آزربایجان شاعری عزالدین حسناوغلونون حیاتی / سیف الدین آلتایلی
آزربایجان شاعری عزالدین حسناوغلونون حیاتی
سیف الدین آلتایلی
کؤچورن: م. کریمی
اؤزت
عزالدین حسناوغلونون آزربایجان تورکجهسینده شعر یازان ایلک شاعر اولدوغو معلومدور. اونونلا باغلی ایلکین معلوماتلار بختیشاه دولتشاه سمرقندینین «تذکره الشعرا» آدلی اثرینده یئر توتموشدور. ایندیه کیمی اونون اوچ تورکجه شعری معلوم ایدی. قیپچاق شاعری سیف سارایینین سعدی شیرازینین گولستان آدلی اثرینی ترجومه ائتدیگینده ترجومهنین سونونا علاوه ائتدیگی «آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر اوز، جانفزا دیلبر» مصراعسی ایله باشلایان صوفیانه غزلی، بیری «مجموعهالنظایر و جمیعالنظایر»ده نشر اولونان «عجب بیلسم منی شیدا قیلان کیم» میصراعسی ایله باشلایان، دیگری ده باربارا فلمینگ طرفیندن مصرده چاپ اولونموش بیر مجموعهده تصادف ائدیلهرک نشر ائتدیریلن «نئجهسن گل ای یوزی آغوم بنوم» مصراعسییلا باشلایان و عشقی ترنم ائدن شعرلریدیر. حسناوغلونون آنیلان شعرینین قیپچاق شاعری سیفی سرایی طرفیندن ائدیلن ترجومهنین سونونا علاوه ائدیلمهسی مملوک بؤلگهسینین خوارزم-قیزیل اوردودا-آزربایجان-آنادولو بؤلگهلرینده حاکم اولان ادبی دیللرین اینکشاف یئری اولدوغونو، دیگر طرفدن عزالدین حسناوغلونون بو بؤلگهده ده چوخ یاخشی تانیندیغینی ثبوت ائدیر. اصلینده حسناوغلو حاقیندا ایلک دفعه اولاراق ۱۹۲۱-جی ایلده «درگاه» آدلی مجموعهنین ۱-جی نؤمرسینده «ان سکی تورک-آزری شاعری حسناوغلو» و ۱۹۲۵-جی ایلده «دارولفونون ادبیات فاکولتهسی مجموعهسینین و/۱ نؤمره»سینده «آزری ادبیاتینا عایید نوتلار: حسناوغلو و حبیبی» آدلی مقالهلری ایله دولغون معلومات وئرن تورکیهلی گؤرکملی عالیم و دولت خادمی فواد کؤپرولو اولموشدور.
حسناوغلونون «کتاب-سیرهالنبی» آدلی ۳۶۷ ورقلیک الیازماسی فینلاندییادا بیر دوستوم طرفیندن تاپیلمیشدی. ۲۰۰۹-جو ایلدن اونون اوستونده ایشلهیهرک نهایت ۲۰۲۳- جو ایلد تورکیهده «آلتینوردو نشریات» طرفیندن چاپ ائتدیردیم. اثر حضرت محمدین حیاتی، مبارزلری و حضرت علینین معین جنگلرینه حصر ائدیلمیشدیر.
ایندی کیمی تورک دونیاسیندا ایلک سیر اثرینی ارزوروملو مصطفی ضریرین یازدیغی ایرلی سورولوردو، آنجاق عزالدین حسناوغلو اسفراینی ضریردن یوز ایل اؤنجه یاشامیش و بو اثرینی یازمیشدیر. اصلینده اوستونده اوزون ایللر ایشلییهرک چاپ ائتدیردییگم بو اثر تورکجهنین ایلک سیر سری اولماقلا یاناشی ۱۳-جو یوزیللیکده یازیلماسینا باخمایاراق تورک ائپیک شعرینین ان گؤزل اثرلریندن بیریدیر. اثر حضرت محمدین مبارزلری و حضرت علی جنگلرین حصر ائدیلسه ده تورک ائپیک عنعنهسینین ۱۳-جو یوزیللیکدهکی محتشم عابدهسیدیر. بو اثرله بیرلیکده ۱۳-جو یوزیللی مخصوص تورک ادبیاتی و دیل تاریخی یئنیدن یازیلاجاقدیر.
آچار سؤزلر: حسناوغلو، مملوک، خوارزم، ضریر، آزربایجان، آنادولو.
عزالدین حسناوغلو ۱۳-جو یوزیللیکده دوغولوب سونلاریندا وفات ائتدیگی دوشونولن اسفراینی (فارسلار بورا اسفراین، تورکلر ایسه ایسفَرایین دئییر.) بو چاغین مشهور شاعیرلریندن بیریدیر. تورکجه شعرلرینده «حسناوغلو»، فارسجا شعرلرینده «پورحسن» تخلصونو ایشلتمیش (۲۴، ۲۳۷؛ ۱۳، ۱۰۵؛ ۸، ۱۷۲۱؛ ۹، ۱۸۳)، هیجری یئددینجی یوزیللیین عرفان شاعیرلریندن بیریدیر. حسناوغلو خوراسان بؤلگهسیند یئرلهشن ایسفرایینده هیجری تقویمه گؤره ۷-جی یوزیللیین ایلک یاریسیندا میلادی ۱۳-جو یوزیلده دونیایا گلمیشدیر (۱۷، ۲۸۲). ۱۵-جی یوزیللیین تذکیرهچیسی دولتشاه سمرقندی اونون عاریف، موحد، سالک و مجذوب بیری اولدوغونو، اسلامین، مسلمانلارین شیخی راضیالحق وعد دین علی بین ساید للهنین خلیفهلریندن شیخ جمالوددین احمد ذاکیرین موریدی اولدوغونو، حال ترجومهسینین ولیلر سیراسیندا یازیلماسینین واجیب، شاعیرلیکده موکمل بیری اولدوغونو، تورکجه و فارسجا گؤزل شعرلر یازدیغینی، تورکجه تخلصونون حسناوغلو، «دیوانی»نین دا آزربایجاندا چوخ مشهور متصوف بیر شاعر اولدوغونو یازمیشدیر (۲۰، ۲۷۵؛ ۳، ۲۰؛ ۸، ۱۷۲۱؛ ۲۱، ۲۳۶؛ ۱، ۱۶۷). دولتشاه سمرقندینین «مجذوب» کیمی تقدیم ائتدیگی حسناوغلو، ملا جامینین ده تصویر ائتدیگی مبارک قروپا (۱۹، ۲۵) مخصوص اولوب «قطبالمحققین شیخ عزالدین اسفراینی» کیمی بیلینیر و وورغولاندیغی کیمی دؤورونون ان مشهور شاعیرلریندن بیریدیر.
آدی اولییا سیلسیلهسینده کئچمیش اولسا دا موکمل بیر شاعر اولموشدور (۱۱، ۱۲۹). دولتشاه همچنین اونون «شوخ و بیرحم فتادست نگارم چون کیم/بُرده اندیشه و خواب قرارم چون کیم» بیتی ایله باشلایان فارسجا بیر غزلینی د تذکیرهسیند قئید ائتمیشدیر. حسناوغلونون شیخی شیخ احمد ذاکیر علی لهلهنین خلیفهسیدیر (۹، ۱۸۲).
علی لهلهنین شیخی ده نجمالدین کبرادیر. کوبرویلیک ایسه طریقتلر ایچینده اؤنملی بیر یئره مالیکدیر (۶، س. ۲۹). بو طریقت مرکزی آسیادا قورولان اوچ بؤیوک طریقتدن بیری اولموشدور. نجمالدین کبرانین خلیفهلریندن سیفالدین البهارزی بخارا و طرفینده قیرخ ایل اسلامی یایماق اوچون چالیشمیش، مونقوللارلا یاخین علاقه ساخلامیش، جیغاتای خانین وزیری قطبالدین حامیده مکتوب یازمیش، قیزیل اوردا خاقانی برک بخارایا گئتدیگینده مسلمان اولماسیندا مهم رول اوینامیشدیر (۱۸، ۱۰۲). حسناوغلونون دونیایا گلدیگی تاریخله باغلی هر هانسی قطعی بیر معلومات یوخدور.
کؤپرولو، ارتایلان، بانارلی و بابایئو اونون ۱۳-جو یوزیللیین سونو و ۱۴-جو یوزیللیین باشلاریندا یاشادیغینی ایرهلی سورموشدور (۵، ۱۳). نورددین ابدورراهمان کسرگی/کسیرکی اسفرایینی (ه. ۶۳۷-۷۱۷/ م. ۱۲۴۰-۱۳۱۷) «کاشف الاسرار» آدلی سریند حسناوغلونون، شیخ احمد ذاکیر گورپانینین اؤزون ارشاد بارهده اجازت وئردیگینی، اونون نومایندهسی کیمی اسفرایینین کسرگ کندینین شمالیندا ابوبکر کتانی مخصوص تأکّده تلقین ائدیلدیگینی یازمیشدیر. شیخ نورالدین عبدالرحمان کسرگی اسفرایینی بغدادا گئتمهدن اؤنجه، عینی هجری ۶۷۵ (م.۱۲۷۶) ایلینده بو حادثهنین رئاللاشدیغینی قید ائتمیشدیر (۱۱، س. ۱۲۹-۱۳۰). حسناوغلونون عرفاندا بو سویهیه چاتماسی اوچون معین زامان نظر آلیندیغیندا او واختلار اونون تقریباً قیرخ یاشیندا اولدوغو تخمین ائدیلمکددیر. وضعیت بئله اولدوقدا اونون همین یوزیللیین ایلک یاریسیندا تخمیناً ۱۲۳۶-جی ایللرده دونیایا گلدیگی و ایکینجی یاریسیندا دا وفات ائتدیگی تخمین ائدیله بیلر.
۱۹۸۱-جی ایلده میرزه عباسلینین آزربایجان ژورنالینین اوچونجو نؤمرسینده چاپ اولونان «شیخ عزالدین حسناوغلو» آدلی مقالهسینده اسفرایینده فارسلارلا تورکلرین یاناشی یاشادیغی قید ائدیلمیشدیر (۱، ۱۶۵-۱۶۷)، آنجاق آپاریلان آراشدیرمالاردا و ضیالی انسانلاردان آلینان معلوماتدا اسفرایینده تاریخ بویو فارسلارین یاشامادیغی، بورادا یاشایانلارین تمامینین تورک اولدوغو آیدین اولموشدور.
حسین هشیملی «عزالدین حسناوغلونون ادبی ارثی» آدلی آردیجیل آراشدیرمالار آپارمیش و یازدیغی سرینده «شیخ جمالالدین ذاکرین شیخی علی لالانین نجمالدین کُبرانین موریدی اولدوغونو، اونلارین وفات تاریخلری آراسیندا اوزاق باشی ۱۹ ایللیک بیر فرقین اولدوغونو، کبرانین ۱۲۲۶-جی ایلده شیخ رازالدینین ایسه ۱۲۴۴، و یا ۱۲۴۵-جی ایلده وفات ائتدیگینی بیلدیرهرک بو منطقدن حرکت ائدیب عزالدین حسناوغلونون وفاتینین ۱۳-جو عصرین ۱۳۸۰-جی ایللرینه دوشدویونو گومان ائتدیگینی» (۱۲، ۲۲) بیلدیرمیشدیر. آنجاق علمی قایناقلارین تمامیندا نجمالدین کبرانین ۱۲۲۱- جی ایلده وفات ائتدیگی قید ائدیلمیشدیر. حسین هشیملی آدی چکیلن آراشدیرماسیندا حسناوغلونون اساس یارادیجیلیق دؤورونون ۱۳-جو یوزیللیین ایکینجی یاریسینا دوشدویونو بیلدیرهرک اونو ۱۳-جو یوزیل شاعری سایانلارین حاقلی اولدوغونو (۱۲، ۲۳) قید ائدیب ایرهلی سورولن فیکری دستکلهدیگینی وورغولامیشدیر.
دولتشاه سمرقندینین یوخاریدا تقدیم ائدیلن معلوماتلاریندان اؤزگه باشقا اونون حیاتی ایله باغلی اولاراق رد ائدیلمیش هر هانسی بیر معلومات ایندیه کیمی رد ائدیلمهمیشدی (۱۴، ۲۵)، آنجاق آپاریلان آردیجیل آراشدیرمالاردا هم حسناوغلو، هم ده شیخی احمد ذاکیر ایله باغلی یئنی معلوماتلار رد ائدیلمیشدیر.
حسناوغلو ایله باغلی بئله بیر روایت ایرلی سورولموشدور: عزالدین حسناوغلونون شیخی احمد ذاکیرله بیرلیکده شیخ علی لالانین دیگر خلیفهسی سعدالدین حماوی جوئینسدن اسفرایینین گورپان کندینه گئتمیش، عزالدین حسناوغلونون شیخی شیخ احمد ذاکیره خبر یوللاییب یانینا گئتمهسینی و اؤزوندن اجازتنامه آلماسینی ایستهمیشدیر. شیخ احمد ذاکیر ده بو خبری گتیرن شیخه دئمیشدیر کی، «گئت سعدالدین حماویه من اللها شیخ سعدالدین حماوینین ایزنی و مری ایله عبادت ائتمیهجهییمی و بیر قول اولاراق یارادانلا آراما شریک قبول ائتمیجهییمی سؤیله»، - شکلینده جواب وئهررک حماویه یوللامیشدیر (۴، ۱۷۴). بو حادثهنی شیخ احمد ذاکیرین چوخ سئودیگی باش موریدی عزالدین حسناوغلو ائشیدیب، آنجاق سهوه یول وئرهرک شیخیندن ایجازه آلمامیش حماوینین یانینا گئدیب سادهلوحلوک ائتمیشدیر. آنجاق حماوی، حسناوغلونون شیخ احمد ذاکیرین باش موریدی اولدوغونا گؤره اونا او قدر ده یاخشی علاقه گؤسترمهییب و حسناوغلو قاییدیب شیخی احمدذاکیرین گورپان کندینین شمالشرقینده دایمی اولاراق عبادت ائتدیگی و مدؤکتورسه کیمی ایستیفاده ائتدیگی ماغارایا گئتدیکده شیخینین دؤرد ریتملی ذکری اجرا ائتدیگینی گؤرموشدور. شیخی اونا فیکیر وئرمهمیش و ذکر قورتاردیقدان سونرا نعلینینی چیخاریب چوخ سئودیگی موریدی حسناوغلونا رک ایله «سن منیم ان سئودییم باش مریدیمدین، مندن اجازه آلمامیش منه اجازتنامه یازماق ایستین، بونون اوچون ده بیر آدامینی یوللاییب اؤزونون مندن اوستون اولدوغونو گؤسترمک ایستین شخصین درگاهینا نییه گئتدین!» معناسیندا چینینه بیر نئچه دفعه یونگولجه وورموش و «مادام بئله ائتدین اوندا گئت حماوینین موریدی اول دئیرجسین» مدرسهسیندن و عبادتخاناسیندان چیخارمیش، اونون یئرینه نورالدین عبدالرحمان کسرگینی باش مرید کیمی تعیین ائتمیشدیر. حسناوغلو دا گورپان کندینی ترک ائدیب آزادوار بؤلگهسینده حماوینین درگاهینین اولدوغو یئره گئدیب سعدالدین حماوینین موریدی اولموش، قیسا بیر مدت سونرا دا وفات ائتمیشدیر (۱۱، ۱۳۰-۱۳۱)
حسناوغلونون شیخ احمد ذاکیر طرفیندن بو جور جزالاندیریلیب مدرسهدن چیخاریلماسی و مریدلیینه سون وئریلمهسی کبرویه طریقتینین قایدا-قانونلارینا گؤرهدیر. بو قایدا-قانونلاری کبروی طریقتینی یارادان نجمالدین کبرا قویموشدور.
تاریخی منبعلره گؤر، ائلخانی حکمداری قازان خان (۱۲۲۷-۱۲۹۸) بیبیسینین ری نووروز بیین ده تلقینی ایله هم سعدالدین حماوی، هم د اوغلو صدرالدین حماوی ایله تئز-تئز گؤروشورموشدور. قازان خان خصوصیله صدرالدین حماوی ایله آتاسینین صمیمی رفتارلاری نتیجهسینده ۱۹ ایون ۱۲۹۵-جی ایلده البرز داغلارینین لار وادیسینده اسلام دینینی قبول ائتمیشدیر (۲۶، ۴۲۹). اونونلا بیرلیکده تقریباً یوز مین نفرلیک مونقول اوردوسو دا مسلمان اولموشدور.
حسناوغلونون آزادوارا گئتدیکدن چوخ قیسا بیر مدت سونرا وفات ائتمهسی و ائلخانلی حکمداری قازان خانین مسلمان اولماسی اولایلاری نظره آلیندیغیندا حسناوغلونون ۱۳-جو یوزیللیین سونلاریندا ۱۲۹۵-۹۸-جی ایللر آراسیندا وفات ائتدیگی گومان ائدیله بیلر (حسناوغلونون قبیر داشینی دوزلدَنلر اونون ۶۸۱ هیجری-قمری، میلادی ۱۲۸۲-جی ایلده وفات ائتدیگینی یازمیشدیر). میرزه عباسلی ایسه اونون ۱۲۶۰/۶۱-جی ایلده دونیاسینی دییشدیگینی قئید ائتمیشدیر (۱، ۱۷۱). لاکین ایرهلی سورولن بو تاریخلر قطعی دئییلدیر.
حسین هشیملی «عزالدین حسناوغلونون ادبی ارثی» آدلی آراشدیرماسیندا حسناوغلونون ۱۳-جو یوزیللیین سونلارینا کیمی یاشادیغینی وورغولامیشدیر (۱۲، ۲۲-۲۳) قازان خان سخدالدین حماوی ایله اوغلونون آرزوسونا اویان آزادوار خالقینین حسناوغلو اوچون بیر مقبره دوزلتدیگی (۱۱، ۱۳۱) منبعلرده قئید ائدیلمیشدیر.
آنجاق حسناوغلونون قبری آزادواردا دئییل اسفرایینده یول اوستونددیر.
بؤلگده یاشایان یاشلیلارلا لایق یارادیلمیش و اونلارین وئردیگی معلوماتا گؤره حسناوغلونون مزاری شاه جاهان داغینا سؤیکنمیش بیر تپهنین اوستونددیر. مزار آرادان اؤتن زامان رزینده یولون قیراغیندا یالنیزجا چوخوردان عبارت حالا دوشموشدو، آنجاق همین بؤلگهده یاشایانلارلا ال-بیر اولوب معیین ایشلر گؤرولموش، اونلار دا حسناوغلونون قبرینی برپا ائدهرک باشداشینی اوجالتماق قرارینا گلمیشدیلر.
تأسف کی، آرادان معین مدت کئچدیکدن سونرا فارس شووینیستلری برپا اولونان قبری داغیتمیشدیر. مزارین طرفینده ۷ متر دیامترینده دایروی دیوار، گونئیه آچیلان بیر قاپیسی اولوب هر کیمین تانریدان بیر دیلهیی اولسا، خستهلهنن، ائولنه بیلمهین قیزلار، اوغلانلار، اللهدان بیر آرزوسو اولانلار نذیر دئییب یاغ، سوغان، ساریمساق، بوغدا، دوی، قاخاج ت و دیگر شئیلرله «دنیگی» آدلی یئمهیی بیشیریب جومعه آخشامی گونو حسناوغلونون قبری باشیندا پایلایارمیش. کیشیلر، قادینلار و قیزلار قبرین طرفینده دایروی شکیلده سسلی ذکیر آیینلرینی تاریخ بویو تشکیل ائتمیشدیر. بؤلگهده یاشایان آهیل انسانلاردان و ضیالیلاردان آلینان معلوماتا گؤره بو آیین و مراسیملر بو گونون اؤزونده ده داوام ائتدیریلیر. اسفرایینلی ضیالی یازیچی محمد توحیدینین وئردیگی معلوماتا گؤره بؤلگهده یاشایان خالق حسناوغلونو «(پیر-مورشید)»، «شیخ حسناوغلو» دئیه یاد ائدیر.
بعضی آراشدیرماچیلار حسناوغلونون مقبرهسینین سید حسن غزنوییه مخصوص اولدوغونو ادعا ائتمیشدیر، لاکین علی بن زید بیهقی «الباب فی تهذیبالانساب» آدلی اثرینده حسن غزنوینین قبرینین سرخسده اولدوغونو یازمیشدیر. خلیلالله خلیلی افغانی، سنایینین اثرلری حاقدا آراشدیرمالار آپارارکن سید حسن قزنوینین قبرینین غزنه بؤلگهسینده یولون قیراغیندا اولوب، خالقین اونون قبرینی دایم زیارت ائدرک روحونا دعا اوخودوغونو، امین حبیبالله خان ادارهسی اثناسیندا مقبرنین قُبهسینین تعمیر ائدیلدیگینی قئید یازمیشدیر. خلیلالله خلیلی افغانی اونون جوئینده وفات ائتدیکده نشینین غزنیه آپاریلیب دفن ائدیلدیگینی یازمیشدیر. بو معلوماتلاردان حرکتله حسناوغلونون مقبرهسینین ائلخانلی حاکیمیتینین سون واختلاریندا تیکیلدیگینی سؤیلهمک مومکوندور (۱۱، ۱۳۱). جناب فسنگرینین بو معلوماتینا باخمایاراق یوخاریدا قئید ائدیلدیگی کیمی او مقبرهدن بو گونه سرسلامت قالمامیشدی، آنجاق اسفرایین تورکلری اونون قبیر-اوستو عابدهسینی برپا ائتمیش، عابده داغیدیلسا دا اؤز مدنیتیمیز آدینا تاریخی بیر ایش گؤرولموشدور.
باشقا بیر مسئله ایسه عزالدین حسناوغلونون اؤزوندن بیر سر سونرا یارانان سربداریلار حرکاتینین اؤزولونو قویماسیدیر. حسناوغلو مونقول اشغالیندان مخالفت ائتمیش و یاراتدیغی حرکت زامانلا بیر خاندانین یارانماسینا سبب اولموشدور. سربداریلر خاندانین قوروجوسو بؤلگهده حؤرمت ائدیلن بیر دولت آدامینین اوغلو عبدالرزاق آدلی شخصدیر. او بیر مونقول مأمورو قتله یئتیریب بیهق (سبزوار) بؤلگهسینده باشتین آدلی یئرده عصیان ائتمیشدیر. حرکاتین سربداریلر آدلانیلماسینا گلدیکده عبدالرزاق: «آلچاقجا قتله یئتیریلمکدنسه، کیشی کیمی باشی دار آغاجینا وئرمک مین دفعه داها یاخشیدیر»، - دئمیش و بو سؤزدن ایلهام آلیناراق «سربداریلار» (باشینی دارا وئرنلر) دئییلمیشدیر. بؤلگهنین حاکمی توقای تیمورون ائلخانلی ولیعهدلیگینیله کئچیرمک اوچون حرکته کئچمهسینه گؤره مونقول سرکردهلر عصیان ائتمیش، عبدالرزاق دا ادارهدن ناراضی اولانلاری طرفینه ییغاراق بیهقین کونترولونو ۱۳۳۷-جی ایل تاریخینده اله کئچیرهرک «امیر» تیتولونو آلسا دا بیر مباحثه زامانی قارداشی وجیهالدین مسود طرفیندن ۱ ایول ۱۳۳۸-جی ایلد قتله یئتیریلمیشدیر (۱۵، س. ۵۴۹).
عزالدین حسناوغلو کُبروی طریقتیندندیر. طریقت لغتده گئدیلهجک یول، حال، رفتار، اللها چاتماق ایستینلر مخصوص عادت و داورانیش معناسیندادیر. بو کلمه قرآنِ کریمین طه سورهسینین ۶۳ و ۱۰۴-جو آیهلرینده دیله گتیریلمیشدیر.
تصوفده ده عینی آنلامدا ایشلهدیلمیش، صوفیلر ده اونو مریدی حقیقت آپاران یول کیمی وصیفلهمیشدیر. اشارت دیلهدیگی کیمی حسناوغلونون ایندی کیمی یالنیزجا اوچ تورکجه، ایکی دنه ده فارسجا شاعیری معلوم ایدی. فینلاندییادا تاپیلان الیازما «کتابِ سیرهالنبی» آدلی اثری سیره نوعونده یازیلمیشدیر. «سیره» لغتلرده"حرکت، حیات طرزی، وضعیت، حال، داورانیش، یئریمه" شکلینده معنالاندیریلمیشدیر و «سیرت» سؤزونو جمع حالیدیر (۲۵، ۳۱۶). تانری، قرآنِ کریمده طه سورهسینین ۲۱-جی آیهسینده «آل اونو، دئدی، قورخما بیز اونو یئنه ایلک حالینا گتیرهجییک.» بویورموشدور. قرآندا حال و تهر اولاراق ایلک دفعه بو آیتده دیل گتیریلمیشدیر (۱۶، ۱۹). «سیره» و یا «سیرت» آدی زامان عرضینده سادهجه اولاراق حضرت محمدین حیاتی، حیاتینی موضوع گؤتورن علم، بو مقصدله یازیلان اثرلر آدی اولموشدور. مغازی ایسه «مغزات» سؤزونون جمع حالی کیمی حضرت محمدین حربلری، دوشمن اوستونه یوللانان حربی حسلری، ساواش یئری (۲۲، ۶۷۰)، ووروشما، ساواشلاری دیله گتیرن حکایهلری قونو گؤتورموش، حرب تاریخی، سوق و حرکات، دولتلر، بینالخالق حقوق، قارشیلیقلی علاقهلر آنلامیندا ایشلهدیلمیشدیر.
سیری تاریخ علمیندن فرقلندیرن نه اؤنملی عنصر عصیرین مرکزینده حضرت محمدین یئر آلماسی، اونون تانری طرفیندن قورونماسی، دایمی اولاراق اللهین نظارتی آلتیندا اولماسی، اوزلشدیگی هر چتینلیگین عهدهسیندن اونون یاردیمی ایله گلمهسیدیر. بیر دیگر یؤن ایسه حضرت محمدین هر حرکتی، هر سؤزو، هر داورانیشینین دیندن منبعلنمهسیدیر. اونون خارجینده هئچ بیر شخص حضرت محمدین داشیدیغی وصفلر مالیک اولمامیش و اولامایاجاقدیر. بو دا اونونلا علاقهلی اولاراق یارانان سیره علمینی فرقلندیرن یؤنلردیر (۲۲، ۳۷). معلوم اولان نه قدیم سیره اثرینی ابن اسحاق یازمیشدیر کی، همین اثر «سیره ابن اسحاق» و یا «مغازی ابن اسحاق» کیمی بیلینیر (۱۰، ۳۱۹). سیره حضرت محمدین حیاتینین تمامینی خط ائتسه ده مغازی یالنیزجا مدینهده کئچن سون اون ایللیک حیاتینی موضوع گؤتورموشدور (۲۳، ۲۲۲). بو دوشونجهلردن حرکت ائدیلدیگینده سیرت اسلامی علملرین ان اؤنملیسی کیمی اؤزونو گؤستهریر، چونکی حضرت محمدین حیاتی، محاریبهلری، انسانلارلا دیالوگو، سُنتی اوندا جمع اولموشدور (۷، ۷۲۴).
تورکلر ایسلام دینینی قبول ائتدیکدن سونرا حضرت محمدله باغلی معلوماتلاری شیفاهی منبعلردن آلمیشلار. اسلام دینینین تورکوستان بؤلگهسینده یاییلماسیندا تاجیرلرین رولو حدسیز درجهده تأثیرلی اولموشدور. تورکلر داها سونرالار قرآنِ کریمی اوخویا بیلمه و آنلاما مقصدیله عربجه، سونرا دا ادبی اثرلرین تاثیریله فارسیجانی اؤیرنمیش، سلجوقلار ایمپئریاسینین دولت دیلی فارسجا اولدوغوندان بو دیل سارایدان باشلایاراق خالق طرفیندن منیمسنمیش، بو یوللا فارس دیلی، فارس مدنیتی آزربایجانا و آنادولویا سوخولاراق ادبی ساحهده فارس دیلینین ادبیاتدا، عرب دیلینین ده علمی ساحهده حاکیمیتی باشلامیش، زامانلا بو ایکی دیل ایله اوغوز تورکجهسینین قاریشیمیندان عثمانلیجا دئییلن دیل یارانمیشدیر.
کلاسیک تورک ادبیاتیندا سیر کتابلاری اوّلجه ترجومه شکلینده گؤرولموشدور. تورک ادبیاتینا ترجومه ائدیلن ایلک سیره اثری د قاضی مصطفی ب. الارزنهالرومی (اؤ. ۱۳۹۳) طرفیندن ۱۳۸۸-جی ایل تاریخینده عرب دیلیندن ترجومه ائدیلن «ترجمهالضریر و تقدیمهالظاهر» آدینی داشیییر (۱۶، ۲۲). منثور سیره اثرلرینه اوئیسینین «دررالتاج فیالسیره صاحبالمعراج» اثری، منظوم سیره د ه ۲۰۲۳-جو ایلده تورکیهده چاپ ائتدیردییمیز عزالدین حسناوغلونون «کتابِ سیرهال نبی»؛ مُنیری ابراهیم چلبیِ آماسیوینین «سیرهی نبی»؛ سلیمان چلبینین «وسیلهالنجات» (۲، ۱۶-۱۷)؛ نظم نثر قاریشیق سیره کتابلارینا دا ارزوروملو مصطفی ضریرین اثری ایله ترجومه سیره کیتابلارینا دا قاهرهده چاپ ائتدیریلن «سیره النبی» (۲، ۱۴) اثری نومونه کیمی گؤستهریله بیلر.
حسناوغلونون یازدیغی «کتابِ سیره النبی» آدلی سیره اثری تورک دونیاسیندا بو ساحهده یازیلمیش ایلک تثردیر. ایندییه کیمی ارزوروملو مصطفی ضریرین «سیره نبی» آدلی اثری تورکلرین یازدیغی ایلک سیره کیمی قبول ائدیلیردی، آنجاق عزالدین حسناوغلو اوندان بیر عصر اؤنجه یاشامیش و بو اثرینی ده طبعی اولاراق اوندان یوز ایل اؤنجه یازمیشدیر. اثرین دیلی ۱۳-جو یوزیلین تورکجهسیدیر و ۱۸۰۲-جی ایلد ایستانبولدا اوزو کؤچورولموشدور. یازیلدیقدان تقریباً ۵۰۰ ایل سونرا اونون اوزونون کؤچورولمهسی حسناوغلونون قدرتلی بیر شاعر اولماسیندان و اثرلرینین ذوقله اوخونماسیندان خبر وئریر.
نتیجه
نتیجه اولاراق دئییله بیلر کی، عزالدین حسناوغلو حاقیندا ایندیه کیمی یالنیز دولتشاه سمرقندینین «تذکره الشعرا» اثرینده اونونلا باغلی اولاراق قئید ائتدیگی معلوماتلار بیلینیردی، آنجاق بیز بو معلوماتلارا داها بیر علاوهلر ائتمیشیک.
البته بونلار حسناوغلونون حیات و یارادیجیلیغی ایله باغلی کامیل معلوماتلار دئییلدیر. اونون اؤزو حاقیندا و یا چاغداشی اولان تصوف اهلینین یا دا یاخین یولداشلارینین قئیدلری تاپیلدیقدا اونون حیات و یارادیجیلیغی داها اطرافلی اؤیهرنیلهجکدیر. ایندیلیک معین اثرلرده وا لیازمالاردا اونونلا باغلی قئید ائدیلمیش معلوماتلار توپلانیب ۲۰۲۳-جو ایلده چاپ ائتدیردیلن «کتابِ سیره النبی» آدلی اثرده بیرآز داها دولغون شکیلده تقدیم ائدیلمیشدیر.
قایناقلار:
1. Abbaslı, M. Şeyx İzzәddin Hәsәnoğlu // Azәrbaycan jurnalı, Bakı: 3 Mart, - 1981. -163-178 s.
2. Ahmed. “Mǝnzum Sîret-i Nebî” /Ahmed. Yayına Hazırlayanlar: Turgut Karabey-Bülent Şığva, Ankara: Akçağ Yayınları. -2016, -424 s.
3. Akpınar, Y. Azeri Edebiyatı Araştırmaları / Y. Akpınar. İstanbul: Dergâh Yayınları. -1994. -512 s.
4. Altaylı, S. Ahmet Yesevi’den İzzeddin Hasanoğlu ve Hacı Bektaş Veli’ye // S. Altaylı. -Toshkent: Türk Xalqlarının Ədәbiyyatı: Ədәbi әlaqә, әdәbi tәsir vә tәrcümә, -2022. -169-180 s.
5. Babayev, Yaqub. XIII-XIV Əsrlәr ana dilli lirik şeirimizin inkişaf yolu / B. Yaqub. Bakı: Elm vә Tәhsil. -2009. -255 s.
6. Ceyhan, S. “Zühd” maddesi: [44 cilddә] / S. Ceyhan. -Ankara: TDV Yayınları, c. 44: TDV İslam Ansiklopedisi, -2013. -530-532 s.
7. Dönmez, K. “Siret İlminin Kronik Problemi: anakronizm” // Siret Sempozyumu I, Türkiye’de Siret Yazıcılığı, -Ankara: -2012. -760 s.
8. Ergun, S.N. Edebiyat Muhasebesi (Hasanoğlu yeni bir gazeli) //S.N.Ergun. Milli Mecmua, sene 5, sayı 107, 1 Nisan 1928, yer no 1961 SB 20, mikrofilm no. 346-350, İstanbul: Evkaf Matbaası, Yayınlayan Mehmed Mesih. -1928.
9. Ertaylan, İ.H. Azerbaycan Edebiyat Tarihi 1-2/ İ.H.Ertaylan, haz. Pervane Bayram. Ankara: Akçağ Yayınları, -2013. -514 s.
10. Fayda, M. “Siyer ve Meğazi” maddesi: [44 cilddә] / M. Fayda. -Ankara: TDV Yayınları, TDV İslam Ansiklopedisi. c. 37. -2009. -319-324 s.
11. Fesengeri, G. İsferayinin Ünlü Şahsiyetleri (Meşahir-i Esferayin) /G. Fesengeri. Meşhed: İslami Araştırmalar Derneği. -2000. -336 s.
12. Hǝşimli, H. İzzәddin Hәsәnoğlunun Ədәbi İrsi /H. Hәşimli. Bakı: Elm vә Tәhsil. -2016. -134 s.
13. Kafkasyalı, A. İran Türkleri ve İran Türk Edebiyatı // - Erzurum: A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, -2004. c. II, sayı 24. -99-132 s.
14. Qәhrәmanov, C. Azәrbaycan Klassik Ədәbiyyatından Seçmәlәr / C. Qәhrәmanov -Bakı: Şәrq-Qәrb. C II. -2005. -408 s.
15. Merçil, E. Serbedârîler // E. Merçil. TDV İslam Ansiklopedisi, C 36. Ankara: TDV Yayınları. -2009. -549-550 s.
16. Nabi, Y. Zeyl-i Siyer-i Veysî /Y. Nabi. İstanbul, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları. -2020. -640 s.
17. Nemini, Muhammed Kadir Bagırî. Daneşveran-ı Horasan / M.K.B. Nemini. Tahran: Neşr-i Emin Neşriyatı. -1974
18. Öngören, R. “Tasavvuf” maddesi // R. Öngören. TDV İslam Ansiklopedisi, C 40, Ankara: TDV Yayınları. -2011. -119-126 s.
19. Schimmel, A. İslamın Mistik Boyutları /A. Schimmel. İstanbul: Kabalcı Yayınları. -2004. -533 s.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasi M. Füzuli adına Əlyazmalar Institutu, ISSN 2224-9257
Filologiya məsələləri № 2, 2024 Səh. 425-434
20. Semerkandî, D. Devletşah Tezkiresi /D. Semerkandi. C II, (çev, Necati
21. Sǝmǝrqǝndi, D. Tǝzkirǝtüş-Şüǝra /D. Sәmәrqәndi. Haz: Lalǝ Sultanova, Redaktor: Tǝrlan Quliyev, Bakı, Şǝrq-Qǝrb. -2022.
22. Şulul, K. Siyer Yazıcılığında Kronoloji Meselesi /K.Şulul. Sîret Sempozyumu I, Türkiye’de Sîret Yazıcılığı, Haz: Tahsin Koçyiğit, Ankara. - 2012.
23. Tergip, A. Siyer Yazıcılığı ve Türklerin Siyer İlmine Katkıları //A. Tergip. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 3, Sayı 15, Klasik Türk Edebiyatının Kaynakları Özel Sayısı Prof, Dr, Turgut Karabey Armağanı, Samsun. -2010. -221-232 s.
24. Vurğun, S.-İbrahimov,M.-Dadaşzadә, M. A. Azәrbaycan Ədәbiyyatı Tarixi I, Bakı: Elmlәr Akademiyası Nәşriyyatı. -1960
25. Yaman, A. “Siyer” maddesi // TDV İslâm Ansiklopedisi, C 37, Ankara: TDV Yayınları
26. Yuvalı, A. Gazan Han maddesi //A.Yuvalı. TDV İslam Ansiklopedisi, C 13, Ankara: TDV Yayınları, -1994. -429-431 s. Rәyçi: Prof. Әdalәt Tahirzadә
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی