حسناوغلونون غزللری
حسناوغلونون غزللری
دکتر محمدرضا کریمی
چکیده:
آذربایجان تورک ادبیاتی نین باشلانغیچ دورونو دوزگون آختاریرساق سا، هجرتین اوچونجو یوزیلینه مراجعه ائتمهلیییک. او زامان شان قیزی داستانی یازیلمیشدیر. همان زامانلاردا نوم بیتیک اثری و خزر لوحهلری آدلی ایکی باشقا کتاب دا تورکجه اولاراق یازیلمیشدیر. بونون آردیجا دؤرد و بئشینجی یوزایللرده ده تورکجه اثرلر ایستر غزنهلیلر و ایسترسه سلجوقلولار ساراییندا یازیلیر. سلطان محمودون ساراییندا ۱۷ تورکسؤیلر شاعیرین اثرلری آز اولورسا دا الیمیزدهدیر. آی تکین، حسین ایلاقی، کاتبی، ایاز اویلاقی و... سلطان محودون ساراییندا تورکجه شعر سؤیله ین شاعیرلردن دیرلر. سلجوقلولار ساراییندا دا چوخلو تورک شاعیرلر اولاراق اثرلرینی تورکجه یازمیشلار؛ شیخ حسام الدین اینانج، ابوخاتونی و... لاردان آد چکمک اولار. سارایدان ائشیکده چوخ اؤنملی اثرلر فلسفه، حکمت، دینی دوشونجهلر و علملری حاققیندا اثرلر یازیلیر. احمر بهمنیار، قاضی القضات همدانی و... روم سلجوقلولاری داها آرتیق تورک دیلینه اؤنم بسلهمیش و تورکجه داستانلاری – شفاهی دورومدان یازیلی حالینا سالمیشلار. آنجاق بو چاغدا تورک ادبی دیلی آذربایجان و آنادولودا عیارلانیر و تثبیت اولونور.
آنجاق چوخلو ادیبلریمیز آذربایجان کلاسیک ادبیاتینی حسن اوغلو ایله باشلاییرلار. حسناوغلودان کئچن اون ایللره قدر سادهجه اوچ تورکجه و ایکی فارسیجا شعری تاپیلمیشدیر. آنجاق کئچن ایللرده بیر ایلازمادا اونون ۴۰ غزلی اله گلدی. چوخ کئچمهدن ۲۰۱۰ ایللرینده سیرهالنبی آدلی بؤیوک بیر مثنویسی فنلاندییادا بیر شخصی کولئکسیونچودان ساتین آلیناراق تورکیهیه گتیریلیب تورک دیل قورومونا وئریلمیشدیر. بوراداکی غزللر ده اؤنملیدیر. بورادا سیز بو غزللری اوخویاجاقسینیز.
سؤزلر: حسناوغلو، سیره النبی، غزللر، مثنوی.
گیریش
حسن اوغلونون ایلک شعری بو مطلعله
آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر یوز جانفزا دلبر؛
نه دلبر؟ دلبر شاهد؛ نه شاهد؟ شاهد سرور
باشلامیشدیر. بو شعر، قیپچاق شاعری سیف سرایینین، فارس شاعری سعدینین گولستان آدلی اثرینی ترجومه ائتدیکدن سونرا بو غزلی آرتیرمیشدیر.
ایکینجی غزل بو مطلعایلندیر:
عجب بنی شیدا قیلان کیم؛
بانا بو عشق اودون پیدا قیلان کیم؟
بو غزل ۱۹۸۲ ایلینده مصطفی جانپولات طرفیندن حاضرلانان مجموعهالنظایر آدلی مجموعهدا یاییملانمیشدیر. اوچونجو غزل ده:
نئجهسن گل ای یوزو آغوم بنوم مطلعیله یازیلمیشدیر.
آنجاق حسن اوغلونون ۴۰ غزلدن عبارت بیر الیازماسی دا تاپیلیر. بو الیارمادا لیریک شعرلر واردیر او جومله دن:
ای ایگیدلر سروری سروِ روانیم قانداسین؟
گل کی یولوندا روان اولدی روانیم، قانداسین؟
مطلعیایله اولان غزلدیر. اما ۲۰۱۰جو ایلده حسناوغلونون فنلاندییادا بیر شخصی کولئکسیونچودا تاپیلان سیرهالنبی آدلی مثنویسی ایلهان شیمشک طرفیندن ساتین آلیندیقدان سونرا تورکیهیه گتیریلمیشدیر. اثر، تورک دیل قورومونا وئریلمیش و قوروم کتابلیغیندا یازما/۷۶۶، ۱۵/۲۵۵۴ نمره ایله قید ائدیلمیشدیر. بو مثنوی آذربایجان تورک دیلی و تورک ادبیاتی تاریخی آچیسیندان بؤیوک اهمیت داشیماقدادیر.
حسناوغلونون سیرهالنبی مثنویسی حضرت محمده اتحاف ائدیلمیشدیر. مثنوی، دینی-ادبی کاراکتردهدیر. اثر ۳۷۶ ورقدن و ۱۲.۳۹۰ بیتدن عبارتدیر. اثرین دیلی ۱۳جو یوزایل آذربایجان تورکجهسیدیر، بو الیازما بئله تانیتدیریلیر:
کتبه الفقیر المعرف بیلالجز والتقصیر حسن الشکری تبردارانی سارایی عتیق مامور لی-احسن تلامیذ عمر الوصفی کاتیبی خواجه مشق سارای قالاتا غفرالله ذونوبهما و ستره عیوبهما و لمن نظائره قورا فیه امین ۱۷ صفر ۱۲۱۷ استانبول.
سیرهالنبی مثنوینین بؤلوملرینده حضرت محمدین آنادان اولوب، بؤیودویو، ائولنمهسی، اؤنملی ساواشلاری، یولداشلاری اؤرللیکله حضرت علینین قهرمانلیقلاری و باشقا حادثهلر قلمه آلینمیشدیر.
پروفسور سیفالدین آلتایلی بو اثری تصحیح ائدیب یاییملاماقدادیر. او یازیر: حسناوغلونون اوزهرینده چالیشیلاراق یاییم حاضرلانان کیتاب سیرهالنبی آدلی مثنویسینده هرهانگی بیر نقصانلیق یوخدور و ایلهریده ده گؤرولهجهیی گیبی اثرین تممت قسمینده حسناوغلو بیر بیتده کندی مخلصینی قوللانمیشدی. (آلتایلی، ۲۰۲۱، ۳۵۳-۳۷۱).
حسناوغلو، مثنویده ایلک غزلی حضرت آمنهنین دیلیله (آغزیندان) یازمیشدیر. حضرت آمنه حضرت محمدی دونیایا گتیردیکدن سونرا اونو دفعهلرجه آلیب گؤتورموش، هر گؤتوروشده هر بیر آنا کیمی اورهیینده اولان اوخشاتمالاری سؤیلهمیش و آغزینا گتیرمیشدیر. بو غزل بئلهدیر:
امینه خاتون یئریندن توردی تئز
واردی اوغلینون یوزونی گؤردی تئز:
کی تابان یوزی نوری ماها بنزر
ملکلر قول کیبی اول شاها بنزر.
اگرچی صورتی اینسانا بنزر
ولی باشدان آیاغه جانا بنزر.
کمالینا اریشمز عقل-ادراک
جمالی یوسفِ کنعانا بنزر.
گؤزینون باقیشیندان جان ازیلور
توتاغ لعل ایله مرجانه بنزر.
یوزینون رنگی گولدن دخی تازه
قوخوسی مُشکه نه ریحانه بنزر.
وجودیندن او ایجی جنت اولدی
بو اوچماق شاهی اول رضوانه بنزر(۴۳۷ – ۴۴۲ بیتلری)
بو شعرلر، حسناوغلونون بؤیوک بیر صنعتکار شاعر اولدوغونو اثبات ائتمکده دیر. محمد(ص)ین گؤرمهسینه گلنلرین دویدوقلاری حیرانلیغی اونلارین دیلیله بئله دیله گتیرمیشدیر:
دئدیلر بو عجب اینسانمودور کی،
یا آهم صورتینده جانمودور کی.
ملائک دخی بو حُسنیله اولماز
عجب بو جان جانانمودور کی.
بو دونیا خلقینه هیچ بنزهمز بو
بیزه حقدن عجب مهمانمودور کی.
یوزینه باخماغا گؤزلر دویولماز
عجب بو بیر اولو سولطانمودور کی.
قوخوسی جان دماغین تازه قیلدی
ساچی مُشکی بیگی یا ریحانمودور کی.
آی آلنی نوری روشندور، گونشدیر
عجب یوزی ماه تابانمودور کی.
گؤزونه باخیجاق جانلار اوزیلور
عجب جادومودور فتّانمودور کی.
ساچی ظولمت، یاناغی نوره بنزر
دوداغی چشمهی حیوانمودور کی.
آنادان بؤیله اوغلان توغدوغو یوق
عجب بو بیر اولو بُرهانمودور کی. (۴۵۴ – ۴۶۲ بیتلری)
سیره النبی ده اوچونجو غزل ایسه حضرت خدیجهنین دیلیله یازمیشدیر. اونون حضرت محمده دویدوغو عشق آشاغیداکی بیتلرله دیله گتیریلمیشدیر:
دئدی یا رب بو ملکمی یاخود بیر اینسانمیدور
یاخود اینسان صورتینده بو عجب بیر جانمیدور؟
گؤزلری یاغما قیلور کؤنوللر ایلین سرتاسر
کیرپیگی جانا باتار اوخلار اورور پیکانمیدیر؟
کیمسه بیلمز لبلرینین رنگینی کیم نیجهدیر
فهم ائدیلمز قانمیدیر یا قانا بنزر جانمیدیر!
حق یاراتمادی دخی بونون بیگی آدم ولی
جمله عالم خلقینه بو بیر عجب سولطانمیدور!
گؤزلرینون دردی دلمیش ایدی درتلو باغریمی
کیرپیگیمدن دؤکولن یاشلارمیدور یا قانمیدور؟(۱۶۴۶ – ۱۶۵۰ بیتلری)
حسناوغلو مثنویدهکی بیر باشقا غزلینی مقداد بن اسودین دیلیایله سؤیلهمیشدیر. حسن اوغلو، تاریخی گئرچکلر اساسیندا میاسه آدلی بیر ادبی سیما یاراتمیشدیر. میاسهنین باباسی قبیله بئییدیر و قیزینین یوکسک طبقهدن بیریله ائولنمهسینی ایستهمکده دیر. میاسه ده قهرمان بیر قیزدیر و اؤزو کیمی پهلوان، قهرمان بیریسیله ائولنمهسینی دیلهمکده دیر. اونا ائلچی گلینجه میاسه فرصت بیلیب هر طرفه خبر یوللایاراق گنجلر آراسیندا یاریشما تدارکو گؤرور؛ بیرینجی اولانلا ائولهنهجهیینی بیلدیرمیش و او گون یاپیلان یاریشمادا مقداد ابن عامر- (پیغمبرین یاخین اصحابیندان بیریدیر) هرکسی، سونوندا دا میاسهیی یئنهرک هرکسین حضوروندا عشقینی اعلان ائتمیشدیر. آنجاق باباسی اونلارین ائولیلیگینه قارشی چیخمیش، مقداددان باشلیق اولاراق اوچ آی ایچینده چوخجا مال، آلتین، گوموش گتیرمهسینی ایسته میش، او دا بونلاری دنکلشدیرمک ایچین غُربته چیخمایا قرار وئرمیش و میاسهیه بو شعرله وداع ائتمیشدیر:
نیگارا عشقونون فریاد الیندن
کی قالماز هیجرونون آزاد الیندن.
اریدوم موم بیگی هجران اودیندان
بوگون سن یورهگی پولاد الیندن.
آخیدور باغرومون قانی گؤزیمدن
شو خونی گؤزلرونون داد الیندن.
نئچون کؤنلون بانا یومشانماز، ای دوست،
کی داش یومشاندی اول فرهاد الیندن.
بنوم تک عشقونون یوخدور دلوسی
کی جورعه ایچمیشم اوستاد الیندن.
غمیندن عشقونون قایغوم بودورور
کی بیر گون اولمادیم هیچ شاد الیندن.
آتان دخی بانا نه ظولوم ائدر گؤر
کیمه وارام بن اول بیداد الیندن.
نه کافردورور وا گؤرن بونی کیم
آلالار شیرینی فرهاد الیندن.
جهانی یقیسر بو حسرت اودی
آلورلارسا سنی مقداد الیندن.
۵۵۳۹ – ۵۵۴۷ بیتلری آراسیندا یازیلان بو غزلده گؤرونور حسن اوغلو آذربایجان داستانلاریندا اولدوغو کیمی (بامسی بئیرک- دده قورقود کتابیندا، آشیق غریب و...) داستان بزهییر. میاسه، باباسینین مقدادا وئردیگی وعدهنین دولماق اوزهره اولوب اوندان بیر خبر آلامادیغیندان سیخینتی و اضطراب ایچینده یوللارینی بکلهمیشدیر. عزالدین حسناوغلو، میاسهنین دیلیله آشاغیداکی غزلی یازمیشدیر:
ای ایگیدلر سروری سروِ روانیم قانداسین؟
گل کی یولوندا روان اولدی روانیم، قانداسین؟
قآمتونون حسرتیندن بو تنوم اولدی خیال
صورتونون فرقتیندن یاندی جانیم، قانداسین؟
ای خیالی مونسی بو قایغوسی چوق کؤنلومون
ای وصالی جان ایلیندن ارمغانیم، قانداسین؟
گیجه-گوندوز یول گؤزهدور، گؤزلریم گؤزلر سنی
گل کی قالدی یوللاریندا دیدهبانیم، قانداسین؟
بولبولِ زارم فراقیندا یاشیم اولدی روان
ای بویی سلوی یاناغی گولیستانیم قانداسین؟
سن اسیرگردین بنی گؤرسن کی سنسوز نئجهسی
گئجه-گوندوز گؤگلره چیقدی فغانیم قانداسین؟
چوق جفا قیلدی بلالو کؤنلومه آیرولوغون
قانی عهدین ای وفالو مهربانیم قانداسین؟ (۵۷۶۲ – ۵۷۶۸ بیتلری آراسیندا)
بیر ساواشدا حضرت محمد میدانا بیر پهلوان یوللاماسینی ایستهیهرک حضرت علی حاضیرلانمیشدیر، او دا دعا ایله حضرت علییی میدانا یوللامیشدیر. حضرت علی بیر نعره ایله میدانا گیرینجه عامر ب. کُرَیز اونا کیم اولدوغونو سورموش حضرت علیده اؤزونو بئله تانیتمیشدیر:
شاه مردان دئدی آدیمدیر عیان
کیم جهان ایچینده مشهورام نشان:
خیبرون قاپوسینی ییخان بنم
منجیلیق ایله گؤگه چیقان بنم.
منجلیق ایله گؤگه اوچان بنم
خیبرون قاپوسینی آچان بنم
میرهابی بیر ضرب ایله یاران بنم.
عامرید ایله عنتری قیران بنم
ابن عم و سید آدم بنم
پشتِ اسلام، ناصرِ حمدین بنم.
اول علی ابن ابی طالب بنم
کافیر اوزهره دائما غالب بنم. ( ۹۷۹۸ – ۹۸۰۲ بیتلری)
باشقا بیر جنگ ده اسد ابن غُیلم حضرت علییه قارشی اؤزونو بو سؤزلرله اؤیموشدور:
کیم اسدون بن کی شیرِ نر بنم
کیم عربده یالینوز بیر ار بنم.
نئچه-نئچه پهلوانلار قیرمیشام
کیم بوگون دیللرده اوش ازبر بنم.
پهلوانلارین جهانین یازسالار
جوملهسی ایچینده سردفتر بنم.
هیبتیمدن دیو-عفریتلر قاچار
کیم قیلان آسلانلاری ابتر بنم.
باش کسیجی قان دؤکیجی چوخدورور
قاموسیندان الاّ کیم بدتر بنم. (۱۰۷۸۹ – ۱۰۷۹۳ بیتلری)
حضرت علی ده میداندا دوران ائدهرک اؤزونو بئله تانیتمیشدیر:
شاه مردان دئدی شیر نر بنم
کیم گونشدن دونیادا اظهر بنم.
ای لعین اؤگمه سنی حدونی بیل
کیم جهاندا بیبدل بیر ار بنم.
منجیلیغ ایله هوایا آتیلان
خیبری دوتوب ییخان حیدر بنم.
اولو لشکرلر باسیجی قیریجی
سارب قوشونلار پوزوجی صفدر بنم.
میرهاب ایله عنتری ایکی بیچن
اول کی جنگی تولدی دفترلر بنم.
پادشاهلار هیبتیمدن دیترهشور
کیم عجاییب ایشلره مظهر بنم.
ابن عمِ مصطفایام شیر حق بنیم
سرب حصارلار آلیجی سرور بنم.
آدیمی سورماق نه حاجتدیر بنوم
کیم گونشدن روشن اظهر بنم. (۱۰۷۹۵ – ۱۰۸۰۲ بیتلری)
کیتاب سیرهالنبی مثنویسی الحمدلیالله ردیفلی اون بیتلیک خاتمهایله سونا جاتیر و حسناوغلو دا تکجه بو غزلده آدینی سؤیلهمیشدیر.
تمام اولدو کیتاب الحمدالله
آچیلدی حائر نقاب الحمدلله .
چلب لطفیله کؤنول گؤزیندن
سریلدی گئتدی جواب الحمدلله.
مقالات نظمیله ذکرالمتین
خدا قیلدی نصیب الحمدلله.
گوله سیغال اوروب حائر نظرین
قیلیندی چون خطاب الحمدلله.
آند بزمینده هم دیللر ایچیگیز
وئریلدی بو حساب الحمدلله.
شو شعری سؤیلهدیم اصلینجه تمام
چون قیلدیق هشت-باب الحمدلله.
کی حائر بابیندا ذکر اولوندی موزون
بولندی شیخ-شب الحمدلله.
حسناوغلو بو خدمت ائشیگینده
یوزین اولدی تُراب الحمدلله.
سونوج:
عزالدین حسناوغلو مثنویسینین ایچینه غزللر سپمیشدیر، بو غزللرده اؤز تخلصینی تکجه کتابین سونونداکی غزلده؛ حسناوغلو بو خدمت ائشیگینده یوزین اولدی تُراب الحمدلله بیچیمینده ایشلتمیشدیر. چونکی باشقا غزللرینی ایسه تانینمیش قهرمانلارینین دیلیله سؤیلهمیشدیر.
حسناوغلو، آذربایجان تورک ادبیاتیندا یارانان مثنوی نین قایدالارینی ایشه آپارمیشدیر. مثنوی اصلینده فارس ادبیاتیندا یارانمیش، آنجاق تورک شاعیرلری اوندا بؤیوک دییشیکلر یاراتمیشلار. بو دییشیکلیک بوندان عبارتدیر کی مثنوی بیر وزنده و بیر آهنگده اولدوغو اوچون یوروجو اولموش و اوخوجونو دالیجا چکمکده زورا قالیر. آنجاق تورک شاعیرلری بو آخساقلیغی آرادان آپارماق اوچون مثنوی نین ایچینده غزللر و قوشمالار آرتیرماقلا باشقا وزن و آهنگلری ده مثنوی نین ایچینده گتیریرلر. بو حالی تکجه تورک مثنویلرینده گؤرمک اولور. تامام تورک مثنویلری بو دییشیکلیکلری ساخلاماقدادیر. حسن اوغلو دا بو فورمانی ایشله ده رک اثرینی بزه میش و مختلف وزنلردن استفاده ائده رک اثرینی اوخومالی و اوره یا یاتان ائتمیشدیر.
بورادا غزللرین بیر قسمینی رمل، بعضیلرینی ده هزج بحریله یازمیشدیر. البته اونوتماییریق کی بو اثرین بیر سیرا یئرلرینده وزنلرده آخساقلیقلار واردیر و کاتبه عاید اولدوغو بللیدیر. عینی حالدا بونو دا آرتیرماق گرهکیر کی تورک ادبیاتیندا عروض وزنینده یازماغین اؤز چتینلیکلری واردیر. تورک دیلینده چوخلو هیجا وزنلی شعرلر یازیلمیش و عروض عرب ادبیاتیندان فارس و تورک ادبیاتینا داخیل اولموش. عینی حالدا تورک ادبیاتیندا میللی وزنلرده عروضلا اویغون بحرلر ده یارانمیشدیر.
یازی قایناغی: AZERBAİJAN POST NO83, October 2024.
قایناقلار:
ALTAYLI, S. (2021). “Seyret Eserlerine Gazelin Girişi ve Hasanoğlu’nun Kitāb-ı Sret’n-Ne Eserindeki
Gazeller”. Karadeniz Araştırmaları. XVIII/70: 353-371.
AKPINAR, Y. (1994). Azeri Edebiyatı Araştırmaları. İstanbul: Dergāh Yayınları.
ALICI, L. (2014). Eski Türk Edebiyatına Giriş Eski Türk Edebiyatında Nazım Şekilleri.
Ankara: Akağ Yayinları.
ALTAYLI, S. (2018). Həsənoğlunun Sirətin Nəbi Adlı Əsərində Bəzi Mifik Obrazlar.
Poetika.izm. Bakı: Elm وə Təhsil: 138-145.
BAYRAM, Y. (2009). Klasik Türk Edebiyatı, 13. Yzyıl. Ankara.
FLEMMING, B. (1975). “Hasanoğlunun Bir Gazeli”. I. Türk Dili Bilimsel Kurultayı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 331-341.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی