سلاملار اولسون بو قوروپدا اولان تامام ائشیدنلره و وطنداشلار! من ایلک اؤنجه قره باغین نئچه قصبه و کتدی­نین آزاد اولدوغونو تبریک دئییرم و اومورام تامام قاراباغ اشغالدان آزاد اولونجا بو ظفرلر داوام ائتسین و بیزیم ده الیمیزدن گلن یاردیملاری اسیرگه­ مه ­مه­ لی­ ییک. تاریخی واراقلایاندا قاراباغ همیشه تورکلرین و آذربایجانلی لارین اولموش و یوزایللر بویو مینلرجه عالیم، صنعتکار، شاعیر و بیلگین لر بو توپراقلاردان باش قووزاییب بشریته خدمت گؤسترمیشلر. ائرمنی لر هئچ بیر زامان بورادا اولمامیشلار، یوزایل عرضینده بیر سیرا غلط سیاستلر اساسیندا ائرمنی لری بورادا یئرلشدیریب و بوگون مدعی چیخمیشلار. ائرمنی­لرین قاراباغدا هئچ بیر ده­یرلی شخصیتی اولمامیش، آنجاق واهی ادعالارا دایاناراق روس امپریالیستی­ نین سیاستلریله مدعی چیخمیشلار. بیزیم همیشه کی سؤزوموز بودور کی اشغالچیلار یوردلاریمیزدان ائشیگه چیخمالی­دیرلار. قاراباغ بیزیمدیر، بیزیم ده اولاجاق! ایکینجی قونو ملی فعالیمیز تبریزلی آتابای  جنابلاری­نین کدرلی اؤلومونو حؤرمتلی عائیله­ سینه، یاخین یولداشلارینا و بوتون آذربایجان خالقینا تسلیت دئییرم.

   کئچن هفته مشروطه حرکاتی باره­سینده دانیشدیم و بو هفته همین حرکاتین آردیندا شیخ محمد خیابانی ­نین حرکت­لری حاققیندا دانیشاجاغام. مشروطه انقلابی اوچون زمینه یارادانلار آذربایجان متفکرلری او جمله­ دن میرزا فتحعلی خان آخوندوف، طالبوف تبریزی، عبدالرحیم مراغه­ای، زردابی و باشقالاری اولدولار کی قانون، پارلمان و دموکراسی سؤزلرینی ایران خالقلارینا گتیریب و بو قونولار حاققیندا ایلک معلوماتی وئردیلر و خالق اویانماغا باشلادی. او بیری طرفدن خالقین نارضایتلیغی اعتراضلارین باشلانماسینا سبب اولدو. بیلیریک ایراندا تامام حرکتلر، گلیشمه­لر و مبارزه اوچون آیاغا قالخمالار هامیسی آذربایجاندان باشلامیش و ایرانین تامام ایالت­لریندن یوکسک سویه­ده مدنیت، گلیشمه و آیدینلاشما آذربایجانا عایید اولموش و حرکتلرین چوخو آذربایجاندان باشلامیشدی. اما اوتانماز مورخلر و پانفارس یازارلار همیشه چالیشمیشلار آذربایجانین تورک خالقینی وحشی، بربر و گئری قالمیش تانیتدیرسینلار. بیر حالداکی تاریخ بویو تورکلر گلیشمیش، مدنیت­لی و دوشونجه­ لی خالق اولاراق ایرانی و ایرلاندا یاشایان باشقا خالقلاری دا ایره لیله­ مه ­یه، آیاغا قالخماغا آذربایجان خالقی اولموشدور. ایرانی مدنیتله، تمدن و هنرله باریشدیران آذربایجان­لیلار اولموشلار. مشروطه زامانی دا بوندان مستثنا اولمامیشدیر؛ ایلک نمایشنامه ­لر، ایلک روزنامه ­لر، ایلک رومانلار، ایلک اوپرالار، ایلک کارکاتورلار آذربایجانلی یازارلار و صنعتکارلاری طرفیندن باشلانمیشدیر.

   هر حالدا مشروطه حرکاتیندا، مبارزه ­لر نتیجه­ سینده مشروطه قانونو امضالانیر، آما نئچه آی کئچمه­ دن مظفرالدین شاهین عمرو باشا چاتیر و اؤلور. محمدعلیشاه آتاسی­نین یئرینده اوتورور و ایلک گوندن مشروطه ایله مخالفته باشلاییر. او بیری طرفدن ده فرصت طلب­ لر، فراماسونرلر تامام منصبلری قاپساماغا یؤنه ­لیرلر. بونلار اؤزلرینه گون آغلاییب مملکتی غارت ائتمه ­یه باشلاییرلار. مجلیس قورولور، آما ایشلر ایره ­لی سورولمور. 1326جی ایلده – بیر ایل مشروطه­دن سونرا مجلیس توپا باغلانیر. تبریز مبارزه ­نین اؤن صفده دایانیر. محمدعلیشاه روسا سیغینیر، بیر دؤنه ایرانا قاییداراق یئنه قاچماغا مجبور قالیر. ایکینجی مجلیس قورولور. بو دؤنه تبریزدن شیخ محمد خیابانی وکیل گؤنده ­ریلیر. ایندی گؤره ­ک شیخ محمد خیابانی کیمدیر و نه ایشلر گؤرور.

   شیخ محمد خیابانی 1259 ایلینده خامنه ­ده دونیایا گلدی. آتاسی معتبر تاجیر ایدی، محمد ده آتاسی یانیندا تجارت ایشلریله تانیش اولور، روسیه سفرلرینده آتاسیلا برابر شرکت ائدیر. درین تحصیل آلاراق اجتهاد درجه­ سینه یاخینلاشیر. عئینی حالدا ادبیات، حکمت، فلسفه و تاریخ علم­لرینده معلومات قازانیر و گئنیش معلوماتا مالیک اولور. شیخ ایکینجی مجلیسه تبریزین خالقی طرفیندن وکیل سئچیلیر.

   شیخ محمد مشروطه حرکاتی­نین ایلک گونلریندن ستارخان، باقرخان ایله آذربایجانا گلن حاکیملرله مبارزه آپاریر؛ شجاع نظام، رحیم خان قره­جه­داغی و باشقالارینی دیزه چؤکورتمکده اشتراک ائدیر. آنجاق ستارخان و باقرخان شهادته چاتدیقدا، شیخ محمد مبارزه بایراغینی اله آلیب و 1299جو ایلده آذربایجان جمهوروسونو یارادیر. تاسوفله بو جمهورو 6 آی­دان آرتیق داوام گتیرمه­ییب، امپریالیسم و دیکتاتور طرفیندن ازیلیر.

   شیخ محمد مشروطه نین فرصت طلب لر الینه دوشدویونو گؤروب، ساکیت اوتورماییر. بو زامان روسیه تبریزه سوخولوب و دولته اولتیماتوم وئریر. مجلیسده اوچ وکیل اولتیماتوما قارشی دانیشیر کی بیری مدرس و بیری ده شیخ محمد خیابانی اولور. شیخ محمد خیابانی بیر ساعات تامام روسون اولتیماتومونا قارشی چوخ توند دانیشیر. آما وثوق­الدوله بو اولتیماتوما باش اگیر. شیخ محمد خیابانی تهراندا سبزه میداندا خالقی توپلاییب و یئنه روس اولتیماتومونو غیرقانونی بیله­ رک اونا قارشی چیخیر. بوندان سونرا خراسانا قاچماغا مجبور قالیر. گؤز آلتینا آلینیر. بیر مدت تبریز و تهراندان اوزاق گزیر. همین زاماندیر کی روس قوشونو تبریزده ثقه الاسلام کیمی دوشونجه ­لی و انقلابی مبارزلری اعدام ائدیر. بیر زامانلار عثمان قوشونو دا آذربایجانا گلیر. خیابانی عثمان قوشونو طرفیندن توتساق اولور و اورمویا گؤنده­ ریلیر.

   مجلیس تعطیل اولور و شیخ بو زامانلار تجارتله مشغول اولور، آنجاق مختلف ییغینجاقلار قوروب و آذربایجان دموکرات فرقه­ سی­نین تشکیل تاپماسینا یول آختاریر و حاضیرلیق یارادیر. احمدشاه تخته اوتورور و شیخ تبریزه قاییدیر، دؤردونجو مجلیسه سئچیلیر، آما شرکت ائده بیلمه ­ییر. خیابانی تبریزده کریم­خان مچیدینده پئشناماز اولوز و بیر آز سونرا جومه مچیدده ناماز قیلیر و تبریزین پئشنامازی اولور. همان زامان طالبیه مچیدینده – جومه مچیدین یانیندا – تدریسه ده مشغول اولور.  

وثوق الدوله 1919 قراردادینی انگلیسله باغلاییر. شیخ محمد بو قرارادادا قارشی چیخیر. دموکرات فرقه­سی یارانیر و شیخ باجاریر وثوق الدوله ­یه قارشی 6 وکیل مجلیسه گؤندرسین. مبارزه لر داوام تاپیر و نهایت شیخ دموکرات فرقه ­سی­ نین گوجو ایله آذربایجاندا جمهوریت اعلان ائدیر و بیر سیرا اصلاحلارا ال وور. بو اصلاحلاردان نئچه ­سی ایراندا ایلک دؤنه قورولور. شیخ محمد خیابانی­نین هدفلری و ایستک­لری بونلاردان عبارت -یدی:

  • دموکراتیک بیر حکومتین قورولماسی
  • مشروطه حرکاتی­نین نائلیت­لری­نین اجرا اولماسی
  • فرصت طلب­لر و ناصالح آداملارین ایش اوسته اولماسی ایله مبارزه
  • بوتون اؤلکه ده آزادلیق
  • دوزگون و گرچک مجلیسین قورولماسی
  • تورک دیلی­نین آزادلیغی و مدرسه­ لرده اوخونماسی (مین ایل تورک دیلی ایراندا مکتبلرده اوخونوردو و تکجه فراماسونرلرین دخالتی ایله تورک دیلی دالا قویولور).
  • اؤلکه­ نین باشقا اوروپا اؤلکه­لری کیمی گلیشمه یوللاری­نین آچیلماسی
  • و . . .

   شیخ محمد بو هدفه چاتماق اوچون حکومت قورور و آذربایجانی – قوزئی آذربایجان ایله بیرلشمه تهمتی وورلماسین دئیه – آزادستان آدلاییر و ایسته­مه­ییر بو حرکتی تجزیه طلب­لیک اتهامی ایله وورسونلار. بو حکومت آلتی آی سورور و بو آلتی آی­دا انجمن ایالتی و ولایتی قورولور. همین آلتی آیدا چوخلو ایشلر گؤرور او جمله­دن: ایلک باشدا تجدد روزنامه ­سی – جمهوریت اورگانی اولاراق یئنی بیر ادبیاتین یارانماسی اوغروندا و سیاستین دوزگون یوللارینی گؤسترمه­ ده چالیشیر. همین زاماندا اونلارجا درگی آذربایجاندا یاییلیر او جمله ­دن: حشرات الارض، ناله ملت، شورای ایران، اتحاد، بلدیه، نظمیه، انجمن و . . . بو درگی­لر هر هفته 5000دن آرتیق تیراژلا چاپ اولوب یاییلیردی. بو درگی­لرده فارسیجا و تورکجه مقاله­لر یازیلیردی.

   همین آلتی آیدا تبریزده و باشقا آذربایجان شهرلرینده بلدیه، دارالمساکین، قیز مدرسه­لری، دارالعجز، خیریه ­لر و . . . یارانیر. آما همین قیسا زاماندا ائرمنی­لر و کوردلر امپریالیسم طرفیندن چوخلو خرابکارلیقلارا ال وورورلار، او جمله ­دن شبسترده، اورمودا، سلماس و باشقا شهرلرده بوغدا سیلولارینی اودا چکیب یاندیریرلار؛ خالقیمیزی اؤلدوروب ماللارینی غارت ائدیرلر. شیخ خالقا آرخالانیب و خالق یاردیمی ایله تجاوزلار قارشیندا مبارزه آپاریر.

   خیابانی اؤز مبارزه­ سینده میرزا کوچک خان و محمدتقی پسیان ایله ایلگی قورور؛ آما نه دئمک کی بوگون میرزا کوچک­خان اؤزونو شوروی حکومتینه باغلاماغی آیدین اولاراق مستقل بیر حرکت و اسلامی حرکت تانینیر ولی شیخ خیابانی ­نین حرکتی تجزیه ­طلبانه و سولچو حرکت اولان تهمت­لریله تحریف اولونور. شیخ محمد: "آذربایجان جزء لاینفک ایران است" شعاری دئیه­رک، آذربایجان جمهوروسوندان اوزاق گزمیش، یئنه تحریفچی­لر اونو تجزیه ­طلب آدلاندیرماغا جان آتیرلار. دوغروسو بودور کی شیخ چالیشیردی آذربایجاندا جمهوریت یاراتماقلا بوتون ایرانی دموکراسیه یؤنلتمه ­یه امکان یاراتسین. او هئچ زامان آیریلماق ایسته­ مه­ ییب چونکی بوگون ده، بئله بیر آمال اولورسا ایرانین یاریسیندان چوخو آیریلمالی­دیر؛ چونکی آذربایجانلی­لار تامام ایرانین بؤلگه ­لرینده واردیرلار و اکثریت ایراندا تورکلر-ایلن­دیر و اقلیت­لر آیریلماق ایسترسه ده آذربایجان اجازه وئرمه­ یه­ جک. فارسلار تکجه بیر ایالتده یئرله ­شه بیلرلر. تجزیه­ طلب او کسلردیرلر کی تورک خالقی­نین – اکثریتین بیرینجی انسانی حقی اولان آنادیلیندن یارارلانماسی­نین قارشینی آلیر و بو حقی آرادان آپارماغا چالیشیر، آنادیلینی بوغوب و بو ثروتیندن و مدرسه­لره، اداره­لره یارارلانماق حقینه یول وئرمه ­ییر! بیز شیخ محمد کیمی ایراندا – همین توپراقلاردا اؤز حقیمیزی ایسته ­ییریک. دقت ائتمه ­لی ­ییک کی بؤیوک داهیمیز - پیشه­وری ده بونو ایسته ­ییردی و ایراندان آیریلماق ایسته­مه­ییردی. او، آذربایجان دموکرات فرقه­سینی یاراداندا اونون اوچون مرامنامه، اساسنامه یازماییر بلکه مراجعت نامه ­نی اورتایا قویور؛ یعنی همان شیخ محمدین دموکرات فرقه­ سی ­نین مرامنامه و اساسنامه ­سینی اساس ساییر.

   شیخ محمد دوزگون بیر یول گئدیردی و بوتون ایران اوچون آزادلیق ایسته ­ییر و اونونچون مبارزه آپاریردی. نهایت مرکزی حکومت آذربایجانا بیر والی سئچیب گؤنده­ ریر و روسلار دا اونا دایاق اولور. شیخ والینی قبول ائتمه ­ییب و یول وئرمه ­ییر. نتیجه ده روس قوشونو قولدور رضاخان قووه ­لریله آذربایجان و تبریزه سوخولوب وورورشورلار و نئچه ساعاتلار ووروشمادان سونرا شیخ محمدی یولداشی نین ائوینده گولله باغلاییب شهید ائدیرلر. بو ووروشمادا چوخلو جوانلار شهید اولور. شهریور آیی­نین 22سی گونو بو حادثه اوز وئرمیش و بیر چوخلو شیخین یولداشلاری شهید اولورلار. شیخین حکومتی آلتی آی سورسه ده چوخلو ایشلر گؤرور و بیر سیرا ایشلرین بیناسینی قورور.

شیخ محمدین حرکتی حاققیندا چوخلو کتابلار واردیر، او جمله دن احمد کسروی شیخ محمدله مخالف اولاراق، اونون ایشلری نین مثبت اولدوغونا اعتراف ائدیر، آنجاق مکر و حیله ­دن ال چکمه­ میش و اونون سیناغینی باشقا بیر علت­لره عایید اولدوغونو سؤیله ­ییر. محسن معتمدالدوله تبریزین مجلیسده وکیلی اؤز یادداشلاریندا شیخ محمدی تجزیه طلب یوخ، بلکه بیر اصلاح ائدیجی انسان اولدوغونو تمجید ائدیر. علی آذری قیام شیخ محمد خیابانی کتابینی 1329 ایلینده چاپ ائده­رک شیخ محمدین قیامینی مشروطه­نین هدفلری اوچون و فرصت طلب­لر و فراماسونرلره قارشی اولدوعونا چوخلو فاکت­لار گتیریر. حسین مکی شیخین مجلیسده تامام دانیشیقلارینی گتیریب و اونون صداقتی و غیرتی قارشیندا باش اگیر.

شیخ محمد شهریور آیی­نین 22سینده شهید اولور و آذربایجان جمهوروسو سیناغا اوغراییر. بوندان سونرا بوتون ایراندا سس – سمیر یاتیر. همان ایلین اسفند آییندا کودتا اولاراق رضاخان قدرت باشینا کئچیر و پهلوی سلسله­ سی­ نین قورولماسی اوچون پلانلار حاضیرلاشیر. بو زامان تکجه فرصت طلب­لر یوخ، بلکه استعمارین نوکرلری ایشه دوشور و بوتون ایران خالقلارینی ایکی اللی استعمار و استبدادا تاپشیریر. مثلت تکمیلله ­شیر: استعمار (امپریالیسم)، صهیونیسم و استبداد حکومتی ایراندا ایش اوسته گلیر.

البته هر زامانکی کیمی بو دؤوروده تورک دیلی، ادبیاتی و کولتورونه ده اشاره ائتمک لازیمدیر؛ تورک دیلی و ادبیاتی بؤیوک گلیشمه ­لرله اوز - اوزه گلمیش و تقی رفعت، سعید سلماسی و باشقالاری تورک شعری­نین مودئرنلشمه ­سینده میدانا گلیرلر و فارس شئعرینده ده ده ­ییشیک­ لیک لر یارادیرلار. شاعیرلرین چوخلوغو داها گؤزل بیر دوروم یارادیر و یوزلرجه بؤیوک شاعیرلریمیز میدانا گلیر او جمله­دن: صفوت، میرزا معجز شبستری، خازن و باشقالاری. هابئله دیلیمیزده یئنی­لیکلر یارانیر کی ادبیات قونوسو دانیشیقلاریمدا اونلاری آچیقلایاجاغام. هله­ لیک. . .