15/09/1400
دانیشیق متنی
سایلار
 
   انسان اسکی زمانلاردان سایماغا احتیاج دویموش و دیلچی­لرین دئدیکلرینه گؤره ایلک خط نمونه­لری سایلاری گؤسترمک اوچون یارانمیشدیر. باشقا سؤزله دئسک، انسان هر بیر شئی­دن اؤنجه اؤزونو تانیماغا چالیشمیش و ایسته­میشدیر اللری­نین، آیاقلار­ نین ساییسینی، بارماقلاری­نین ساییسینی بیلسین. بونون اوچون سایماغا احتیاج دویموش و یاواش – یاواش سایماغا باشلامیشدیر. سونرالار انسانلار اؤز مال – داوارلارینی بیر شکیل چکمک و اونلارین ساییسینی بللندیرمک اوچون نشانه لر یازیسینی یاراتمیشدیر. بئله لیکله انسان ساییلاری اختراع ائتمیش و یازی کیمی ده ثبت و ضبط ائتمه یه چالیشمیشدیر. بئله­لیکله عدد،  رقم و سایی یارانیر. آما بوگون ده سایی انسان یاشاییشیندا اؤنملی بیر مسئله کیمی اورتایا گلیر و تاریخ بویو بو ساحه­ده علم­لر یارانمیش. گون او گون اولوبدور کی هر بیر علم، سایی ایله بیلینمه­ده­دیر و سایی تامام علم­لرده اساسلی بیر دیرک کیمی تانینیر. البته تامام دیللرده سایی واردیر، آنجاق بیر سیرا دیللرده اولقونلاشمیش و بیر سیرا دیللره باشقا دیللردن گلمیشدیر.
بونونلا بئله بیر چوخلو خالقلار هله ده کی وار سایی علمینه مالیک اولمامیشلار و حتا ساییلاری بیر – ایکی­دن آرتیق ساییلماییر و دیللرینده سایماق چتین بیر دورومدادیر. مثال اوچون دئمه­لی­یم بیر سیرا دیللر هله بیر و ایکی­دن آرتیق باشقا سایینی ایشلتمه ییرلر، مگر باشقا دیللردن آلینمیش ساییلاری ایشله­دیرلر و اؤز دیللرینده بونلار یارانماییبدیر. ایکی ساییلی دیللردن بیری بوگون بفارتوس دیلی اولاراق آفریقایا عایددیر. بو دیل یئنی گینه آدلانان اؤلکه ده اولاراق، بو دیلده بیر و ایکی دن آرتیق سایی تانینماییر. ایکی دن آرتیق سایییا احتیاج اولورسا ساییلاری تکرار ائدیرلر بئله اولور:
اورایون : بیر
اوکوسا: ایکی
اوکوسا اورایون: اوچ
اوکوسا اوکوسا: دؤرد
اوکوسا اوکوسا اورایون:  بئش
اوکوسا اوکوسا اوکوسا: آلتی
و الی آخر . . .
آما باشقا دیللر ده واردیر کی تکجه بئشه قدر سایا بیلیرلر. او جومله دن آپی دیلی دیر کی هبریر آداسیندا یاشایان انسانلارین دیلی دیر. بونلاردا ساییلار بئله دیر:
تای: بیر
لوا: ایکی
تولو: اوچ
واری: دؤرد
لونا: بئش / عئینی حالدا ال بارماقلاری نین ساییسی دا بئش اولاراق، ال ه ده لونا دئییرلر.
اُتای: باشقا بیر (معنیسی  بئش + بیر)
اُلوآ: باشقا ایکی (معنیسی بئش + ایکی)
اُتولو : باشقا اوچ ( معنیسی بئش + اوچ)
اوواری : چهارتا دیگر (معنیسی بئش + دؤرد)
لوآ لونا: ایکی ال (اون)
آما گلیشمیش دیللرده ساییلار اون اونلوک دئییلیر. دونیانین اؤنملی و جانلی دیللرینده بو سیستیم واردیر. او جمله دن بیزیم دیلیمیزده ان اسکی زامانلاردان سایی سیستیمی موجوددور. باشقا دیللردن آلینما دئییلدیر. ایندی مینل ایللردن بری بیزه قالمیش سایی سیستمی موجوددور، البته بو سیستمین گلیشمه سی ده بللی دیر.
بیر – ایکی – اوچ – دؤرد – بئش – آلتی – یئددی – سگگیز – دوققوز – اون
و سونرا بیردن اونا قدر ساییلار اونا آرتیریلیر:
اون بیر – اون ایکی – اون اوچ و الی آخر تا چاتیر ایرمی یا ایگیرمی. یئنه بیردن اونا قدر ساییلار ایرمی یه آرتیریلیر: ایرمی بیر – ایرمی ایکی – ایرمی اوچ و سوندا اوتوز. یئنه قاباقکی سیستمله اوتوز بیر – اوتوز ایکی تا قیرخ – اللی – آلتمیش – یئتمیش – سکسن – دوخسان و یوز.
بوندان سونرادا یوز ایرمی بیر و یوز ایرمی ایکی و . . . گؤرونور ثابت و دوشونولموش بیر سیستم ایله ایره لی گئدیر و هئچ بیر استثنا دا یوخدور. پس دیلیمیز ساییلاردا دا قایدالی و قانونلو بیر دیلدیر. بو دا دیلیمیزین گؤزه للیک لریندن بیری دیر.
ایندی باشقا دیللره کئچک و گؤره ک اونلاردا نئجه دیر؟
سانسکریت دیلینده ده بئش ساییسی همان پانچا دئییله رک ال معناسیندادیر. فارسیجادا دا همین کلمه اولاراق سانکریتدن آلینمادیر. سانسکریت اون – اونلو سیتمینه مالیک دیر و بئله ساییلیر:
1 – اکا، 2- دوآ، 3 – تری، 4 – چاتور، 5 – پانچا، 6 – شش، 7 – ساپتا، 8 – آشتا، 9 – ناوا، 10 – داکا، 100 – کاتا، 1000 – سهاستر.
  فارسیجا ایله تورکجه نی توتوشدوردوقدا، تورکجه نین باشقا دیللردن آلیندیغینی گؤرموروک و اؤزونون مستقل سیسنمی واردیر. بو سیستم مین ایللر بویو موجودوموش. آنجاق گلیشمه سینی ده گؤرمک اولور. مثلا 2500 ایل بوندان اؤنجه یازیلاریمیزدا 23 یئرینه اوتوز اوچ دئییلیردی. یعنی ایرمی دن یوخاری قالخدیقجا داها اوتوزا ساری گئتدیگی اوچون دئییلیردی: اوتوز بیر – یعنی ایلیرمی دن بیر دانا چوخ اوتوزا ساری. بو سیستم 2500 ایله قدر واریمیش و اوندان سونرا ده ییشیلیر. بو گونکو سیستم میدانا گلیر.
مینلر ایل بوندان قاباقدان بیزیم دیلیمیزده 23 کلمه ساییلاردان اؤترو یارانمیش و بوگون ده همان سیستم قالمادادیر. بو 23 کلمه بونلاردیر کی بیردن تریلیونا قدر سایماق اولار:
: بیر، ایکی، اوچ، دؤرد، بئش، آلتی، یئددی، سگگیز، دوققوز، اون، ایگیرمی (ییرمی)، اوتوز، قیرخ، اللی، آلتمیش، یئتمیش، سکسن، دوکسان، یوز، بین (مین)، میلیون، میلیارد، تیریلیون. بو 23 واژه، اوچ واژه­سی میلیون، میلیارد و تریلیون کلمه لری باشقا دیللردن آلینمیش و 20 کلمه نین ترکیبی ایله تامام ساییلاری دئیه بیلی ریک.
 بونو دا آرتیریم کی ساییلار دانیشیغین اساسلی بؤلوملریندن ساییلیر و بوگون دیلیمیزین بؤیوک بیر بؤلومونو تشکیل ائدیر. من بونو توصیه ائدردیم کی چالیشاق هامی ایله ساییلاریمیزی تورکجه دئیک. باخین بوگونلر تلفون نوماراسی، آلیش – وئریشلبریمیزده نه قدر ساییلاردان استفاده ائدیریک، چالیشاق بونلاری تورکجه دئیک. بوگون دانیشیقلاردا دال با دال سوروشوروق" نئچه؟ نه قدر؟ نئچه مینجی و باشقا سورولار قاباغیندا ساییلاردان استفاده اولونور. بونلار سورو نشانه لری دیر.
 ساییلاردان کلمه لر یارانیر و دانیشیقدا باشقا معنالار یارانیر مثلا:
   بیرده­ن (ناگهان)، بیرگه (باهم)، بیرلیک (اتحاد)، اون باشی، ایکی اوزلو، بئشلیک، اونلوق و سایره.
ساییلار شکیل تاپماق اوچون اوچ نوع دورلار:
الف – ساده ساییلار مثل: بیر، یوز، مین و . . .
ب – مرکب ساییلار : اون بیر، یوز اوتوز ایکی و . . .
ج – دوزه لینمیش ساییلار، مثال: بیرینجی، اوچونجو و . . .
دوستلار، دقت ائتمه لی ییک ساییلاری یازاندا هر بیر کلمه آیری – آیری یازیلمالی دیر. اون دوققوز یازاندا اون ایله دوققوزو بیر – بیرینه یاپیشدیرمایین. دوغرودور بیر مرکب کلمه دیر آما عربجه یازیلاردا بو چتینلیک واردیر و بو ایکی یازی آراسیندا یاریم فاصله لازیمدیر. یعنی اون کلمه سی نین نون حرفینی دوققوزون دال کلمه سینه یاپیشدیرماماق لازیمدیر. بو دا یازی قایدالاریمیزدان دیر.
 شوبهه سیز اکثر جانلی و اؤنملی دیللرده ساییلارین قایدا – قانونلاری وار و کامل بیر سیستم لری موجوددور. آنجاق اونلاردا بیر سیرا نقصانلار دا موجوددور. هر حالدا اونلارا اشاره ائدیرسک پیس اولماز:
فارسی               ترکی                     انگلیسی                              آلمانی
دو  بیست          ایکی   ایگیرمی zwei  zwanzig                  tow twenty       
سه   سی          اوچ   اوتوز  drei  dreizig                    three  thirteen         
چهار   چهل       دؤرد   قیرخ vier  vierzig                          four  fourtin          
پنج  پنجاه         بئش اللی funf  fifzig                          five  fifteen               
شش  شصت      آلتی  آلتمیش six  sizzig                             six  sixteen          
هفت  هفتاد       یئددی  یئتمسش sieben  siebzig           seven  seventeen 
هشت  هشتاد     سگگیز  سکسن  acht   achtzig            eight   eighteen       
نه  نود             دوققوز   دوخسانneun  neunzig          nine   nineteen         
 
گؤردویونوز کیمی اکثر دیللرده بیرلر و اونلار بالاجا ده ییشیکلیکلرله یارانمیشدیر. آنجاق فرقلی اولاراق باشقا بیر کلمه لر ساییلیرلار. اساس دا بودور کی یوز ایللر و مین ایللر سوره سینده بو ده ییشیکلیکلر یارانیبدیر.
من بورادا آقای ائلیارین ایسته دیگینه گؤره بیر سیرا کلمه لره اشاره ائتمک ایستردیم کی بلکه بونو گؤرک تورک دیلینده ساده جه ریاضی علمینه عاید سؤزلری نئجه دئییریک؟ آدام تاسوفله نیر کی بو گؤزه للیکده دیلیمیز اولاراق، مدرسه لرده اوخومادیغیمیز اوچون، ریاضی عباره لری اونودموشوق. من بورادا گرامر یا دیل اؤیرتمه یه کئچمیرم، آنجاق نئچه مثال ووروب کئچیرم. آما توصیه ائدیرم بئله بئله کلاسلار اینترنتده واردیر حتا ویدئو شکلینده ایران آپارات سایتیندا دا واردیر. حتما اورایا گئدین و بونلاری اوشاقلارینیزا گؤسته رین.
   آنجاق بونو بیلمه لی ییک بیزیم دیل باشقا دیللری ایلن توتوشدوراندا بیر سیرا فرقلر گؤرونور. مثلا انگلیسجه ده ایستیر اوچ آلما دئسسین دئییر: three apples
آما بیزین دیلده آلما دئیی ریک و دئمه ییریک اوچ آلمالار.
بوندان علاوه هر بیر شئیین ساییسی نین اؤز اصطلاحی سایی واحدی واردیر مثلا تورکجه ده انسان ساییسینا نفر دئمه مه لی ییک. اونون یئرینه کیشی ایشله دیرسک داها یاخشی دیر.
نفر:    یئددی کیشی طلبه،
باش     بئش باش عائیله، بئش باش قویون و . . .
ده­نه    بئش ده­نه نار، اون جیلید کتاب . . .
جوت   ایکی جوت باشماق، بئش جوت الجک و . . .
 
کسریرلی اعداد:
کسیرلی سایلار مثلا سه پنجم:  3/ 5   بئشده اوچ
3/. اوندا اوچ
2 3/7  ایکی تام یئددیده اوچ
اعداد غیرمعین در پاسخ سوآل نه قده­ر؟ می­آیند و حالتهای مختلفی دارند که برخی عبارتند از:بیر آز، بیر چوخ و . . .اونلارجا، یوزلرجه و . . .بیر سیرا آداملار، بیر چوخ کتابلار و . . .
اینجی و اونجو اک لر ترتیبی گؤسترمک اوچون گلیرلر: بیرینجی، ایکینجی، اوچونجو، دؤردونجو و . . . بورادا سس اویغونلوغونا دقت بویورون. یووارلاق و دوز فورمونا
اولینجی، اورتامینجی، آخیرینجی، سونونجو.
   الیمیزه تاریخی سندلردن چاتان یازیلاردا دا ساییلاری گؤروروک. او جمله دن اورخون عابده لرینده، سلجوقلارین وئرگی دفترلرینده و یا قوشون ساییلارینی یازیلان دفترلرله – بوگون ملی کتابخانادا و مجلیس کتابخاناسیندا ساخلانیلیر – تورک یازی سیستمینی گؤروروک.
 
تورکجه میزده ریاضیاتدا ایشله نن ساده کلمه لر:
حساب: سایی یا سای / سای بیل - saybil
شمارشگر: سایار
حسابدار: سایمان
منها - : چیخیش / چیخی – çıxı / اکسی eksi
جمع + : آرتی - artı
ضرب × : چالما / چارپی - çarpı
تقسیم ÷ : بؤلوش  / بؤلو - bölü
مساوی = : اولار – بیریک /  ائشیت - eşit
نامساوی : اولماز – بیریکسیز / قارشیت - qarşıt
خط ___ : جیزیق / جیزگی - cizgi
مثلث : اوچ قول – اوچ بوجاق / اوچ گئن - üçgen
گوشه : بوجاق – bucaq
ضلع: قول / گئن
مربع : دؤرد قول / دؤرد گئن - dördgen
مستطیل : اوزون دؤرد قول / جوت قول دؤردگئن – cütqol dördgen
زاویه : آچی - açı
دایره : تاییر / یووارلاق، قوشاق – yuvarlaq,quşaq
بیضی : یاستی تاییر / یاستی قوشاق – yastı quşaq
مجهول یا همان :x  بیلینمه­ین
معادله: تنلیک / دنکلم denklem
تساوی: ائشیتلیک
حل: چؤزوم
مجموعه: کومه
آکولاد: کومه
پارانتز: دیرناق
مجموعه جواب: چؤزوم کومه سی – چؤزوم کوللئکسیاسی
تقسیم: بؤلمه
مقسوم: بؤلونور
مقسوم علیه : بؤلن
خارج قسمت: بؤلوم
باقیمانده: قالان
اعداد طبیعی: دوغال ساییلار
مجموعه: کومه
عضو: ائلئمان
دایره: تاییر / تاییرماق ائیله­میندن (تایر فارسیدا و اوروپا دیللرینده تورکجه دن داخیل اولموشدور)
بیضی: یاستی تایر
یونانجا سایلار بوگون دونیادان قبول اولونوب و اژؤزه للیکله کتابلاری اؤن سؤزو بؤلومونو بو سایلارلا آییریرلار. بورادا بو سایلارین یازیسینا دقت بویورون.
 
1= I     /      2=II     /     3=III    /    4=IV   /    5=V   /   6=VI   /   7=VII   /   8=VIII   /   9=IX   /   10=X    11=XI   /   12=XII   /   13=XIII   /   14=XIV   /   15=XV   /   16=XVI   /  18=XVIII   /   19=XIX   /   20=XX
 
30=XXX   /   40=XL   /   50=L   /   60=LX   /   70=LXX   /   80=LXXX   /   90=XC  /   100=C200=CC   /   300=CCC   /   400=CD   /   500=D   /   600=DC   /   700=DCC   /   800=DCCC   /   900=CM   /   1000=M
    25=XXV   /   44=XLIV   /   55=LV    /   65=LXV   /   75=LXXV   /   85=LXXXV   /   95=XCV
 
 195=CXCV   /   255=CCLV   /   347=CCCXLVII  
 
لاتین سایلارین یازیسی
 
بئله شهرتله نیبدیر کی لاتین سایلارین یازیسینی تورک عالیمی خوارزمی یاراتمیش و ایلک دفعه اولاراق بو سایلاری بیر ریاضی و داها دوغرو دئسک جبر و هندسه یولو ایله یازییا چئویرمیشدیر. باشقا سؤزله بیر یازیسیندا بیر بوجاق واردیر، ایکی نین یازیسیندا 2 دانا و نهایت دوققوزون یازیماسیندا 9 بوجاق واردیر آشاغیدامی یازیلارا باخین:
 

 
بیلدیگیمیز اساسیندا انسانلار ان قدیم چاغلاردان سایلاری بیر چیزگی ایله  گؤسته ریرمیشلر. ایکی دانانی ایکی چیزگی ایله و اون دانانی اون چیزگی ایله. سومرلردن و اونلاردان دا اسکی زامانلاردان قالان لوحه لرده گؤروشوک بیر حیوان سیمبولو – شکلی و نئچه چیزگی واردیر و بو چیزگیلر او حیوانین ساییسینی گؤسته ریرمیش. آنجاق گئت به گئت شکیللر حروفا و چیزگی لر ساییلارا چئوریلمیشدیر و یاواش – یاواش خط و یازی یارانمیشدیر. آنجاق ایلک یازیلار شکیللرله ساییلارا عاید اولوموش.
آما بوگون ساییلارین یازیلماسی عربی – هندی تاسارلیغی کیمی تانینیر. دئمک اولور خوارزمی، بوگون عربلرین یازیسیندا، سایلارین یازماسینی هندلیلردن اؤیره نیب و عزبلره هدیه وئرمیشدیر. لاتین ساییلاری دا هند سایی فورمو تانینیر.  بونو دا آرتیرماق گره کیر کی خوارزمی شرق دونیاسی نین بؤیوک بیلگینی و ریاضیات عالیمی دیر و بوگون جبر علمی اونون آدینا باغلی دیر. جبرده دیکینجه درجه لی معادله اونون آدینا یازیلمیشدیر.
   بورادا آرتیرمالی یام کی تورکجه ده صفر یئرینه بوش کومه دئییریک و عئینی حالدا همان عربجه اولان صفر ده دئییلمکده دیر. اونون علامتی ده بوجاقسیز اولان تاییر اولور و گاهدان اونا بیر چیزگی چکیلیر، یعنی بوگون قطر علامتی اولان بیر شکیل دیر. اوستده کی شکیلده بونلاری گؤرورسونوز.