افتخارالدین محمد بکری قزوینی

افتخارالدین محمد بکری ۷جی یوزایلده آذربایجان دیلینی و ادبیاتی‌نین گؤزللیگینی و گوجلولویونو آشکارا چیخاریب و اثرلریله تاریخیمیزده بیر دؤنوش نقطه‌سی یاراتمیشدیر. افتخارالدیم محمد بکری قزوینی ۵۸۶ قمریده دونیایا گلمیش و ۶۷۸ ده دونیاسینی دّییشمیشدیر. بکری ایکی تورکجه یازدیغی اثرلر – کلیله و دمنه و سندبادنامه ایله ادبیات تاریخیمیزده قالارقی سیمالاردان دیر. بیریمجی دفعه حمدلله مستوفی «تاریخ گزیده» اثرینده افتخارالدینی تانیتدیرمیش و اونون ایکی اثریندن آد آپارمیشدیر. سونرا هندوشان نخجوانی ۷جی یوزایلین تاریخچیسی تجارب‌السلف اثرینده افتخارالدین و اونون خاندانی حاققیندا معلومات وئرمیش و داها سونرا حاجی خلیفه یا همان کاتب چلبی کشف الظنون اثرینده افتخارالدین حاققیندا و ایکی اثری حاققیندا معلومات وئرمیشدیر.

افتخارالدین بکری کلیله و دمنه اثرینی ۶۱۹ ایلینده و سندبادنامه نی ۶۲۸جی ایلده تورکجه یازمیشدیر. گؤروندویو کیمی بو ایکی کتاب ایلخانیلارین حکومت قورمالاریندان اؤنجه یازیلمیش؛ آنجاق هولاکو ایران آدلانان بو توپراقلارا هجوم ائتدیکده بو ایکی اثری گؤرور و کلیله و دمنه مغولجا یازیلماسینی دا ایسته‌ییر. اوستده آدلارینی چلدیگیم قایناقلاردان اؤیره نیریک هولاکو ۶۵۶ قمریده قزوینه گلیر. البتده هولاکو ایکی مأمورینی بوینونا آلمیشذدیر: بیری الموت قالاسینی فتح ائتمک و اسماعیلیه حرکتینه سون قویماق؛ و ایکینجیسی بغدادی فتح ائدیب عباسی خلفاسینی پوزماق. هولاکو ایلک اؤنجه قزوینه گلیر و الموتو آلیر. آما بورادا گؤزل بیر اولای‌لا اوز-اوزه گلیر؛ او دا ایکی بیلگین انسانی تانیماق‌دیر. الموتدا بیر توتساق کیمی یاشایان خواجه نصیرالدین توسی و بیری ده افتخارالدین محمد بکری‌نی تانیماقدیر. آنجاق بو ایکی عالیمین یاردیمی ایله بغدادا طرق یؤنه‌لیر و بغدادی دا الده ائدیر. چکیجی نوکته بوراسی‌دیر کی هولاکو بغداددا نه قدر جواهر الده ائده رک آنجاق قزوینده ایکی بؤیوک خزینه‌نی بغدادین جواهراتینا ترجیح ائدیر. خواجه نصیرین اؤنه‌ریسیله بغداد و الموت کتابخانالارینی مراغایا آپاریب و اورادا باشکند مؤسسه‌سی اولاراق هم رصدخانا و هم کتابخانا یارادیر و ماراغا باشکند سئچیلیر. او بیری طرفدن افتخارالدین بکری اوچون ایکی ایسته‌یی اورتایا قویور: بیری موغوللارا و هولاگونون اولادینا تورکجه‌نی اؤیرتمک و ایکینجیسی ده اؤلکه ساخلاماق علمینی اونون اولادینا اؤیرتمکدیر. افتخارالدین بو ایکی تکلیفی بوینونا آلیر و موغول شاهزاده‌لرینه تورکجه‌نی و اؤلکه دولاندیرماغی اؤیره‌دیر. بورادا اؤیره نیریک موغوللار ایرانا گلدیکده تورک دیلینی اؤیره‌نیرلر و موغول خاقانلاری تورک دیلیکی اؤیره‌نیب موغولستانا قدر یاییرلار.

بونو آرتیرزماق گرکدیر کی خواجه نصیرالدین توسی قوم و ساوه آراسیندا اولان بیر قصبه ده دونیایا گؤز آچمیش، سونرا قزوینه گله‌رک اسماعیلی طریقتی طرفیندن دوستاقلانیب و الموتا آپاریلمیشدیر. اونون بیلگین اولدوغونو بیله‌رک ساده بیر توتساق یوخ، بلکه اوندان علمی ایشلری داوام ائتمک و کتابخانا یاراتماغی ایسته میشلر. خواجه نصیرالدین بیر تورک یازاری دا اولموش و بوگون ایکی تورکجه اثری الده‌دیر: «رساله فی رمل» و «تانسوق نامه».

افتخارالدین قزوینی امیرتومانی اولاراق هولاکو طرفینده یئنه حاکیمیتی تقویت ده اولونور و افتخاریلر حاکیمیتی تثبیت اولونور. آنجاق بیز اونو امیرتومان کیمی بیر بؤیوک ادیب و یازیچی کیمی تانییریق. اونون کلیله و دمنه اثری‌نین الیازماسی ۲۶۵۸/۱۱۳۵ نومره‌سی آلتیندا تبریزین مرکزی کتابخاناسیندا ساخلانیلیر. باشقا بیر الیازماسی دا مجلس شورای اسلامی کتابخاناسیندا ۵۶۸ صفحه لیک اولاراق ساخلانیلمادادیر. تبریز الیازماسی ۶۳۳ صحیفه‌لیک بیر الیازمادیر.

افتخارالینی بیز اؤنملی قایناقلاردان اؤیره نیریک او جومله دن کاتب چلبی اؤز اثری کشف الظنون کتابیندا ۱۵۰۰۰ کتابی و ۹۵۰۰ مؤلفی تانیتدیریر. بو اثرین ایکینجی جیلدینده صفحه ۱۵۰۹ دا افتخارالدین و ایکی کتابینی تانیتدیریر. البته بونو دا آرتیرماق لازیمدیر کلیله و دمنه اثری‌نین اصلی و اورژینالی تورکجه اولدوغونو دوکتور زهتابی «اسلاما قدر تورک ادبیاتی» اثرینده یازمیشدیر. عینی حالدا باشقا ترجمه‌لر و تألیفلرده اولموشدور او جومله‌دن افتخارالدین‌دن اؤنجه – یعنی ۶۱۵جی ایلده باشقا بیر اثرین تورکجه یازیلدیغینی دا بیلیریک. باشقا کلیله و دمنه‌نین تورکجه یازیلاری ۶۷۵ ایلینده ده اولدوغونو قایناقلاردا خبر وئرمیشلر. آنجاق افتخارالدین کلیله و دمنه‌سینده نثردن علاوه شعرلر ده موجوددور.