«ناتوان»ین ادبی و تاریخی شخصیتی / دؤکتور سعادت شیخییئوا
«ناتوان»ین ادبی و تاریخی شخصیتی
دؤکتور سعادت شیخییئوا
گیریش.
آذربایجان ادبیاتی و مدنیتی تاریخینده اولدوغو کیمی، قاراباغین ادبی، مدنی و سیاسی تاریخینده ده خصوصی بیر یئری اولان خورشیدبانو ناتوانین (۱۸۳۲-۱۸۹۷) حیاتی، شخصیتی، یارادیجیلیغینین استقامت و اؤزللیکلری هر زامان تدقیقاتچیلارین دقت مرکزینده اولموشدور. اونون حاقیندا بیر سیرا آراشدیرمالاردا بحث ائدیلسه ده، ایندیهدک چاغداشلارینین سؤزله چکدیگی پوئتیک پُرترهتینه توپلو دئییل، پراکنده باخیش اولموشدور. حالبوکی چاغداشلارینین ناتوانین آدینی یاد ائدن و یا اونا عنوانلانان شعرلریندهکی فراقمئنتار معلوماتلار شاعرهنین تاریخی شخصیتی، خالق آراسینداکی نفوذو و ادبی چئورهلردهکی ایستاتوسو بارهده تصور آیدینلیغی یارادا بیلیر.
قاراباغین سونونجو خانی مهدیقولو خانین یگانه وارثی خورشیدبانو بییمدن سؤز آچان چاغداشلارینین (میرزه فتحعلی آخوندوو، سید عظیم شیروانی، میر محسن نواب، فاطما خانیم کمینه، میرزه حسن قاراباغی یوزباشوو، ممو بی ممای، حسن قارا هادی قاراباغی، محمد آغا مشتری (مجتهدزاده)، میرزه رحیم فنا، میرزه سادیق صادق)، او جملهدن قوهوملارینین (قاسیم بی ذاکیر، جعفرقولو خان نوا، اؤولادلاری مهدیقولو خان وفا و خانبیگه) اونون حاقیندا دئدیکلری هم ده بیوقرافیک سجییهلیدیر. بو بدیعی دئتاللار خورشیدبانو ناتوانین حاقینداکی معلوم تصورلری دولغونلاشدیراجاق، پوئتیک پورترهتینی تماملایاجاق و شخصیتینه احترامین شکلینی آچیقلایاجاق سجییهدهدیر.
۱. ناتوانین اؤز سؤزو ایله چکیلن تابلوسو. موضویا کئچمهمیشدن اؤنجه قئید ائتملیییک کی، ناتوانین تاریخی و ادبی پورترهتینین سؤزله جیزگیلرینین چکیلمهسینه تکجه چاغداشلارینین دئییل، اؤزونون اثرلرینده ده راست گلینیر. شاعره حساس طبیعتی و حزین یاشانتیلارینی پوئتیک قلمی ایله ایفاده ائدرکن اؤز تصویرینی و پورترهتینی ده یاراتمیشدیر.
اونون رسام طبیعتلیلیینی تکجه چکدیگی رسملر و تیکمهلر تصدیقلهمیر، هم ده طبیعت تصویرینه حصر اولونموش شعرلرینده ده بو اؤزللیک اوزه چیخیر. تانینمیش عالیم ولایت قولییئو حاقلی اولاراق یازیر کی، ناتوانین «مشهور «قرنفیل»، یاخود «بنؤوشه» غزللریندن گؤروندویو کیمی، سؤزله تابلو، ناتورمورت چکمهیی، حتی طبیعتی جانلاندیرماغی باجاریردی» (۶، ۷۱). بو کیمی شعرلرده بدیعی-تصویری دئتاللارین ایسپئسیفیک ایفاده شکیللری مؤلفی حاقیندا صمیمی، اینجه قلبلی و سرراست مشاهده قابیلیتینه مالیک بیر اینسان تصوراتی یارادیر.
ناتوانین اوغلو مهدیقولو خانین آیریلیغینین یاشاتدیغی حاللاری – روحی دورومونو ایفادهلری ده اونون دردلی آنا اوبرازینی گؤز اؤنونده جانلاندیراجاق قدر تأثیرلیدیر:
...فراقدان گئجهلر یاتمارام صباحه کیمی،
خیالِ زولفونه باغلی گئدیبدیر جان، اؤلورم. (۱۰، ۵۱)
غزلین هر مصراعسی شاعرهنین داخیلی-معنوی سارسینتیسینین، اوزونتو دولو قلبینین صمیمی اظهاریدیر و سونراکی میصراعلار بو حادثهلرین اونون تکجه یاشانتیسی و یاشامیندا دئییل، گؤرونوشونده بئله درین ایز قویدوغو قناعتینی یارادیر.
اونون «اؤلورم» ردیفلی غزلینین تأثیری ایله سسینه سس وئریب نظیره و جواب یازانلار دا تصورلرده یارادیلان بو آنا اوبرازینین بویالارینی توندلشدیرمیش و درینلشدیرمیشلر. و. قولییئوین قید ائتدیگی کیمی، ناتوان "قلمینین قدرتی، اورک یانغیسی و صمیمیتین گوجو ایله شخصی فاجعهسینی بوتون شوشا، قاراباغ، حتی آذربایجانین کدرینه چئویره بیلمیشدی». (۶، ۶۷) ان چوخ نظیره یازیلان غزللری – «اؤلورم» و «اولایدی»، ائلهجه ده «سنسیز»، «آغلارام»، «افسوس»، «گئتدی»، «گئتمه»، «ائیلر»، «کؤنلوم» ردیفلی شعرلری ناتوانین آذربایجان ادبیاتیندا بدبین، کوسگون و دردلی بیر شاعر اوبرازینی فورمالاشدیرمیشدیر.
عمومیتله، ایلک اؤولادی مهدیقولو خانین آیریلیغینین حسرتی، دویدوغو نیسگیل، دیگر اوغلو میرعباسین ایتکیسینین قلبینده یاراتدیغی یانغیلار مصراعلارا چئوریلهرک ماددیلشمیش و اونون حزنلو بیر آنا اوبرازینی یارادان دئتاللارا چئوریلمیشدیر. بو شعرلر سئوهن و یا سئویلن ناتوانین دئییل، عمرو چئشیدلی بیچیملرده اؤولاد حسرتی ایله کئچن بیر آنانین میصراعلارین قلیبینه تؤکولن، مایاسی کدردن توتولان دویغولارینین ایفادهسیدیر. عاشقانه شعرین فرقلی مضمون و یؤنوملو بو تظاهرلری مخاطبی اولادلاری اولان شاعر آنانین قلمیندن سوزولهرک پوئتیک متنه چئوریلن کؤنلونون سسیدیر...
۲. ناتوان شاعر قوهوملارینین سؤز آیناسیندا.
آراشدیرمالاردان معلوم اولدوغو کیمی، ناتوانین بیر چوخ قوهوملاری شاعر اولموشلار. (بو بارهده باخ: ۹) اونلارین ان مشهورو ناتوان کیمی جوانشیرلردن اولان قاسم بی ذاکردیر. شاعر بعضی شعرلرینی منظوم مکتوب بیچیمینده ناتوانا عنوانلامیش، بیر قسمینده ایسه اوندان بحث ائتمیشدیر. اونون «سنی» و «منیم عزیزیم» ردیفلی منظوم مکتوبلاریندا مخاطبی ناتواندیر و هر ایکی شعر «خورشیدبانویا» باشلیغی آلتیندا وئریلمیشدیر.
ف.کؤچرلی ذاکرین «سنی» ردیفلی شعری بارهده دئییر: «بو کلامدان آنلاشیلیر کی، شاعرین خورشیدبانویا آرتیق اخلاص و ارادتی واریمیش کی، بئله خوش مضمون و گؤزل شعرلر ایله اول سلطنت بورجونون ماهِ منوّرینی تعریف و توصیف قیلیبدیر. خورشیدبانو بییم ایسه حقیقتده نجابت و حسنِ ملاحتدن مادا علم و کمالی ایله دخی اؤز زامانینین برگزیدهسی اولوب هر قسم تعریف و تحسینه لایق بیر وجود ایدی و اؤزونون ده طبع شعریهسی وار ایدی». (۴، ی، ۴۱۳)
ذاکرین «سنی» ردیفلی شعرینین صمیمیتی حتی میرزه فتحعلی آخوندووا دا تأثیر ائدرک، اونون ناتواندان اینجیکلیینی آرادان قالدیریر و اونو دا ذاکر کیمی ناتوانا دعاچی ائدیر:
او قافیهن منه چوخ ائتدی اثر،
قالمادی کؤنلومده اوندان بیر کدر؛
نوجواندیر، تکدیر، ایزدی-یاور
ائیلهسین عمرونده اونو غمخوار. (۴، ی، ۴۴۹)
قاراباغ خانلیغینین وارثی اولما حاقی الیندن آلیندیغی اوچون کوسکون اولسا بئله، جعفرقولو خان نوانین دا ناتوانی یوکسک قیمتلندیردیگی آشاغیداکی میصراعلاردا آیدین گؤرونور:
نشیند بر ملک زانو به زانو
کنیزِ فاطمه خورشیدِ بانو. (۹، ۳۰)
ناتوانین بو فردی اؤز اوزویونون قاشینا یازدیرماسی (۹، ۳۰) اونون عمیسی اوغلونون بو پوئتیک دَیرلندیرمهسینی چوخ بَیندیگینین باریز گؤستریجیسیدیر.
اوغلو مهدیقولو خان وفا دا بیر نئچه شعرینی آناسینا اتحاف ائتمیشدیر. او، ناتوانا خطاباً یازدیغی: «ای ناتوان، بو حالِ دلِ ناتوانا باخ // کؤنلوم کیمی خزانه قالان خانیمانه باخ». (۵، ۱۷۱) مطلعلی شعرده اینجیکلیینی دیله گتیریرسه ده، دیگر بیر شعرینی آناسینین عنوانینا شاعر عبدالله بی عاصی طرفیندن یازیلمیش ادبدن کنار هجوه کسکین و قیناییجی بیر طرزده جواب اولاراق قلمه آلمیشدیر (باخ: ۹، ۷۱).
مهدیقولو خانین مخاطبی آناسی اولان اوچونجو شعری ایسه ناتوانین وفاتیندان سونرا یازیلان «قاراباغ ایچره بو تنهالیغا صبر و قراریم یوخ // غمیندن باشقا، بو ویرانهده بیر غمگساریم یوخ» (۹، ۷۱) بئیتیله باشلایان پئشمانلیق و نیسگیل دولو بیر غزلدیر.
قیزی خانبیگه (اصل آدی فاطمابیگه) ده آناسینین آیریلیغینین یاراتدیغی دویغولاری دیله گتیرمیش و اونا منظوم مکتوب عنوانلامیشدیر. (باخ: ۹، ۷۴) «اومید ائدیرم قبلهی مکرمهلر نظرینه یئتسه، عفو ائدهلر» آچیقلاماسینین آردینجا گلن میصراعلاردان بیرینده دئییلیر: «...سنسن اولارین مُرادی دایم، ای بهرِ دِله دُر یگانه» (۹، ۷۵).
ناتوانا «درّ یگانه» دئیه مراجعت ائتمهیه دیگر شاعرلرین یارادیجیلیغیندا دا راست گلینیر و بو مئتافوریک آد بیر چوخ پوئتیک نمونهلرین یارانماسینا یول آچمیشدیر. سید عظیم شیروانی («یاپمیسیز عیب بونو اول گوهرِ یکتاده...» (۳، ۱۲۶))، حسن قارا هادی قاراباغی («دور یگانو و خورشیدِ بانوان، اؤلمه» (۱۱، ۵۲۵))، میرزه مهدی ناجی («دُررِ یکتا دئییم، یا کی، عقیقِ یمناست»... (۳، ۱۳۲-۱۳۳)) و دیگرلری ناتوانین بو ایکینجی آدینی خیال گوجو ایله معنالاندیرمیشلار. بو طرزده آدلاندیرمانین ایسه تاریخی بیر زمینی اولموشدور. بئله کی، «قوهوملار آراسیندا خورشیدبانویا «دورِ -یکتا»، یعنی تک اینجی – خانلیغین یگانه وارثی دئیرمیشلر». (۹، ۷۵؛ ۱۰، ۶)
۳. خئیریهچی و رسام طبیعتلی شاعری پوئتیک خاطیرلاتمالار. ناتوانین خئیریهچی اوبرازینی هم چاغداشی نوابین تذکیرهسینده، هم ده دؤورونون دیگر شاعرلرینین اثرلرینده گؤرمک مومکوندور. نواب «عالیجناب خان قیزینین سو چکدیرمهسینین تاریخی حاقیندا» باشلیقلی ماددهی تاریخده یازیر:
ابراهیم خلیل خانین پاک نسلیندن
حیالی، لیاقتلی، پارلاق بیر اولدوز پارلادی...» (۱۱، ۱۸۱)
دیگر مادهی-تاریخده دئییر:
احسان بانیسی، جهانین بانوسو
ابراهیم خانین گولزارینین گول بوداغی». (۱۱، ۱۸۲)
نوابین: «قادینلارا خاص اولان عمللرده چوخ ماهیردیر. رساملیق صنعتینده چوخ قابل و کامیلدیر. بعضاً شعر ده یازیر» (۱۱، ۱۸۲) شکلینده تقدیماتی آلکساندر دومانین سفر قیدلرینده یئر آلان معلوماتلارلا سسلهشیر. بئله کی، ناتوانین تیکمه ایشلریندن بیری بارهده آ. دوما «قافقاز سفری»نده بحث ائدیر. معلوم اولور کی، اونون اؤز الی ایله حاضیرلادیغی پول کیسهسی خاسای بَیین فرانسیزجا مکتوب-تقدیماتی ایله فرانسیز سیاح- یازیچییا چاتدیریلمیشدی. (باخ: ۱، ۷۲)
ناتوانین چاغداشلاریندان اولان فاطمه خانیم کمینه (۶، ۹۳)، میرزه رحیم فنا، ممو بی ممای (۱۰، ۱۴-۱۵))، میرزه حسن یوزباشی قاراباغی (۱۲، ۱۰) ایسه ناتوانین «گول دفتری»ندکی شکیللره منظومهلر حصر ائتمیش و خورشیدبانونون صنعتکارلیغینی شرقین مشهور رساملاری، نقاشلاری ایله مقایسه ائدهرک یوکسک قیمتلندیرمیشلر.
۴. ناتوانا عایید ائدیلن ائپیتئتلر. رسمی دایرهلرده «کنیاگینیا اوسمیئوا» کیمی تانینان، ائل آراسیندا «خان قیزی» آدلاندیریلان، دوغمالاری طرفیندن «دِرّ یکتا» کیمی عزیزلنن ناتوانا چاغداشلارینین شعرینده عاید اولونان ائپیتئتلر رنگارنگلیگی ایله دقتی جلب ائدیر. اصلینده معاصیرلرینین ناتوانلا باغلی ائپیتئتلری اونا اولان رغبت و سئوگینین ایفادهلریدیر. چاغداشلارینین اثرلرینی بو کونتئکستده آراشدیرمامیز ناتوانین اصلی-نسلی، شاعرلیگی و جمعیتدهکی ایستاتوسونا اویغون چئشیدلی آدلار آلدیغینی اوزه چیخاردی. مثلاً، گنجهلی شاعر میرزه مهدی ناجی اوندان «دخترِ خان» (خان قیزی)، «دخترِ پاکیزه» (پاک قیز)، «خان قیزی»، «آسلان بالاسی» دئیه بحث ائدیر. تدقیقاتچی ن. قارایئو N.Qarayev یازیر: «ناتوانا حصر ائدیلن هر بیر شعر اونا اولان محبتین سسی و «مجلسِ اُنس» شاعرلرینین اؤز اوستادلارینا گؤستردیکلری احترام و حؤرمت نشانهسیایدی. بو شعرلرده ناتوان تکجه مجلیس شاعرلرینین یوخ، عینی زاماندا بوتون شوشا اهلینین افتخاری، زمانهسینین فخری کیمی سجیهلندیریلیر.
حسن قاراباغینین شاعرهنین «مجلسِ اُنس»ا گلمهسی مناسبتیله یازدیغی بیر غزلینده دئییلیر:
لطف ائدیب «مجلسِ اونس»و چون آغا یاد ائتمیش،
بیزی بو یاد ایله غمدن عجب آزاد ائتمیش». (۵، ۱۶۱)
ناتوانی شخصاً تانییان سید عظیم شیروانی عبدالله بی عاسینین غزلی و سفاریشلی هجوینه وئردیگی منظوم جوابدا«...بو اؤزللیکده بیزیم تک کیشیدن اعلادیر» (۳،۱۲۷)، «وار ائله زن کی، بیری اللی مین اوغلانه دَیر» (۳، ۱۲۸)، - دئیه اوندان درین حؤرمت حسی و احتراملا بحث ائدیر، رغبتینی آچیق شکیلده دیله گتیریر. عاسییه یازیلان تکذیب و جوابلار ایچریسینده بدیعی دیری ایله سئچیلن شعرینده سید عظیم شاعرهنی مدافعه ائدرکن اونا یوکسک عالی کئیفیتلر ده عایید ائدیر.
شاعرین بو مخمسینده یئر آلان «گوهرِ یکتا» و «شیرزنِ یکتا» ناتوانین عائلهدهکی آدی «دُری-یکتا»دان قایناقلانیر:
یامیسیز عیب بونو اول گوهر یکتاده
کی، گئدیب سیده، ناموسون وئرمیش باده،
بو دئییل عیب، تفرج ائیلسز معنادا –
کی، بو خانزاده ایسه، او بیریدیر شهزاده،
حقی کیم، عالمِ معنادا بو ایش جانه دَیر. (۳، ۱۲۶)
شاعرهیه قارشی بو معنوی تئرورون تشکیلینین باشلیجا سببینین اونون ایکینجی نکاحیندا سیدحسینی مسئچیمینین کؤروکلییجی فاکتور اولدوغونو نظره آلان سیدعظیم اؤز جواب-مخمسینده وورغونو محض بو جهتین اوزهرینه وورور. شاعر اؤزو کیمی سیدلردن اولان سیدحسنین آلِ پیغمبردن اولماسی قناعتینی دیله گتیرهرک، ناتوانین بو سئچیمینده یانلیشلیغا یول وئرمهدیینی، خان قیزی اولاراق اره گئتدیی شخ حسین بیر سید اولاراق، منشأ اعتباریله هم ده شاه نسلیندن اولدوغونو بیلدیریر:
یزدگورد پادشهینین قیزی، ای عاصیِ مست،
بس نئچون وئردی حسین علی دستینه دست؟... (۳، ۱۲۶)
اصلینده قوهوم و یاخینلارینین ناتوانا قیسقانجلیقلا مشایعت اولونان سئوگیسی اونون هئچ بیر قسمتینی تقدیره امکان وئرمیردی. بئله کی، کنیاز خاسای اوسمیئوی سئومهینلردن بیری اولان قاسیم بی ذاکیر اونو «کنیاز» ردیفلی شعرینده سرت شکیلده تنقید ائدیر و اونون «بیزیم قیز»آ لایق اولمادیغینی دئییردی. (۱۳، ۵۱۱) «بیزیم قیز» دئیه ناتوانی نظرده توتان ذاکیر، اونون دایم سوبای قالماسینی بو جور نامزددن داها اویغون بیلیردی.
بونو دا قئید ائتملیییک کی، ناتوانی دیوان شعری عنعنهسیندن قایناقلانان «پریروی» (M.F.Axundov) («بئله پریرویون، هئچ سنی تاری // روادیرمی غمدن سولا عُذاری...» (۴، ۱-جی ج.، ۴۴۹))، «مهوش» («خان قیزی مهوشدیر، ائل بیلیر، عالم» (۴، ۱-جی ج.، ۴۴۹)) مجازلاری واسطهسیله یاد ائدن م.ب. آخونداووو (M.F.Axundovd) دان فرقلی اولاراق، ذاکیر اونون شوشاداکی عالی مقامینی وورغولاماغا مئیللی گؤرونور: «شاه»، «قبلهگاه» («...ای شاهیم، ای قیبلهگاهیم» (۴، ۱-جی ج.، ۴۴۹)).
تذکیرهسینین «محترمه و محتشمه ناتوان» باشلیقلی بؤلومونده نواب دا ناتوانا رغبتینی دؤنه-دؤنه ایفاده ائدیر. تذکیرهچی شعرینی گئجیکدیردیی اوچون ناتوانا یازدیغی منظوم مکتوبدا اونا «علیهی عالییه، آغا جلیله، بانوی عظیم» (۱۱،۳۹۲) دئیه خطاب ائدیر. مماینین غزللریندن بیرینین اوّلینده ده آنالوژی قئید یئر آلیر: «علییه-عالییه خورشیدبانو بییم» (۵، ۱۶۱). باشقا بیر خاطیرات سبکیلی متنده ناتوانین «سرکار خورشیدبانو بییم» (ا. روستمبیاوو) (۵، ۱۶۱) شکلینده تقدیمینه راست گلدیک.
نوابین سیرالادیغی ائپیتئتلر ایچریسینده «آغا»نین دا اولماسی خصوصیله دقتیمیزی چکدی. بوندان بئله بیر قناعت حاصیل اولور کی، بیبیلری آغابییم آغا، گوهر آغا کیمی خورشیدبانو دا بعضاً «آغا» دئیه آدلاندیریلیرمیش. بونون داها بیر اؤرنهیینی میرزه حسن قاراباغینین شعرینده ده گؤرموشدوک: «لطف ائدیب «مجلیسِ اونس»و چون آغا یاد ائتمیش...»
۵. خورشید آدینین پوئتیک یوزوملاری. ناتوانین بیر سیرا چاغداشلارینین اثرلرینده اونون آد (خورشیدبانو) و تخلصونون (ناتوانین) معنالاندیریلما بیچیملری ده رنگارنگلیگی ایله ماراق دوغورور. همین شعرلرین تحلیلی شاعرهنین خورشید(بانو) آدینین چوخسایلی ایهام و مجازلارین یارانماسینا فیکری زمین تشکیل ائتدیینی گؤستهریر: سید عظیم یوخاریدا خاطیرلاتدیغیمیز «دَیر» ردیفلی مخمسینده ناتوانا عایید ائدیلن و عنعنویلهشن «خان قیزی» و یاخین آنلاملی «خانزاده» ایله یاناشی، «شاهزادی دؤوران» و «ماه» مجازلاریندان دا استیفاده ائدیر. ناتوانین «اؤلورم» ردیفلی غزلینه جواب اولاراق یازیلمیش بیر شعرده ایسه «ماه دودمان» («خاندانین آیی») مجازی یئر آلیر (باخ: ۵، ۱۶۱) و بو مئتافوریک ایفاده ایله قاراباغ خاندانینین آیی آنلامی نظرده توتولور. هر ایکی شعرده «ماه» مجازینی سئچیمین شاعرهنین آدی خورشید(بانو) ایله آسوسیاتیولیکدن قایناقلانماسی شبهه دوغورمور.
عمومیتله، شاعرهیه عایید ائدیلن ائپیتئتلر ایچریسینده سما جسملری و چیچکلر عالمیندن سئچیلن مجازلارا اوستونلوک وئریلدیینی گؤروروک: «ای بُرجِ سعادت، ماهِ انوری»؛ «ای گولِ نورس...» (۱۳، ۴۷۰) سما جسملرینه بنزتمه نوابین شاعرهیه عنوانلادیغی ائپیتئت-خطابلاردا دا گؤرونور. بونا اؤرنک اولاراق، «ایا ماهِ منوّر، نجمِ ازهر // جلالت بورجو ایچره شمسِ اشهر» بیتینی و «خورشیدِ عزت» (۱۱، ۳۹۳) ترکیبینی گؤستره بیلریک.
مُشتری تخلصلو محمد آغا مجتهیدزادهنین:
...کمینه، ناتوان ماهی-مونززر،
کوکبلر آسمانیدیر قاراباغ، (۷، ۳۷۸)
- کیمی میصراعلاریندا «ماه» و «کؤوکب» مجازلارینی استفادهسی عینی ادبی دبین داوامیدیر. اصلینده بو سما جسملرینی بیر مجاز کیمی یادا سالان، اؤنجه ده قئید ائتدییمیز کیمی، اونلارین ناتوانین خورشیدبانو آدینین «گونش» آنلامینی وئرن بیرینجی قسمی – «خورشید» ایله آسوسیاتیولیک گوجودور.
حسن قارا هادی قاراباغینین ناتوانین «اؤلورم» ردیفلی شعرینه ائله اؤز یانیندا اوخودوغو و اونا خطاباُ دئدیگی نظیرهسینده (۱۱، ۵۲۵) استفاده ائدیلن ائپیتئت-خطابلار چوخسایلیلیغی ایله سئچیلیر: «سریرِ سلطنتخانهی حکمران»، «شکوهِ اهلِ حرم»، «عزیز خاندان»، «عزیزه»، «محترمه»، «قامیله»، «حمیده صفت»، «رموزِ نظمده بیمثل و نوکتهدان»، «ضیای بدرِ جهان»، «دُررِ یگانه»، «خورشیدی-بانووان»، «گولی-ریاضِ اُرم»، «حوریِ جنان»، «خزینه گوهری»، «رشکِ خسروان»، «خلیل زُرّیهسی»، «جمله خاص و عامه پناه»، «ملازو ملجای اعیان و اشرفان»، «شکستهخاطر و بیتابلار تواناسی»... (۱۱، ۵۲۵-۵۲۶)
گؤروندویو کیمی، بو طرزده تقدیماتدا بابالارینین آدی (پناه، خلیل)، اؤزونون حقیقی آدی («خورشیدِ بانووان») و سونرادان آلدیغی آد («دوررِ یگانه»)، تخلصی («شکستهخاطر و بیتابلار تواناسی»)، حاکم ایستاتوسو («سریرِ سلطنتخانهی حکمران»)، شاعرلیگی («روموزِ نظمده بیمثل و نوکتهدان») چئشیدلی پوئتیک خیاللارین یارانماسینا فیکری زمین تشکیل ائتمیشدیر.
صبور (۱۱، ۵۸۳) و نورسین (۲، ۲۷۷) «اؤلورم» ردیفلی نظیرهلرینده، کمینهنین (۲، ۲۸۸) «اؤلمه» ردیفلی جواب غزلینده ایهام پوئتیک فیقورو واسطهسیله عمومی اسم کیمی استفاده ائتدیکلری «ناتوان» سؤزو ایله شاعرهنین آدی آراسیندا پوئتیک علاقه قورولموشدور. شاعر میرزه صادق صادقین ناتوانی یوخلاماغا گئدرکن سؤیلدیگی بیر فردده خسته شاعرهنی «بینوا» آدلاندیرماسی (۸، ۱۵۵-۱۵۶) دا اونون یاخین آنلاملی تخلصوندان قایناقل انیر.
میرزه حسن یوزباشی و اؤزونون «در وفاتِ خورشیدبانوی بیگیمِ مرحوم» باشلیغی ایله یازدیغی شعرده (۸، ۱۵۷) ناتوانین آدینی مادهی تاریخین قورولماسی و هیجری۱۳۱۵-جی ایلی ایفاده ائتمک نیتی ایله استیاده ائدیر: «جنت مجلسینده گونش غروب ائتدی» (۸، ۱۵۸). «ریاضالعاشقین» تذکیرهسینین مؤلفی شاعر محمد آغا مجتهدزاده ایسه «خورشیدبانونون وفاتینا یازدیغی شعرینده ناتوانین اؤلومونو حیاتا ایشیق وئرن گونشین چیخماسی ایله عینی واختدا نور ساچان باشقا بیر گونشین باتماسینا بنزهدیر» (۸،۱۵۷).
نتیجه.
ناتواندان بحث ائدن چاغداشلارینین اؤز اثرلرینده اونو چئشیدلی بوجاقلاردان تقدیمینی گؤروروک. بو شعرلرین بیر قسمینده صمیمیت و حیرانلیغی، دیگر بیر قسمینده تمنالیلیق و یا غزلیلیگی، باشقا بیر قروپدا مبالیغهلیلیگی گؤرمک مومکوندور. بونونلا بئله، بو استقامتده آراشدیرمامیز شاعرهیه رغبتین ایفادهلرینین چوخلوق تشکیل ائتدیگینی و بو مناسبتین یئنی دؤور آذربایجان شعرینین پوئتیک سؤزلویونو یئنی آنلام چالارلاری ایله زنگینلشدیردیگینی اوزه چیخاردی. بوندان باشقا، تدقیقات نتیجهسینده اونون آدی و تخلصونون دؤورونون ادبی دوشونجهسینی یؤنلندیردیگی و چاغینین مجازلار سیستمینه یئنی آنلام چالارلاری قازاندیردیغی دا معلوم اولدو.
عمومیتله، ناتوان «مجلیسِ اُنس»ا رهبرلیک ائتمکله شوشا ادبی موحیطینده پوئتیک دوشونجهنین اینکیشافینا الوئریشلی فیکری زمین یاراتمیش و اونو یئنی فیکری آخارا سالمیشدی. چاغداشی اولان قلم اهلی ده اثرلرینده بو خئیریهچی خان قیزینی یئری گلنده مدح ائتمیش، ائلهجه ده اونون پوئتیک دَیری و صمیمیتی ایله سئچیلن اثرلرینی اؤزلرینه اؤرنک بیلمیشلر.
سوندا بونو دا قئید ائتملیییک کی، ناتوانی مدحلرده اورتا چاغین اولدوقجا مبالیغهلی و عقلهسیغماز بنزتمهلرله یوکلو مدحیهلرینین اوسلوبونو گؤرموروک. بو شعرلر، عادتاً، اونون شخصیتی و منسوب اولدوغو خاندانین قارشیسیندا دویولان حئیرانلیغین ایفادهلریدیر. آراشدیرمامیز اساسیندا بئله بیر قناعته گلدیک کی، ناتوان، بیر طرفدن، اؤز اؤرنک شخصیتی ایله دقتی چکهرک، مدحلرین مرکزی صورتینه چئوریلمیشدیر. دیگر طرفدن، اؤز فردی یاشانتیلارینی ایفاده طرزی ایله قاراباغ ادبی موحیطینده یئنی استقامتلی شعرلرین یارانماسینا یول آچمیشدیر.
قایناقلار:
İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:
1. Düma A. Qafqaz səfəri. Fransizcadan tərcümə edənlər: Qəzənfər Paşayev,
Həmid Abbasov, Baki: Qanun nəşriyyati, 2014.
2. XIX əsr Azərbaycan şeri antologiyasi. Baki: Şərq-Qərb, 2005.
3. Kərimov R. Abdulla bəy Asinin həyat və yaradiciliği. Hazیrlayan:
Raqub Kərimov. Baki: Nurlan, 2009.
4. Köçərli F. Azərbaycan ədəbiyyati. 2 cilddə. Tərtib edəni, müqəddimə,
izah və qeydlərin müəllifi: R. Qənbərqizi. Baki: Elm, 1978.
5. Qarayev N. XIX əsr Azərbaycan ədəbi məclisləri. Baki: Elm və təhsil,
2012.
6. Quliyev V. Qarabağin üç şaireyi-möhtərəməsi, Baki: Tərcümə Mərkəzi,
2022.
7. Məhəmməd ağa Müştəri [Müctəhidzadə]. Əsərləri. Baki: Elm və təhsil,
2021.
8. Məmmədov B. Xurşidbanu Natəvan. Bakی: Yaziçi, 1983.
9. Məmmədov B. Natəvanin şair qohumlarی (ədəbi portretlər və şeirlər).
Baki: Yaziçi, 1989.
10. Natəvan, Xurşidbanu. Əsərləri. Tərtib edəni və ön sözün müəllifi: Bəylər
Məmmədov. Baki: Lider nəşriyyati, 2004.
11. Nəvvab, Mir Möhsün. Təzkireyi-Nəvvab. Baki: Elm, 2018.
12. Yüzbaşov, Mirzə Həsən Qarabaği. Seçilmiş əsərləri. Baki: Şuşa, 2000.
13. Zakir, Qasim bəy. Əsərləri. Baki: Azərbaycan EA nəşriyyati, 1964.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی