یوسف مداح، "ورقا و گولشا"
یوسف مداح، "ورقا و گولشا"
آتیلا اوصانلو
آذربایجان ادبیات تاریخینده سادهجه "ورقا و گولشاه" آدلی مثنوینین یازاری اولاراق تانینان یوسف مداحین حیاتی حاقیندا الیمیزده کسین بیلگیلر یوخدور. آنجاق بوگونه قدر مداحین اثرلری گون اوزونه چیخمیش و یاییلمیشدیر. دئمک اولار یوسف مداح آذربایجان کلاسیک ادبیاتینین گؤرکملی نمایندهلریندن بیریدیر.
یوسف مداح آذربایجانین بؤیوک شاعیری اولاراق، چوخلو شهرلری گزمیش، مختلیف شهرلرده یورد سالمیش و نهایتده ده اونون هانسی شهرلی اولدوغو ابهام اؤرتویو آلتیندا قالمیشدیر. اونون دونیایا گلدیگی و دونیادان کؤچدوگو تاریخ ده دوزگون بیلینمهمیشدیر، آنجاق تذکرهلر اونون اؤلومونو مختلف ایللرده بیلیرلر. اما شاعیر اؤزو حاققیندا بیر سیرا معلوماتلار وئرمیش. البته بو معلومات اثرلرینه عاییددیر و اونون اولوم و اؤلوم تاریخی هله ده دقیق صورتده بللی دئییلدیر. او جملهدن شاعیرین آدی، ایشی، کتابلارینین یازیلما تاریخی الیمیزدهدیر. مداحین نئچه – نئچه اثرلری بوگون اللردهدیر، اما هامیسیندان آدلیم اونون دیوانی، ورقا و گولشا اثری و اؤزللیکله مقتل اثریدیر. الده اولان معلومات گؤستهریر مداحین فارسیجا بیر اثری واردیر خاموشنامه آدیندا. اونون تألیف تاریخی ۶۹۹ قمریدیر. آما باشقا اثری "ورقا و گولشا"نی ۷۴۳ ایلینده و مقتل اثرینی ده ۷۶۳ ایلینده یازمیشدیر. بورادا بیر سورو یئری واردیر: ورقا و گولشاه اثرینده ۴۰ یاشیندا اولدوغونو دا سؤیلهمکدهدیر. بئلهلیکله شاعرین دونیایا گلدیگی ۷۰۳جو ایل اولمالیدیر. آما ۶۹۹ ایلینده یاردیغی خاموشنامه دن نه اؤیرهنیریک؟ بئلهلیکله اونون دونیایا گلدیگی ۶۷۰ - ۷۰۳جو ایللر آراسیندا احتمال وئریلیر. یئنه ده اؤلوم تاریخی بللی دئییلدیر. اونون اؤلون تاریخی حاققیندا ۸۰۶-۸۱۸ ایللرینی ده یازانلار وار؛ عینی حالدا ۷۸۰ ایلینی ده یازانلار واردیر. بیزجه ۶۷۰دن سونرا دونیایا گلمیش و ۷۸۰دان سونرا دونیادان کؤچمهسی داها دوزگون اولابیلر. آنجاق دقیق تاریخلری، باشقا سندلر الیمیزه چاتاندان سونرا سؤیلهمک اولار.
یوسف مداحین اثرلری
یازیلی ادبیاتیمیزدا ایلک ورقا و گولشانی، خواجه یوسف مداح، آذربایجانین ۸جی یوزایلینده یاشایان شاعیریمیز یازمیشدیر. یوسف مداح بؤیوک بیر شاعیردیر کی نئچه بؤیوک اثرلرین شاعیریدیر. یوسف مداحین تورکجه دیوانیندان علاوه، گونوموزه اولاشان مثنوی طرزیندهکی اثرلری بونلاردیر:
۱ داستان ابلیس: ۲۴۰ بیت اولان بو اثر نظم اولاراق، اصلینده بیر عربجه نثر اثرین ترجومهسی دیر.
بو اثر ۱۹ صحیفهلیک اثری، ایلک دفعه اسماعیل حکمت ادبیات عالمینه تانیتدیرمیشدیر. بو اثر، تصوف تعلیمی اوچون یازیلان اثردیر. شاعیر اؤزو بو اثرینی بئله تانیتدیریر:
یوسف مداح اگر یولدا قالا
اول شهین عشقی ایروره منزله. . .
بو اثری آراشدیرانلار آراسیندا عامل چلبیاوغلو اؤزونون "تورک ادبیاتیندا مثنوی" کتابیندا بئله یازیر: یوسف مداح چوخ احتمال کی شیطان حیکایهسینین عربجهسینی اوخوموش، بگنمیش و تورکجهیه منظوم ترجمه ائتمیشدیر.[1]
۲ قیز و جهود: بو اثر ده مداحین مستقل اثرلریندن بیریدیر. بو اثر، مولودیهلر آراسیندا موجوددور کی ۲۰۰ بیتدن آرتیق بیر مثنوی اولاراق، یئنه بیر داستان شکلینده سؤیلهنیر. ایلک دفعه بو اثری ده عامل چلبیاوغلو ادبیات دونیاسینا تانیتدیرمیشدیر. شاعیر بورادا دا اؤزونو بئله تانیتدیریر:
مولانانین یوزو سویو حؤرمتی
یوسف مداحی سن توتما قاتی.
بو اثر، الله ذکریله باشلانیر و پیغمبره صلوات ایله بیتیر. شاعیر بورادا آللاها سیغینماغی، صبر و شُکر ائتمهیی توصیه ائدیر. بو داستان مداحین باشقا مثنویلری کیمی انسانلاری نومید اولماقدان چکیمنهیه، دوز یولا آرخالانماغا، الله و پیغمبره سیغینماغی دوزگون یول بیلهرک، معجزهیه ایمان یاراتماق ایلک پلاندا دایانیر.
۳ خاموشنامه: فارسچا اولان مثنوی ۶۹۹دا (۱۳۰۰) قلمه آلینمیشدیر. یوسف مداحین گنج یاشدا ارزینجاندا بولوندوغو سیرادا ۱۰ حیکایهدن عبارت بیر اثردیر.[2] بیر سیرا ادیبلر بو اثری مداحدان بیلمهمیشلر.[3]
۴ قاضی و اوغرو داستانی بو مثنوی ده مداحین گؤزل اثرلریندن و داستانلاریندان ساییلیر. اونون بیتلرینین ساییسی ۲۰۰ – ۲۵۰ بیتدن آرتیق دئییلدیر. بونو دا ایلک دفعه چلبی اوغلو ادبیات دونیاسینا تانیدیرمیشدیر و نئچه الیازماسینی اوزه چیخارتمیشدیر. شاعیرین آدی بورادا دا گلیر:
یوسف مداح بیچاره فقیر
علمی یوخدور لاجرم اولدو حقیر.
۵ مقتل حسین بو اثر ۷۶۳ ایلینده یازیلمیش و بوگونه قدر مسلمانلارین هر ایل محرم آییندا اوخودوغو اثردیر. بوگونه قدر بو اثر ایراندا چاپ اولمامیش و الینیزده اولان کتاب، بیرینجی دفعهدیر کی ایراندا یاییلیر.
ایلک دفعه مقتلی تانیتدیران و اوستونده ادبی – علمی آراشدیرمالار آپاران عالیم، پروفسور محمد فؤاد کؤپرولو اولموشدور. ۱۹۳۸ ایلینده پروفسور عبدالقادر قاراخان، مداحین اثرلرینی تانیتدیرمادا چالیشیر، آنجاق شاعیرین آدی یوسفی اولدوغونو سؤیلهییر. ۱۹۶۹جی ایلده اوزون چارشیلی اوغلو، یوسف مداحین بو اثرینی دوزگون بیر دورومدا تانیتدیریر و آراشدیریر. بوندان سونرا بو اثر دفعهلرله تورکیهده چاپ اولوب – یاییلیر و بیر چوخلو آکادئمیک آراشدیرمالار ایرهلی گئدیر. سون تحقیقلر بو ساحهده ۲۰۰۸جی ایلده کنعان چلیک یازان بیر یوکسک لیسانس تئزیدیر کی آنکارا یونیوئرسیتهسی طرفیندن یاییلمیشدیر.
یوسف مداح مقتل اثرینده تکجه مصیبت اوخومور، بلکه حماسه یارادیر و امام حسینین کربلادا ایشینی بیر ائپیک و قهرمانلیق حرکتی تانیتدیریر. حتا مداحین دیلی و شعر فورماسی ائپیک بیر اثره یاخیندیر تا بیر مرثیه و نوحه اثرینه. اثرین یازیلما تاریخی ۷۶۳ و بیتلرین ساییسی ۳۳۳۳ بیت اولموشدور:
یئددی یوز آلتمیش اوچونده ایتدی تمام
اولدی یکشنبه گونونده والسلام.
دوکهلی بیتین حسابین ائیدهلیم
اوچ بین اوچ یوز اون اوچ اولدی دییهلیم.
آنجاق الیمیزده اولان اثر، تمام الیازمالارا مراجعت ائدهرک، ۲۸۲۴ بیت دیر.[4]
۶ ورقا و گلشا: ورقا و گلشاه اثری ۱۷۰۰ بیتدن میدانا گلن اثر عروضون «فاعلاتُن فاعلاتُن فاعلُن» قالیبییلا یازیلمیشدیر. ارتایلان، مثنوینین بیر نوسخهسینه دایاناراق ۷۷۰ده (۱۳۶۸-۶۹) قونیادا استنساخ ائدیلدیگینی سؤیلهییرسه ده[5] داها سونرا بولونان نوسخهلردن آنلاشیلدیغینا گؤره اثر ۷۴۳ (۱۳۴۲-۴۳) ایلینده:
«باشلادیق سیواس شهرینده بونو / کیم ربیعالاوّلین اوّل گونو» بیتینده ده ایفاده ائدیلدیگی کیمی سیواسدا یازیلمیشدیر. آنجاق بوگون بو اثرین یازیلما تاریخی، ادیبلر طرفیندن ۷۴۳جو ایل قبول اولونموشدور. بو اثر آلتی مجلس (باب) حالیندا دوزنلهنهرک توحید و نعتله باشلاماقدا، قهرمانلارین بیربیرلرینه سؤیلهدیکلری اون ایکی غزلی ده ایچینه آلماقدادیر. احمد آتشه گؤره اثرین قایناغی عرب خالق حیکایهلریندندیر[6].
ایلک دفعه اسماعیل حکمت ارتایلانین چالیشتیغی اثر، سونرالار ژ.و. قهرمانوو و ز.ت. حاجییئو طرفیندن نشر ائدیلمیشدیر (باکو، ۱۹۸۸). آیریجا گروسه مارتین اسمیت قیسا بیر سؤزلوکله بیرلیکده تنقیدلی متنینی و اینگیلیزجه ترجومهسینی یاییملامیش، آیریجا کاظم کؤکتکین ده علمی بیر نشر ده حاضیرلامیشدیر. بو اثر ۱۷۰۰ بیتدیر.
مداحین اثرلرینده دیلین اؤزللیکلرینی آراشدیردیقدا، بیر سیرا چوخ گؤزل سؤزجوکلرله اوز – اوزه گلیریک و بو سؤزجوکلر بوگون دیلیمیزدن اونودولموشدور، آنجاق بو سؤزجوکلرین بیر چوخو بوندان اؤنجه یازارلاریمیز و عالیملریمیزین دیلینده وار ایدی؛ او جملهدن جارالله زمخشرینین اثرلرینده گؤروروک و بیز بوگون بونلاری بیرده باشدان دیریلدیب، دیلیمیزه گتیرمهلیییک. بو سؤزجوکلردن بیر نئچهسی بونلاردیر:
قالتابان: احمق / تامو: جهنم / یارین: صاباح / اؤکوش: چوخ / دلیم: چوخ / یاورو: اوشاق، اوغول / گویهگو: کورهکن، داماد / طمر: دامار، فارسیجا رگ – بو سؤزجوک دمار شکلینده ده فارس دیلینده ایشلهنیلیر/ سین: قبر / سوچ: گناه / بان: اذان / بان اوخوماق: اذان دئمک / بیلیش: آشنا و. . .
مداح دیلیمیزده تازالیقلار یارادیر. صرف و نحوده یئنی لیک لر گتیریر. مثلا استمرار حالی گؤسترمک اوچون فعلی بئله ایشله دیر: آغلایو یعنی آغلایاراق /
مداح مثنوینین آراسیندا غزل فورماسیندان دا استفاده ائدیر. بو ایش، تورک مثنوی لرینده بیر گله نک اولموش و مداح دا بو گله نکدن دوزگون صورتده استفاده ائدیر و داستانین اورتاسیندا غزللر یازیر. غزللر معمولا داستانین زیروهسینده یارانیر، قهرمانلارین هیجانلاری یوکسک سویهده اولان چاغلاردا و یا دانیشیقلاردا.
مثنوینین دؤرد الیازماسی نوسخهسینین وارلیغی دا بیلینمکدهدیر. بو الیازمالاردان ایکیسی آذربایجان جومهوریتی الیازمالار فوندوندا، ایکیسی ایسه ده تورکیهده بولونماقدادیر. تورکیه نوسخهلرینین استنساخ تاریخی داها اسکیدیر.
چاپ اولموش: کانادا، آذربایجان پست درگیسی، نومره ۹۰.
قایناقلار:
م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، ۶ جلدی، جلد اول، قم/زنجان، انتشارات یکتارصد، ۱۳۸۴.
خواجه یوسف مداح، مقتل حسین(ع)، تصحیح: م. کریمی، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۶.
عیوقی، ورقه و گلشاه، تصحیح: ذبیح الله صفا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۳.
Beşinci Milletler Arası Türkoloji Kongresi, İstanbul, 1985.
Yûsuf Meddah, Varka ve Gülşah (İnceleme-Metin-Dizin) (haz. Kâzım Köktekin), Ankara 2007.
Amil Çelebioğlu, Türk Edebiyyatinda Mesnevi, İstanbul, 1999.
Yûsuf Meddah, Varka ve Gülşah (İnceleme-Metin-Dizin) (haz. Kâzım Köktekin), Ankara 2007.
İsmail Hikmet Ertaylan, Türk Dili ve Edebiyatı Örnekleri I: Varaka ve Gülşah, İstanbul 1945.
a.mlf., “Yûsufî-i Meddâh”, TDED, I/2 (1946-47), s. 105-121.
Grace Martin Smith, Yūsuf-ı Meddāḥ: Varqa ve Gülşāh A Fourteenth Century Anatolian Turkish Mesnevî, Leiden 1976.
B. Flemming, “Die Hamburger Handschrift von Yūsuf Meddāḥs Varḳa vü Gülşāh”, Hungaro-Turcica: Studies in Honour of Julius Németh (ed. Gy. Káldy-Nagy), Budapest 1976, s. 267-273.
Metin Akar, “Yūsuf-ı Meddah’ın Dāstān-ı İblis’inin Kaynağı”, Beşinci Milletler Arası Türkoloji Kongresi (İstanbul, 23-28 Eylül 1985): Tebliğler II. Türk Edebiyatı, İstanbul 1985, I, 1-7.
“Yusuf Meddah”, Başlangıcından Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi: Azerbaycan Türk Edebiyatı, Ankara 1993, II, 33-48.
Âmil Çelebioğlu, Türk Mesnevî Edebiyatı, İstanbul 1999, s. 28, 85-86.
Kenan Özçelik, Yûsuf-ı Meddâh ve Maktel-i Hüseyin (İnceleme-Metin-Sözlük) (yüksek lisans tezi, 2008), AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, tür.yer.
Ahmet Ateş, “Varaka ve Gülşah Mesnevisinin Kaynakları”, TDED, II/1-2 (1947), s. 1-19.
M. Cunbur – A. Bagırov, “Yusuf Meddah”, Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi, Ankara 2007, VIII, 666-667.
Robert Dankoff, An Ottoman Traveller: Selections from the book of Travels by Evliya Çelebi. Eland Publishing, 2011.
[1] Amil Çelebioğlu, Türk Edebiyyatinda Mesnevi, İstanbul, 1999, s 83.
[2] Köprülü Ktp., Fâzıl Ahmed Paşa, Islam Ansiklopedisi", Cilt VI. say.802-908.
[3] Yûsuf Meddah, Varka ve Gülşah (İnceleme-Metin-Dizin) haz. Kâzım Köktekin), Ankara 2007, s 7.
[4] یوسف مداح، مقتل حسین، تصحیح: م. کریمی، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۶.
[5] İsmail Hikmet Ertaylan, Türk Dili ve Edebiyatı Örnekleri I: Varaka ve Gülşah, İstanbul 1945, s 1.
[6] Ahmet Ateş, “Varaka ve Gülşah Mesnevisinin Kaynakları”, TDED, II/1-2 (1947), s. 1-19.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی