدیر، تا چیخیبدیر دامنین الدن» دئدیکده، وضعیتینین آغیرلیغیندان شکایتلهنیر؛ یعنی، ایشی بیتدی. سبب شاعرین الی سئوگیلیسینین اتهییندن کسیلمهسیدیر؛ یعنی سئوگیلیسیندن اوزاقلاشیب. بو بیتده «گئتمک» فعلی ایکی فرقلی معنادا استفاده اولونور.
کلاسیک ادبیاتین مختلف ژانرلاریندا تإثیر تبریزینین یازیلمیش شعرلرین دئمک اولار کی، هامیسی سلیس و بلاغتلی بیر دیله مالکدیر. شاعرین ترجمهی حالیندان بیر نمونه:
ای خط خوشون شبیه سوسن
فرخنده یوزون عدیل و گلشن
رحم ائیله و گاه گاه گیزلین
بیر باخ بنه، تانرینی سئورسن (الیازما، ص ۸۸۷)
میتوان از ویژگیهای بارز زبان اشعار تاثیر، بهرهگیری از حروف مختلف زبان تورکی مانند حروف زاست و گرد در هجاهای پایانی اشعارش است که زیبایی خاصی به شعر و هنر او میدهد. اینها را کسانی متوجه میشوند که به زبان تورکی آشنا هستند. وقتی اشعار او را به زبان ترکی آذربایجانی بررسی میکنیم، میبینیم که تاثیر تبریزی یکی از هنرمندان ماست که در کنار مسیحی، ظفر، قوسی تبریزی، وحید قزوینی، مجذوب تبریزی و دیگر شاعران قرن هفدهم، در توسعه شعر بومی ما، سادهسازی زبان آن و پیشرفت آن به سمت واقعگرایی نقش داشته است. در گلچینی با عنوان «غزل آذربایجانی قرن هفدهم» که در سال ۲۰۰۸ منتشر شد، ۱۴ شعر بومی از تاثیر تبریزی را گنجانده شده است. با این حال، از آنجا که نسخهای از تنها نسخه خطی در اختیار نبود، نتوانستند دیوان اشعار شاعر را به زبان خودمان به طور کامل منتشر کنند. با کمک هموطنمان، محقق میر توحید یوزباشی، توانستیم نسخهای از دیوان اشعار تاثیر به زبان ترکی را تهیه شد. اشعار ترکی آذربایجانی تاثیر تریزی را که در مجموعهی کتابخانهی مدرسهی سپهسالار علی در تهران نگهداری میشود، به اطلاع خوانندگان میرسانیم.
تأثیرین شعر دیلینین فرقلی خصوصیتلریندن بیری ده شعرلرینین سون هیجالاریندا دوز و یووارلاق کیمی مختلف تورک حرفلریندن استفاده ائتمهسیدیر کی، بو دا اونون شعر و صنعتینه خصوصی گؤزللیک وئریر. بونلار تورک دیلی ایله تانیش اولانلار طرفیندن نظره آلینیر. اونون شعرلرینی آذربایجان تورکجهسینده آراشدیردیقدا گؤروروک کی، تأثیر تبریزی مسیحی، ظفر، قوسی تبریزی، وحید قزوینی، مجذوب تبریزی و ۱۷-جی عصرین دیگر شاعرلری ایله بیرلیکده دوغما ادبیاتیمیزین گلیشمهسینده، دیلینین سادهلشدیریلمهسینده و رئالیزمه دوغرو ایرهلیلهمهسینده رول اوینامیش صنعتکارلاریمیزدان بیریدیر. ۲۰۰۸-جی ایلده نشر اولونان "۱۷جی عصرین آذربایجان غزلی" آدلی آنتولوگییادا تأثیر تبریزینین ۱۴ تورکجه شعری یئر آلمیشدیر. لاکین یگانه الیازمانین صورتی موجود اولمادیغی اوچون شاعرین شعر دیوانی دیلیمیزده بوتؤولوکده نشر ائتدیره بیلمهدیلر. هموطنلریمیزدن، عالم میر توحید یوزباشی جنابلارینین کؤمهییایله تأثیرین شعر دیوانینین تورک دیلینده بیر نسخهسی حاضرلانمیشدیر. بورادا بو شعرلری اوخویاجاقسینیز.
قایناقلار:
تاثیر تبریزی (۱۰۶۰ – ۱۱۲۹)، دیوان، دکتر امین پاشا جلالی، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۳.
محمدعلی تربیت، دانشمندان آذربایجان، تبریز، کتابخانه و کتابفروشی فردوسی، ۱۳۵۸.
محمد طاهر نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، ۲ جلد، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۷۸.
شیخ محمد حزین، تذکره حزین، اصفهان، ۱۳۳۴.
لطفعلی بیگ آذر، آتشکده آذر، بمبئی، ۱۲۷۷.
تأثیر تبریزی، کلیات، کلیات تأثیر (نسخهی خطی)، تهران، مدرسه عالی سپهسالار، شماره ۲۸۳.
Əlyar Səfərli, XVII-XVIII əsrlər Azərbaycan epik şeiri, Bakı, Yazıçı, 1982.
İslam ansiklopedisi, 4. Cilt, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi, 1948.
Qasım Cahani, Azərbaycan ədəbiyyatında Nizami ənənələri, Bakı, Elm, 1978.
Məhəmmədəli Tərbiyət, Danişməndani-Azərbaycan, Bakı, Azərnəşr, 1987.
Turxan Gəncəyi, İsfahandakı Səfəvi sarayında türk dilinin mövqeyi, «Bakı-Təbriz» dərgisi, 2006, № 4.
Turhan Gencei, Tebrizli Tesirin türkçe şiirleri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, «Türk dili ve edebiyatı» dergisi, İstanbul, İbrahim Horoz Basımevi, 1949.
Yüzbaşi Mir Tohid. Təsir Təbrizinin həyat və yaradıcılığı barədə. Filologiya məsələləri. Bakı: Elm və təhsil, 2011, № 1.
[1] Yüzbaşi Mir Tohid. Təsir Təbrizinin həyat və yaradıcılığı barədə. Filologiya məsələləri. Bakı: Elm və təhsil, 2011, № 1, s 402.
[2] Tərbiyət Məhəmmədəli. Danişməndani-Azərbaycan. Bakı: Azərnəşr, 1987, s 331.
[3]Yüzbaşi Mir Tohid. Təsir Təbrizinin həyat və yaradıcılığı barədə. Filologiya məsələləri. Bakı: Elm və təhsil, 2011, № 1, s400.
[4] Hüseyni M.Ə. Ədəbiyyat tariximizdən səhifələr. Bakı: Nurlan, 2004, s 266.
[5] Nəsrabadi Məhəmməd Tahir. Təzkireye-Nəsrabadi. I cild, Tehran: Əsatir, 1378 h, s 171.
[6] Həzin Şeyx Məhəmmədəli. Təzkireye-Həzin. İsfahan: Təyid, 1334 h, s 72.
[7] Tərbiyət Məhəmmədəli. Danişməndani-Azərbaycan. Bakı: Azərnəşr, 1987, s 332.
[8] محمذعلی تربیت، دانشمندان آذربایجان، ص ۳۳۳-۳۳۴.
[9] Azər Lütfəli bəy. Təzkireye-Atəşkədə. Bombey, 1277 h, s 174.
[10] تاثیر تبریزی (۱۰۶۰ – ۱۱۲۹)، دیوان، دکتر امین پاشا جلالی، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۳.
[11] Cahani Qasım. Azərbaycan ədəbiyyatında Nizami ənənələri. Bakı: Elm, 1978, s 198.
[12] Səfərli Əlyar. XVII-XVIII əsrlər Azərbaycan epik şeiri. Bakı: Yazıçı, 1982, s 164.
[13] Q.Caһani. Azərbaycan ədəbiyyatında Nizami ənənələri. Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 1979.
[14] Gencei Turhan. Tebrizli Tesirin türkçe şiirleri. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi «Türk dili ve edebiyatı» dergisi. İstanbul: İbrahim Horoz Basımevi, 1949, s 188.
[15] İslam ansiklopedisi. 4. cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1948, s 414.
[16] سیاقهالاعداد معناسی ("رقملر" آردیجیللیقلا سادهلهمک و قید ائتمک دئمکیر) بدیع صنعتیندهکی ادبی بزکلردن بیریدیر.
+ نوشته شده در شنبه بیست و چهارم مرداد ۱۴۰۵ ساعت 19:44 توسط م. کریمی
|
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی