فرشته اوغلو عبدالمجید کلیاتی
فرشته اوغلو عبدالمجید کلیاتی
اؤزت:
اینجهلهمهسینی یاپدیغیمیز کتابین قونوسو، حروفیلیغین آنادولودا یاییلماسیندا ائتکیلی اولان آدلر آراسیندا اولان عبدالمجید فرشتهاوغلو و اونون اثرلریدیر. فاتح اوسلوار، اؤزر شناؤدهییجی و آدایل آریقاوغلونون بیر آرایا گلهرک اولوشدوردوغو بو اثر، حروفیلیک آراشدیرما ساحهسی ایچین اولدوقجا اؤنملی و دقت چکیجی بیر چالیشمادیر. اثر، ایلک اولاراق مؤلیف عبدالمجید فرشتهاوغلونون اوزهرینه اوداقلانماقدادیر. سونراسیندا ایسه فرشتهاوغلونون اثرلری اله آلینماقدادیر. بو چئرچیوهده عشق نامه، هدایت نامه، آخرت-نامه، سعادت-نامه، رساله حروف و ترجومه خوابنامه آدلی اثرلر اینجهلنمکدهدیر.
کولئکتیو بیر چالیشما اولان بو اثرده یازارلارین آنالیزلری و فرشتهاوغلونون اثرلرینین اوریژینال متینلرینه ده یئر وئریلمکدهدیر.
آناختار کلمهلر: حروفیلیک، فضلالله حروفی، عبدالمجید فرشتهاوغلو، عشق نامه.
گیریش
حروفیلیک، استرابادلی فضلاللهین گؤروشلری دوغرولتوسوندا اورتایا چیخان دینی بیر حرکتدیر. حرف تمللی اولان حروفی دوشونجه یاپیسیندا آشیری باطنی یوروملار اولماسی ایله گلهنهکسل تصوف آنلاییشینین سینیرلارینی آشماسیندان دولایی ۱۵. یوزییلین ایران کولتور جغرافیاسیندا اولدوقجا آرتیق دقت چکمیشدیر. فضلاللهین ساووندوغو دوشونجهلر، یاشادیغی جوغرافیادا چوخ خوش قارشیلانمامیش، زیندانلارا، قووشتدرمالارا و اؤلومه داهی گؤتورن اولدوقجا سرت تپکیلرله قارشیلاشماسینا سبب اولموشدور. فضلالله حروفینین اؤلوموندن سونرا دا دوام ائدن باسقیجی اویغولامالار، حروفی تعقیپچیلری دوشونجهلریندن وازگئچیرمهمیش، اما اونلاری فرقلی بؤلگهلره گؤچ ائتمک دوروموندا بیراخمیشدیر. بئلهلیکله حروفیلیک، آنادولو و بالکانلار گیبی فرقلی بؤلگهلره یاییلمایا باشلامیشدیر.
حروفیلیغین آنادولودا یاییلماسیندا اؤنده گلن آدلار علیالعلا، نسیمی، میر شریف و عبدالمجید فرشتهاوغلودور. اؤزللیکله ده آنادولو و رومهلییه یاییلماسیندا بؤیوک پایا صاحب اولان فرشتهاوغلو، حروفیلیغین آنا اثرلرینی تورکجهیه چئویرهرک آنادولو جوغرافیاسیندا قاپانماقدا اولان حروفیلیک پنجرهسینی یئنیدن آچمیشدیر. چالیشمامیزین اینجهلهمه آلانی، فرشتهاوغلونون یاپمیش اولدوغو بو آنا اثرلردیر.
کریتیغینی یاپدیغیمیز بو اثر، حروفیلیک بیلگیسی فرشتهاوغلو عبدالمجید کلیاتی آدیله فاتح اوسلو-ار، اؤزر شناؤدهییجی و آدایل آریقاوغلونون بیر آرایا گهلرک اولوشدوردوغو فرشتهاوغلونا دایر اثرلر ایچهرن کولئکتیو و قاپساملی بیر چالیشما اولاراق قارشیمیزا چیخماقدادیر. اثرده فاتح اوسلو-ار، عبدالمجید فرشتهاوغلو، سعادتنامه، رساله حروف و ترجومه خوابنامهیی؛ اؤزر شناؤدهییجی، هدایت نامه و آخرت-نامهیی؛ آدایل آریاوغلو ایسه عشق نامهیی اله آلمیشلار. ایلک اولاراق، یازارلار چالیشما یاپدیغی قونو و اثر حاققیندا اینجهلهمه و یوروملارینی سونارکن سونراسیندا دا اثرلرین اوریژینال متینلرینه یئر وئرمیشلردیر.
۱. عبدالمجید فرشتهاوغلو
اثرده اؤنجهلیکله عبدالمجید فرشتهاوغلونا یئر وئریلمیشدیر. بو بؤلومون محتواسینا باخیلدیغیندا بو نوکتهلره توخوندوغو گؤرولمکدهدیر:
یازار، باشلانغیجدا فرشتهاوغلونون آدی اوزهرینه آنالیزلر یاپمیشدیر. فرشتهاوغلونون اثرلرینده عبدالمجید فرشته عزالدین التیرَوی کُنیهسینی قوللاندیغیندان بحث ائتمیشدیر. یئنه اثرلریندن بیری اولان سعادت نامه ده گئچن التیرَویه لفظی فرشتهاوغلونون تیرهلی اولدوغونو دستکلهدیغی دَیرلندیریلمیشدیر. دوغدوغو ایل حاققیندا کسین بیلگیلره اولاشیلامادیغی آما عائیلهسی حاققیندا بعضی بیلگیلره اولاشیلدیغی بلیرتیلمکدهدیر. باباسینین آدینین قاضی عزالدین فرشته و قارداشینین آدینین ده عبداللطیف اولدوغو؛ بعضی کسیم طرفیندن عبداللطیف ایله عبدالمجیدین قارداش اولماییب عبدالمجیدین عبداللطیفین اوغلو اولدوغونو ادعا ائتمیشدیر. آما بو ادعا ایچین یئتئرلی قیذیات تاپیلمامیشدیر. فرشتهاوغلونون یازمیش اولدوغو اثرلرین بویوک بیر بؤلومونده آدی فرشتهاوغلو عبدالمجید ب. عزالدین اولاراق گئچدیگیندن عبداللطیف ایله عبدالمجید قارداش اولاراق قبول ائدیلمکدهدیر. آیریجا عبدالمجیدین «فرشتهاوغلو» اولاراق آنیلماسی کیمی، قارداشی عبداللطیف ده «ابن ملک» آدیله تانیندیغیندان بحث ائدیلمیشدیر. اونو ۱۵. یوز-ایلده یاشادیغی گؤرولمکدهدیر.
فرشتهاوغلونون سُنی بیر عائیلهدن گلدیغی بیلینیرکن، اونون دین علیملرینه قرآن لغتی یازاجاق قدر عربجه و فارسیجانی ایلهری درجهده بیلدیگی، حتا حروفیلیک اوزهرینه یازیلمیش اثرلری چئویریسینی یاپاجاق قدر واقف اولدوغونا دقت چکیلمیشدیر. آردیندان فرشتهاوغلونون حروفیلیگه نه زمان و کیملر آراجیلیغی ایله گیرمیش اولابیلهجهیینه دایر دَیرلندیرمه یاپیلمیشدیر. فرشتهاوغلونون حروفیلیک اوزهرینه بیلینن ان اسکی اثری اولان سعادت نامه، ۸۲۶/۱۴۲۳ تاریخلیدیر. بونا دایاناراق فضلاللهین ۱۳۹۴ده اعدامینا دنک گلن ایللرده و یا همن سونراسیندا حروفیلیگه گیرمیش اولابیلهجهیی سؤیلنمیشدیر.
۲۰. یوز-ایل مؤلیفلریندن خوجا اسحاق افندی، عبدالمجیدین بایزید آدلی بیرینه انتساب ائتدیگینی، بو ذاتین فضلاللهین خلیفهلریندن شمسالدینه منسوب اولدوغونو بیلینمکدهدیر. آیریجا فرشتهاوغلو سعادت نامه آدلی اثرینده، حروفیلیک علمینین فضلاللهدان سید شمسالدینه، اوندان دا مولانا بایزیده، اوندان دا اؤزونه چاتدیغینی بیلیندیرمیشدیر. بونلارین یانیندا ترجومهی خوابنامه آدلی اثرینده ده تبریزده ایله گؤروشن سیدعطایی آدلی بیر حروفیدن دویدوغونو آنلاتمیشدیر. گؤرولویور کی فرشتهاوغلو، فضلاللهین چئورهسیندهکی انسانلارا یاخین اولموشدور و بو یاخینلیق سونوجوندا فرشتهاوغلو، حروفیلیگه گیرمیشدیر.
فرشتهاوغلو، آنادولودا حروفیلیک اوزهرینه تورکجه اثر یازان ایلک مؤلیفدیر. او، ایلک دؤنم حروفی متینلرینین، اؤزللیکله حروفیلیغین قوروجوسو فضلاللهین اثرلرینین پراگماتیک چئویریلرینی یاپاراق آنادولودا حروفیلیگین یاییلماسیندا کیلیدی بیر آد اولموشدور. فرشتهاوغلونون، قرآن سؤزلوغونون دیشینده تألیف و ترجومه بوتون اثرلری حروفیلیک ایله ایلگیلیدیر. سون اولاراق فرشتهاوغلونون اؤلوم تاریخیله ایلگیلی سادهجه بیلگیسی وئریلمیشدیر.
کریتیکینی یاپدیغیمیز اثرین بو بؤلومونون سون بؤلبومونده فرشتهاوغلونون اثرلری سیرالانمیش و قیسا بیر شکیلده اثرلر حاققیندا بازی آچیقلامالار یاپیلمیشدیر؛
۱. عشق نامه: فرشتهاوغلونون ان اؤنملی اثری اولاراق بیلینمکدهدیر. ۸۳۳/۱۴۲۹دا تماملانان اثر، فضلاللهین اثری جاویداننامهنین مختصر بیر ترجومهسی اولدوغو ایفاده ائدیلمکدهدیر. اما یازار، یاپیلان آراشدیرمالار سونوجوندا ۳۲ بؤلومدن اولوشان عشق نامهنین، ۲۹۹ بابدان اولوشان جاویداننامهنین مختصر ده اولسا بیر ترجومهسی اولمادیغی، فضلاللهین فرقلی اثرلریندن یاپیلمیش بیر توپلاما چئویری اولدوغو قناعتیندهدیر. اثر، رشید تانریقولو و نژات بیردوغان طرفیندن لاتین حرفلرینه آختاریلاراق یایینلانسا دا آکادئمیک اولاراق ایلک و تک نشری آدایل آریقاوغلو طرفیندن یاپیلمیشدیر.
۲. هدایت نامه: ۸۳۸/۱۴۳۴ تاریخینده یازیلمیشدیر. فضلاللهین محبت نامه چئویریسی اولدوغو ادعا ائدیلمهسینه قارشین گئرچهیی یانسیتمادیغی ایفاده ائدیلمیشدیر.
۳. آخرت نامه: فرشتهاوغلونا عاید اولان بو اثرده، دونیا و آخرتین حقیقتی، اهلالله، حق و اهل جنت و اهل جهنمین کیم اولدوقلاری، اشیانین و انسانین اؤز حیقتینین بیلگیسی حاققیندا اولدوغو آچیقلانمیشدیر.
۴. سعادت نامه: ۸۲۶/۱۴۲۳ده یازیلان بو اثر، فرشتهاوغلونا گؤره فضلاللهین جاویدان نامه، عرشنامه و محبتنامهسیندن آختاردیغی بؤلوملری تورکجهیه ترجومه ائدهرک اولوشدوردوغو بیلینمکدهدیر.
۵. رسالهی حروف ترجومهسی: فرشتهاوغلونون اوچ صحیفهلیک قیسا بیر بیوگرافیسی اولوب ایچرینده حرفلردن حرکتله وارلیغین ماهیتی و حرفلرین وارلیقداکی ظهورو آنلادیلماقدادیر. آیریجا اثرین نُسخهلرینین بولوندوغو یئرلر بلینمیشدیر.
۶. لغات قانون الهی: فرشتهاوغلو بو اثرده قرآندان سئچیلن ۲۳۰۰ کلیمهنین آلفابئتیک اولاراق سیرالانمیش حالدا آنلاملارینی وئرمکدهدیر. سون اولاراق ۸۵۴/۱۴۵۰ده یازیلان بو اثر، جمال مختار طرفیندن نشر ائدیلمیشدیر.
۷. کتابِ خطبهی دوازده امام: بو اثرین گیریش بؤلومونده یازار اولاراق عبدالمجید فرشتهاوغلو اؤز آدینا یئر وئرمیش و عربجهدن تورکجهیه ترجومه ائتدیگینی آچیقلامیشدیر. اما بو اثر، حروفیلیکله ایلگیلی اولمادیغیندان اؤتورو کریتیگینی یاپدیغیمیز اثره داخل ائدیلمهدیگی بیلینمیشدیر. دوامیندا ایسه اثرین بیلینن نُسخهلرینین بولوندوغو یئرلر، ایفاده ائدیلمیشدیر.
فضلالله حروفینین اثرلری و فیکیرلری حروفیلیگین اولوشومونو اورتایا قویموشسا دا عثمانلی جوغرافیاسیندا بو فلسفهنین یاشادیلیب گلیشدیریلمهسی، ایراندا یازیلان حروفی قایناقلاری تورکجهیه آحتاران فرشتهاوغلو سایهسینده اولموشدور. فرشتهاوغلونون فضلاللهین اثرلرینه الهی بیر اثر کیمی توخونوب اصیل متینلره صادق قالدیغی بیلینهرک بو بؤلوم بیتیریلمیشدیر.
۲. عشق نامه
عبدالمجید فرشتهاوغلونون ان اؤنملی اثری اولان عشق نامه، حروفیلیگین آناقایناغی قبول ائدیلن فضلالله حروفی طرفیندن یازیلمیش جاویدان نامهی ساغیرین قیسالدیلمیش بیر ترجومهسی اولاراق بیلینمکدهدیر. حروفیلیغین، اؤزللیکله آنادولو و بالکانلاردا یاییلماسیندا اولدوقجا ائتکیلی اولان و چوخ اوخونان بیر اثر اولاراق یئرینی آلمیشدیر. اؤزللیکله علوی-بکتاشی چئورهلرجه چوخ اوخونان، تورکیه و دونیا کتابخانالاریندا بیرچوخ الیازما نُسخهسی بولونان بیر اثردیر. اثر، اسکی تورکجهنین دیل اؤزللیکلرینی یانسیتماقدادیر. خالقین اوخویوب آنلایابیلهجهیی بیر دیلله یازیلان اثر، بلاغت و املا قوراللاریندان یوخسون اولوب یاپراقلار آراسی گئچیشلرده کلیمه بؤلمهلرینه راستلاندیغی کیمی، بیر کلیمهنین بیردن چوخ یازیمی دا گؤرولمکدهدیر.
فرشتهاوغلونون ان اؤنملی اثری اولان عشق نامهنین چوخ ساییدا الیازما نُسخهسی بولونماقدا اولوب اثر، رشید تانریقولو و نژات بیردوغان کیمی آدلار طرفیندن چالیشیلمیشدیر. تانریقولونون اثری هانگی نُسخهدن آختاردیغینی بیلیندیردیغینین آلتی چیزیلمیشدیر. بیردوغان ایسه، استانبول اونیوئرسیتهسی یازما اثرلر کتابخاناسی تورکجه یازمالار بؤلومونده ۳۱۰ نمرهده قیدلی نُسخهنی تورکیه تورکجهسینه آختاردیغی گؤرولمکدهدیر. هر ایکیسینین ده بیلیمسللیکدن اوزاقلاشدیغی یؤنونده بیر یوروم دا دقت چکمکدهدیر.
کریتیگینی یاپدیغیمیز حروفیلیک بیلگیسی فرشتهاوغلو عبدالمجید کلیاتی آدلی اثرده عشق نامه اوزهرینه آدایل آریقاوغلونون آنالیزلری بولونماقدادیر. یازارین آنالیزلریندن سونرا دا عشق نامهنین اوریژینال متنینه یئر وئریلمیشدیر. متینه باخیلدیغیندا بو نوکتهلره توخوندوغو گؤرولمکدهدی:
اثرین مقدمهسینده اثرین ترجومه سببی، ترجومه یاپانین آدی و تاریخی وئریلمیشدیر. سونراسیندا ایسه فرشتهاوغلو، اؤزونه عاید اولان بو اثره اؤزللیکله عشق نامه آدینی وئرمهسینین سببینه توخونموشدور. اثرین باشلانغیجیندا هرهانگی بیر کیشی، عشق نامهنین علمینی و قانونلارینی ظبط ائیلرسه و چوخ اوخورسا، حشر-نشر، قیامت و آخرت حاللاری، حق یانیندا بعضی یوزلرین قارا اولماسی، عیسینین گؤکدن اوتوز اوچ یاشیندا ائنمهسی، حق جمالینی گؤرمک، قرآنین آدم صورتینده گؤرونمهسی کیمی قونولارا واقف اولاجاغیندان بحث ائتمکدهدیر. اللهین رحمتینین اثری نامحرمه وئرمهینلرین، لعنتی ایسه نامحرمین اوزهرینه اولاجاغینی ایلهری سورمکدهدیر. یئنه رسالهنین علمینی و قانونو بیلمهینلره آچیقلاما یاپماق یاساقلانمیشدیر.
بو اثر، بیری گیریش اولماق اوزهره اوتوز اوچ بؤلومدن اولوشموشدور. اوتوز اوچ، حضرت عیسینین ظهور، فضلاللهین دا تأویله باشلاما یاشی اولاراق قبول ائدیلدیگیندن حروفیلر طرفیندن اؤنملی گؤرولمکدهدیر. اثرین هر بؤلومونده آیری قونولارین ایشلنمیش اولماسی دقت چکمکدهدیر. ترجومهنین اؤز ایچینده بؤلوملره آیریلماسینین نهدنی اولاراق عیسینین اوتوز اوچ یاشیندا گؤیدن ائنمهسی و فضلاللهین اوتوز اوچ یاشیندا تأویله باشلاماسییلا ایلیشکیلندیریلمیشدیر.
بیرینجی بؤلومده، وجه(اوز – صورت) قاورامی اؤن پلاندا اولوب حروفِ مقطعهنین سرّی اورتایا سریلمیشدیر. عشق نامهنین میم الیف لام را اولدوغوندان بحث ائدیلمکده و دوامیندا یوسف قصهسینین حروفی تأویلیله یوروملانماسی یئر آلماقدادیر. یوسفه سجده ائدنلرین ساییسینین اون اوچ، اؤزو ایله اون دؤرت اولدوغو اؤنه سورولمکدهدیر. ابجد حسابییلا وجه اون دؤرددور و حروفِ مقطعه ده اون دؤرددور. بوندان اؤتورو ده حروفِ مقطعه حرفلرینین سرّی وجه قاورامیندا، اونون سرّی دا یوسفده گیزلی اولدوغو بیلیندیریلمکدهدیر.
ایکینجی بؤلومده، مهدی، مسیح و عیسینین عینی کیشیلر اولدوغو و فاطمه سویوندان گلهجهیی حدیث روایتلری ایله اثبات ائدیلمهیه چالیشیلمیشدیر. بو کیشینین ده فضلالله حروفی اولدوغو اؤنه سورولموشدور. اوچونجو بؤلومده، معراج اولایی معلوماتلی بیر شکیلده آنلادیلمیشدیر. معراج ایله ایلگیلی حدیث عربجه وئریلمیش و تأویل ائدیلمیشدیر. نمازین باشدا اللی وقتکن سونرادان بئش وقته دوشورولمهسینین حیکمتلرینه دانیشیلمیشدیر.
دؤردونجو بؤلومده ظاهر و باطن قاوراملاری اوزهرینده دورولموشدور. قرآنی دونیا گؤزویله گؤرنلر دؤرت آناسیر اوزهره گؤردوکلرینی، معنا گؤزویله گؤرنلر ایسه اونون ییرمی سگکیز و اوتوز ایکی حرفدن عبارت اولدوغونو بیلدیکلریندن بحث ائدیلمیشدیر. بئشینجی بؤلومده ایسه وجه قاورامی اوزهرینده یوغونلاشیلدیغی گؤرولمکدهدیر. فرشتهاوغلونا گؤره کلامالله، کلامِ صامت و کلامِ ناطق اولاراق ایکی بؤلومه آیریلیر. کلامِ صامتین قران اولدوغو، کلامِ ناطقین ایسه اینسان صورتی اولدوغو ایفاده ائدیلمیشدیر. هر ایکی سؤز چئشیدینین یئددی باطنی اولدوغو بیلیندیریلدیکدن سونرا تأویل ائدیلمیشدیر. آلتینجی بؤلومده ارضین و سمانین یارادیلیش سرّلری، تورات، انجیل و قرآندان آلینمیش آیتلرله آنلادیلمیشدیر.
یئنه بو بؤلومده یهودیلرین توراتین سرّینه، خیریستییانلارین ایسه انجیلین سرّینه واقف اولمالاری دوروموندا حضرت پیغمبره ایمان ائدهجکلری آچیقلانمیشدیر.
یئدینجی بؤلومده سرخوشکن نمازین منع ائدیلمهسی اله آلینمیش اولوب بو بؤلوم، دیگر بؤلوملره گؤره داها قیسادیر. قیامت علامتلریندن اولان ضبطالارض مسئلهسی، سگکیزینجی بؤلومده یئر آلمیشدیر. ضبطالارضین موسانین عصاسینی گتیرمهسی، سُلیمانین یوزوغو ایله مؤمینی کافیردن آییرماسی حروفی باخیش آچیسییلا تأویل ائدیلمیشدیر. آردیندان حجرالاسودین تأویل ائدیلدیگی دوققوزونجو بؤلومده سیراسییلا، عرفات داغی، فاتحهالکتاب، قوربان، طوافِ حج، طوافِ عمره، طوافِ قُدوم، طوافِ وداع، باش یوروتمک، احرام گئیمک، شیطان داشلاماق کیمی حجله ایلینتیلی مسئلهلر جزئیاتیلا آنلادیلمیشدیر.
اونونجو بؤلومده «کُن» امری اؤن پلانا چیخاریلمیش، «سؤز»ه قوتساللیق عطف ائدیلمیشدیر.
اون بیرینجی بؤلومده ایسه یارادیلیشین آردیندان یئریوزونون آدمه تخصیص ائدیلدیگی بوندان اؤتورو ده اونون اوشاقلارینا میراث قالدیغینی، تورات و قرآندان یاپیلان آلینتیلارلا دستکلهیهرک یئر وئرمیشدیر. اون ایکینجی بؤلومه باخیلدیغیندا دا، قرآندا اعراف سورهسیندن «من سیزین ربّینیز دئییلمییم؟ (اونلار دا) هه (بونا) شاهید اولدوق، دئدیلر.» آیتلرینین تأویلی یاپیلدیغی گؤرولمکدهدیر. دوامیندا دا آدم و حوانین صورتلرینده یازیلی اولان ییرمی بیر، ییرمی سگکیز و اوتوز ایکی خط، آدم صورتینین کعبه توپراغیندان یارادیلماسی، حجده یاپیلان طوافلار و ساییلاری، حجرالاسودین سیرلاری کیمی قونولار ایشلنمیشدیر.
اون اوچونجو بؤلومده بقره سورهسینین ۱۴۳. آیتیله باشلانمیشدیر. «کن» یعنی «اول» امرینین تأویلی اله آلینیپ بوتون یارادیلمیشلار «اول» امریله میدانا گلمیشدیر.
باشلانغیجدا سسدن عبارت اولان «اول» بویروغو، سونرادان حرفلره دؤنوشموشدور. بو دورومو سرّلرین سسلرده، دولاییسییلا حرفلرده گیزلی اولماسینین نهدنی اولاراق گؤرمکدهدیرلر.
اون دؤردونجو بؤلومده، یئنه قرآنداکی بقره سورهسیندن «نمازلارا و اورتا نمازا دوام ائدین» آنلامینداکی ۲۳۸. آیتینده گئچن اورتا نمازدان اللهین مُرادینین نه اولدوغونون مفسّرلر آراسیندا اختلافا نَدن اولماسی اَلَشتیریلمیشدیر. حروفی تأویله گؤره ایسه اورتا نمازدان آنلاشیلماسی گرهکن جومعه نمازیدیر.
دیگر بؤلوملرده ایسه سیراسییلا آدم ایله حوایا جنتده یاساقلانان آغاجین تأویلی، حروفِ مقطعهنین اسراری، آدم ایله حوانین یوزونده بولونان خط ایله فاتحه سورهسینین حرف و کلمه ساییسینین ایلیشکیلندیریلمهسی، امانتین حقیقتلری و امانتله باغلانتیلی اولان دین، ایمان و عهد قاوراملارینین تأویلی، حج، عمره، طواف و حجرالاسود قونولاری، قیام، قرائت و رکوع کیمی عنعنهلر، قیامت علامتلریندن قبول ائدیلن گونشین باتیدان دوغماسی، انسانین ملکلردن اوستونلوغو، فضلالله حروفینین مهدی، مسیح و عیسی اولوشو، آدمین سوموکلرینین ساییسی، کعبهنین حقیقتی، بلال حبشینین اذانی ایلک اوخوماسی، اذاندا گئچن کلمهلرین ساییسی، انسانلارین یوز یاپیسی، حوانین یارادیلماسی و حضرت علینین تأویل بیلگیسینه صاحب اولوشو کیمی قونولار اله آلینماقدادیر.
۳. هدایت نامه
فرشتهاوغلونون حروفیلیک ایله ایلگیلی اثرلریندن بیری اولان هدایت نامه، آنادولودا حروفیلیغین ۱۵. یوز-ایلده عبادتلره وئردیگی اؤنم باخیمیندان سُنت اهلینه نه قدر یاخین اولدوغونو گؤسترمهیه چالیشماسییلا دقت چکمکدهدیر. کریتیگینی یاپدیغیمیز حروفیلیک بیلگیسی فرشتهاوغلو عبدالمجید کلیاتی آدلی اثرده هدایت نامه اوزهرینه اؤزر شناؤدهییجینین آنالیزلری بولونماقدادیر. آنالیزلرین سونوندا اثرین بیلینن نُسخهلرینین هارالاردا اولدوغو ایفاده ائدیلهرک اثرین اوریژینال متنینه یئر وئریلمیشدیر.
هدایت نامه، ۸۳۸/۱۴۳۴ ایلینده یازیلدیغی و حروفیلیگین دیداکتیک یؤنونو تمثیل ائتدیگی سؤیلهنهبیلیر. بو اثردن بحث ائدن بیرچوخ قایناقدا فضلالله حروفینین گُرگان لهجهسیله یازیلمیش محبت نامه آدلی اثرینین فارسجا ترجومهسی اولاراق گئچمکدهدیر.
اما شناؤدهییجییه گؤره بو بیلگی، یانلیش قبول ائدیلمکدهدیر. چونکو فرشتهاوغلو سؤز قونوسو اثرینین مقدمهسینده ترجومه یاپدیغی یؤنونده بیر بیلگی وئرمهمیشدیر. حتا فرشتهاوغلو، بولوندوغو دیارین طالبلرینین فارسیجا بیلمهدیکلریندن اؤتورو تورکجهیه باشووردوغونو دیله گتیرمیشدیر. اثرین اوریژینال متنینه باخیلدیغیندا دا بو نکتهلره توخوندوغو گؤرولمکدهدیر:
اثرین مقدمهسینده اللها حمد و پیغمبره صلاتین آردیندان، اثرین یازیلیش سببی، مؤللیفی، آدی، یازیلیش تاریخی و ایچَریغی ایفاده ائدیلمیشدیر. دوامیندا دا انسان یارادیلیشین اوستونلوغو و بو یارادیلیشین آماجا خدمت ائتدیگی دوشونجهسینه وورغو یاپیلمیشدیر. فرشتهاوغلو، یارادیلیشین آماجینی ایفاده ائتمیش و بونون ایچین ده ایزلهنهجک یول و یؤنتَمی آچیقلامیشدیر. دوامیندا دا ساییلارین و حرفلرین الهی سرّلرین آچیغا چیخماسیندا اوینادیغی رولو اثباتلاماق ایچین قرآن و حدیثلردن دلیللر گتیرمیشدیر. آیریجا بو بؤلومده فضلالله تأویللرینین اؤیرهنیلمهسی و آختاریلماسی یولویلا هدایته ایریشیلهجهیی وادیده یئر آلماقدادیر.
فضلالله حروفی، بو اثرده «فضلالله، حضرت صاحب تأویل، حضرت-فضلِ فیّاض» صفتلرییله آنیلدیغی گؤرولمکدهدیر. بو آنیلدیغی صفتلردن اؤتورو ده فضلاللهین هرهانگی بیر اولوهیت یا دا نبوت ادعاسیندا بولونمادیغینا دایر آچیقلاما یاپمیشدیر. فرشتهاوغلو، فضلاللهی سرّلری کشف ائدن، بوندان اؤتورو ده دیگر اسلام عالیملریندن اوستون اولان بیری اولاراق آچیقلامیشدیر.
حروفیلیکده بیلیندیگی اوزهره اسلام دینینین تمل عبادتلرینی ۲۸ و ۳۲ ساییلاری چرچیوهسینده آچیقلاما یاپیلماقدادیر. بو ساییلارا تقابل ائدن عنصرلرله ایلیشکی قوراراق بونلاری بیلمهنین نفسی بیلمکله عینی شئی اولدوغو دوشونجهسینددیرلر. هدایت نامهیه گؤره ده ۲۸ و ۳۲ حرفین قاپسامادیغی بیر نسنه بولونماماقدادیر. فرشتهاوغلو، هدایت نامهده انسان بدنی، عبادتلر و ساییلار آراسینداکی ایلیشکیی گؤستهرهرک وارلیق پروبلئمینی آچیقلامایا چالیشمیشدیر. بونو یاپارکن ده اسلام اینانجلارینی رد ائتمک یئرینه اونلاری یوروملامایا چالیشمیشدیر. آیریجا حروفیلر، انسان بدنینی هیچه سایاراق انسانی تماماً روحانی وارلیق اولاراق دوشونمزلر. حتا بدنی الهی سرّلردن داهی اوستون گؤرموشلردیر. فرشتهاوغلو دا بو قونو حاققیندا یارادیلیش زمانینا دؤنهرک اطرافلیجا آچیقلاما یاپماقدادیر.
فرشتهاوغلو، وارلیغین حرفلردن آیری دوشونولهمهیهجهیینی ایفاده ائتمیشدیر. اونا گؤره یارادیجینین بوتون گوزل آدلارینین اصیل قایناغی حرفلردیر. اونلار اولمادان هیچبیر گوزل آد و اونون تجلّیسی اولان هیچبیر وارلیق ظهورا گلهمز. اگر بو حرفلردن بیر دانهسی دیگرلریندن آیری دوشونولورسه، بو دورومدا الهی تظاهورون گئرچکلشمهیهجهیینی و گوزل آدلارین اولوشمایاجاغینی آچیقلایاراق وارلیغین حرفلردن آیری اولامایاجاغینی نئت بیر شکیلده دیله گتیرمیشدیر.
۴. آخرت نامه
آخرت نامه آدلی اثر، عبدالمجید فرشتهاوغلونون عشق نامهدن سونرا ان چوخ اوخونان اثرلریندن بیریدیر. فرشتهاوغلونون سورو-جواب شکلینده حروفیلیگین آخرت مسئلهلریله ایلگیلی گؤروشلرینین آچیقلاندیغی بو اثرده، سورولاری اؤز ایفادهسیندن اثره کاتدیغی و اولاسی سورولارا اؤز آنلاییشییلا جوابلار وئردیغی گؤرولمکدهدیر. سورولارین یا دا جوابلارین ایچریسینده آخرت اینانجینین ردّینه دایر هرهانگی بیر ایفادهیه یئر وئریلمزکن آخرت حیاتینا دایر آیت و حدیثلر تصوفی بیر باخیشلا اله آلینیب دَیرلندیریلمیشدیر. کریتیگینی یاپدیغیمیز حروفیلیک بیلگیسی فرشتهاوغلو عبدالمجید کلیاتی آدلی اثرده اوزهرینده اؤزر شناؤدهییجی، دورماقدادیر. شناؤدهییجی، آخرت نامهنین حروفیلرین اؤلوم و اؤلوم سونراسینا عاید فیکیرلرینی احتوا ائتمهسی آچیسیندان اؤنملی بیر اثر اولدوغونو ایفاده ائتمکده، آیریجا تورک دیلینین ۱۵. یوز-ایلده گلدیگی نوکتهنی دا گؤسترمهسی آچیسیندان اؤنمینه وورغو یاپماقدادیر.
آخرت نامه، بعضی حروفی گؤروشلرین آچیقلاندیغی و اونتولوژیک پروبلئملرین، دیداکتیک اثرلره اؤزگو سورو جواب یؤنتمینین قوللانیلدیغی اسکاتولوژیک بیر اثردیر.
اثرین یازیلیش تاریخینه دایر هرهانگی بیر بیلگی بولونماماقدا و اؤنسوزونده بو اثرین فضلاللهین مُریدلریندن فرشتهاوغلونا عاید اولدوغو بیلگیسی یئر آلماقدادیر. اثرین ایچریسینه باخیلدیغیندا بو نوکتهلره تماس ائدیلدیغی گؤرولمکدهدیر:
فرشتهاوغلو، فرقلی قونولاری بلیرلی بیر سیرالاما ایله ایشلهمیشدیر. اثرین مقدمهسینده و ایلرلهین بؤلومونده ده آخرت ایله ایلگیلی آیتلر و حدیثلر ایضاح ائدیلهرک آچیقلانیب آلینتیلانمیش و یوروم یاپیلمیشدیر. آلینتیلادیغی آیت و حدیثلری اولدوقجا ساده و آخیجی بیر شکیلده قوللانمیشدیر. اثرین باشلانغیجیندا ایچریسی حاققیندا بیلگی وئرمیش و دیگر اثرلرده اولدوغو کیمی بورادا دا بحث ائدهجهیی الهی سرّلره واقف اولانین دورومو حاققیندا یوروم یاپمیشدیر. دوامیندا دا حق عاشیقارینین دونیوی حیاتا و دونیا نعمتلرینه اعتبار ائتمهمهلری گرکدیگینی قرآندان آیتلرله ایضاح ائتمیشدیر. کئچیجی دونیا حیاتینین آلدادیجیلیغی اوزهرینده دوروب خاطرلاتمالار یاپیلمیشدیر. فرشتهاوغلونا گؤره روح بدنده ایکن اؤنملی اولان، گؤنول گؤزونو آچابیلمکدیر. دوامیندا جنتده حوریلرین، سارایلارین، دادلیلارین و باللارین بولونمادیغینی بونلارلا آنلادیلماق ایستهنهنین باشقا شئیلر اولدوغونو ایضاح ائتمیشدیر. یئنه فرشتهاوغلو، اللهین انسان صورتینده تجلی ائتدیگینی آچیقجا ایفاده ائتمیشدیر. روح مسئلهسینی ده آچیقلاماقدا زورلانمیش و بونو طالیبلرین آنلایامایاجاغینی بو یوزدن ده فرقلی بیر مئتودلا ایضاح ائدهجهیینی بیلیندیرمکدهدیر.
اثرده، الست بزمینده اللهین روحلارا «من سیزین ربّینیز دئییلمییم» شکلیندهکی خطابینا و دوامیندا کی اولایا توخونموشدور. یئنه اثره باخدیغیمیزدا جنت اهلی و جهنم اهلی کیملردیر؟ حق دیدارینی مشاهده ائدنلر کیملردیر؟ -کیمی سورولارین حروفی تأویللر دوغرولتوسوندا جوابلاندیریلدیغی گؤرولمکدهدیر. فرشتهاوغلو بونلارین یانیندا یارادیلان و یارادیجینین بیرلیگی خصوصوندا خریستیانلیقدان اؤرنکلر وئرهرک قانیتلامایا چالیشمیشدیر. اسکاتولوژیک دوشونجهلرین آچیقلانماسینین آردیندان حرفلر و ساییلارلا ایلگیلی تأویللره یئر وئریلمیشدیر. آیریجا اشراق نمازی یعنی قوشلوق نمازینین اون ایکی رکعت قیلینماسی، انسانین یوزونون آی قارشیلیغیندا قوللانیلماسی، نوکتهدن ظهورا گلیش کیمی خصوصلاردا دا آچیقلامالار یاپیلیپ اثر سونلاندیریلمیشدیر.
۵. سعادت-نامه
۲۶ ورقلیک بیر اثر اولان سعادت نامه، فرشتهاوغلونون حروفیلیک اوزهرینه یاپدیغی ایلک چالیشمالاردان بیریدیر. کریتیگینی یاپدیغیمیز حروفیلیک بیلگیسی آدلی اثرده سعادت نامه اوزهرینه فاتح اوسلو-ار و اؤیرنجیسی خلیل قارابولوتون آنالیزلری بولونماقدادیر.
اثرین محتواسینا باخیلدیغیندا بو نوکتهلرین اله آلیندیغی گؤرولمکدهدیر: اثرین باشلانغیجیندا اللهآ حمد و پیغمبره صلواتین آردیندان اثرین یازیلیش سببی، مؤلیفی، آدی، یازیلیش تاریخی و ایچهریسی ایفاده ائدیلمیشدیر. دوامیندا فرشتهاوغلو، حروفیلیک اؤیرهتیلرینه مولانا بایزید آراجیلیغییلا اولاشدیغینی ایفاده ائتمیشدیر.
فرشتهاوغلو، اثرینه سعادت نامه آدینی وئرمهسینین سببینی ده آچیقلامیش و بو اثری جاویدان نامه، عرش نامه و محبت نامه آدلی فضلالله حروفینین اثرلریندن آختارمیش اولدوغو بؤلوملری تورکجهیه تئرجومه ائتمیشدیر.
سعادت نامهده ایلک اولاراق ۳۲ حرفین اللهین صفاتی و کلامی اولدوغو بلیرتیلهرک اونون ذاتیندان آیری اولمادیغی و توم اشیایی قوشاتدیغی قونوسو ایشلنمیشدیر. اللهی بولمانین و اونا اولاشمانین یولونون ۳۲ حرفدن کئچدیگینه وورغو یاپیلمیشدیر.
فرشتهاوغلو، آد و مُسما ایلیشکیسی ایله اللهین مشاهده ائدیلمهسینی آچیقلامیشدیر. بو گیریش بؤلوموندن سونرا فرشتهاوغلو، اسلامین بئش شرطیندان هر بیرینده اللهین کلامینین یعنی ۲۸ و یا ۳۲ حرفین وارلیغینی گؤسترمه یولونا گئتمیشدیر.
فرشتهاوغلو، ابجد حرفلرینین انسانین وجودونداکی ظهورونو گؤستهرهرک انسانین، اللهین ذاتینین بیر مظهری اولدوغونو سؤیلهمیشدیر. الله آدینین ابجدینین، آدم و حوا آدلارینین ابجدینین توپلامی اولماسینی دا بونا بیر دلیل اولاراق گؤسترمیشدیر.
اللهین ذاتینین و صفاتینین بیلگیسی، حضرت محمدین وجودوندا اورتایا چیخمیش اولدوغوندان بحث ائدیلمیشدیر. فرشتهاوغلو، کلام ایله متکلیمین عینیتی اوزهرینه اَییلمیش اولدوغو گؤرولمکدهدیر.
اثرین دیگر بؤلوملرینده ایمان، حج و آدم ایله ایلگیلی مسئلهلر ایضاح ائدیلمیشدیر. دوامیندا فاتحه سورهسینین یئددی آیتی ایله یئددی خط آراسیندا قورولان ایلیشکی و فاتحهیه اُمالکتاب دییلمهسینین نهدنی آچیقلانمیشدیر. آبدست عضولرینده ییرمی سککیز کلمهنین علامتلرینین گؤرولمهسی، لوحِ محفوظون آدمدن کینایه اولماسی، ضبطالرضین حرفلر علمینی اورتایا قویان کیشی اولماسی و توپراغین دیگر عنصرلرله ایلیشکیسی حروفی تأویله گؤره آچیقلاناراق اثر سونلاندیریلمیشدیر.
۶. رساله حروف ترجومهسی
رساله حروف ترجومهسی، عبدالمجید فرشتهاوغلونا عاید اولان چئویری بیر اثردیر. بو اثر، اوچ صحیفه قدر قیسا بیر چئویری اولماقلا برابر هانگی اثردن و یا هانگی اثرین بیر بؤلوموندن یاپیلدیغی بیلینمهمکدهدیر. کریتیگینی یاپدیغیمیز حروفیلیک بیلگیسی فرشتهاوغلو عبدالمجید کلیاتی آدلی اثرده رساله حروف ترجومهسی اوزهرینه فاتح اوسلو-ارین آنالیزلری بولونماقدادیر. اثرین اولوشدورولماسیندا قوللانیلان نُسخهلره و آردیندان دا اثرین اوریژینال متنینه یئر وئریلمیشدیر. اثرین ایچهریسینه باخیلدیغیندا بو نوکتهلره تماس ائدیلدیگی گؤرولمکدهدیر:
اؤنجهلیکله ۲۸ حرفین شکیللرینه تماس ائدیلمیش، توم حرفلرین اصلینین بیر نوکته اولدوغو بیلیندیریلمیشدیر. آلفابئده اؤنم وئریلن الیف حرفینین یئددی نوکتهدن اولوشماسینی دا بو چرچیوهده آچیقلامیشدیر. اثرین دوامینا باخیلدیغیندا حرفلرین اسرارینا عاید مسئلهلره توخوندوغو گؤرولموشدور. بو قونودان سونرا دا حرفلرین بؤلوملرینه و اشاره ائتدیکلری معنالارا تماس ائدیلمیشدیر. اثرین سون بؤلومونده ده شقالقمر معجزهسی و حضرت پیغمبرین گؤغسونون یاریلماسی، استوا خطییله ایلیشکیلندیریلیپ آچیقلانمیشدیر.
۷. ترجومه خوابنامه
فرشتهاوغلونون فارسیجا ترجومهلریندن بیری اولان ترجومه خوابنامهنین نه زمان ترجومه ائدیلدیگینه دایر نُسخهلرینده هرهانگی بیر قیدیات یوخدور. فرشتهاوغلو بو اثری، سید اسحاقین خوابنامهسیندن ترجومه ائدهرک یاپمیشدیر. بو نوکتهده بلیرتمکده فایدا وار کی، سید اسحاقین روایتی ۸۴ ایکن فرشتهاوغلونون کی ۹۹دور.
بورادان فرشتهاوغلونون اثره اکلهمه یاپدیغی آنلاشیلماقدادیر. اثرده ایچُریک اولاراق، فضلالله حروفینین حیاتی، تصوف یولونا گیریشی، فضلاللهین یاپدیغی رویا تعبیرلری و تأویللرینین آنلادیلدیغی گؤرولمکدهدیر. فضلاللهین انسانلارین رویالارینی آنلاتمایا باشلامادان بیلمهسی، رویالاریندا اونوتدوقلاری و یا گیزلهییب سؤیلهمک ایستهمهدیگی مسئلهلری ده بیلدیگینی آنلاتمیشدیر.
فضلاللهین یاپدیغی رویا تأویللری آراسیندا ان دقت چکن مسئله، رویایی گؤرن کیشیلرین حیاتلارینداکی محرم اولایلاردیر. بو مسئله دیگرلرینه گؤره داها بیلینمهسی اولدوقجا زور اولان و رویایی گؤرن کیشینین ده اعتراض ائتدیغی یوروملاردیر. آردیندان دا بو دوروما اؤرنک اولابیلهجک رویالار وئریلمیشدیر. فضلاللهآ رویا تأویل ائتدیرن کیشیلرین خالقدان اولماسینین یانیندا دولت آداملاری و دؤنمین عالیملری ده بولونماقدادیر. اثرین بیلینن نُسخهلری و اوریژینال متنینه ده یئر وئریلمیشدیر.
سونوج
ایران کولتور جوغرافیاسیندا اورتایا چیخان حروفیلیک، سورج ایچهریسینده آنادولویا قدر یاییلما فرصتینه قوشموشدور. حروفی آنلاییشین آنادولودا یاییلماسیندا ائتکیلی اولان فرشتهاوغلو، حروفی اثرلری تورکجهیه چئویرهرک بو سورجده دقت چکیجی بیر آد اولموشدور. کریتیگینی یاپدیغیمیز بو اثرده فرشتهاوغلونون حروفیلیکله ایلگیلی اثرلری اله آلینمیشدیر. بو اثرلر آراسیندا اؤن پلانا چیخان عشق نامه، علوی-بکتاشی چئورهلرجه چوخ اوخونان بیر اثردیر. هدایت نامه و آخرت نامه حروفیلیگین دیداکتیک یؤنونو تمثیل ائدرکن، سعادت نامه و رساله حروف قیسا اثرلر اولاراق بیلینمکدهدیر. ترجومه خوابنامه ایسه فضلالله حروفینین تصوف حیاتینا گیریشینی و رویا یوروملارینی اله آلماقدادیر.
قایناقلار:
آریقاوغلو، آدایل، فرشتهاوغلونون جاویداننامه ترجومهسی: عشق نامه اینجهلهمه، متن، (یایینلانمامیش دوکتورا تئزی)، یوزونجو ییل اونیوئرسیتهسی سوسیال بیلیملر انستیتوسو، وان، ۲۰۰۶.
«فرشتهاوغلونون حروفیلیغی»، اولوسال اسکی تورک ادبیاتی سمپوزیومو، آدییامان اونیوئرسیتهسی، آدییامان، ۲۰۰۹.
«فرشتهاوغلو عبدالمجید ب. عزالدین و عشق نامه»، تورک کولتورونده تیره-۲-جی سئمپوزیوم بیلدیریلری، دوقوز ائیلول اونیوئرسیتهسی، ایزمیر، ۲۰۰۶، (سس. ۲۱۷-۲۲۴).
شناؤدهییجی، اؤزر، «علوی بکتاشی اسکاتولوژیسی آچیسیندان فرشتهاوغلونون آخرتنامهسی»، تورک کولتورو و حاجی بکتاش ولی آراشتیرما درگیسی، آنکارا، ۲۰۰۷، س.۵، (سس. ۲۶۳-۲۹۴).
«حروفیلیغی اؤن یارغیدان آریندیرماق باغلامیندا فرشتهاوغلونون هدایت نامسینین تدقیقی و تشریکی»، دیوان ادبیاتی آراشتیرمالار درگیسی، استانبول، ۲۰۰۹، س.۳، (سس. ۸۷-۱۴۶).
اوسلو-ار، فاتح، حروفیلیک بیلگیسی فرشتهاوغلو عبدالمجید کلیاتی، (ائد. فاتح اوسلو-ار، اؤزر شنؤدهییجی، آدایل آریغاوغلو)، گئجه کتابلیغی، آنک.، ۲۰۱۵.
حروفیلیک، آلفا یای، استانبول، ۲۰۲۱
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی