دیوان لغات التّرکده بیر نئچه آذربایجانجا سؤزجوک

لطفعلی برقی

قیساجا:

بؤیوک دیلچی و بیلگین عالیم محمود کاشغری‌نین قلمیندن چیخمیش، تورک دیلی‌نین اسکی سؤزلوکلریندن و ان اسکی تورکجه ـ عربجه سؤزلوگو اولان دیوان لغات التّرک کتابیندا، باشقا چاغداش تورک دیللرییله بیرلیکده، آذربایجان تورکجه‌سینه عائد اولان سؤزجوکلر ده بیر چوخ ساییدا قورونوب بیزه چاتمیشدیر. دیوان لغات التّرکده‌کی عمومی تورکجه سؤزجوکلرین بیر چوخو ائله عیناً و بیر چوخو ایسه تکجه بیر قیسا دگیشمه‌لرله بوگون آذربایجان تورکجه‌سینده ایشلنیلیر. عمومی تورکجه سؤزجوکلرینه علاوه، کاشغری اؤز اثرینده آذربایجان تورکجه‌سی‌نین آتاسی اولان اوغوز تورکجه‌سینه ده بیر اؤزل اؤنم وئریب بو شیوه‌یه مخصوص اولان سؤزجوکلری ده ائله اوغوزجا قیدییله قلمه آلیب گتیرمیشدیر. من بو یازیدا دیوان لغات التّرکده گلمیش و ائله بوگون آذربایجان تورکجه‌سینده ده ایشلنیلن بیر اؤنملی نئچه سؤزجوک اوزرینده دورموشام. بونلار «ارنج»، «شُک»، «بوت»، «ناک»، «قوز»، «نما» و «سُنی» سؤزجوکلریدیر.

آچار سؤزجوکلر: دیوان لغات التّرک، اوغوز تورکجه‌سی، آذربایجان تورکجه‌سی

هجری بئشینجی دؤنمده یازیلمیش و تورک دیلی‌نین اسکی سؤزلوکلریندن و ان اسکی تورکجه ـ عربجه سؤزلوگو اولان محمود کاشغری‌نین دیوان لغات التّرک آدلی یازماسیندا، بوگون چاغداش تورک دیللرینده ایشلنیلن سؤزجوکلرین بیر چوخونو گؤروروک. بو یازمادا چاغداش آذربایجان تورکجه‌سینه عائد اولان بیر چوخ سؤزجوگون اولدوغویلا بیرلیکده، محمود کاشغری اؤزللیکله آذربایجان تورکجه‌سی‌نین آتاسی اولان اوغوز تورکجه‌سینه ده بیر اؤزل یئر وئریب و چوخ سؤزجوکلردن دانیشدیقجا اونلاری «اوغوزجا» قیدییله خاطرلاتمیشدیر. دیوان لغات­التّرکده گلن سؤزجوکلرین چوخو بوگون ایسترسه عینی شکلده ایسترسه بیر آزجا دگیشیلمه‌لرله چاغداش آذربایجان تورکجه‌سینده ایشلنیلیر. آراشدیریجیلار آراسیندان «بسیم آتالای» دیوان لغات التّرکده‌کی سؤزجوکلرین دیزینینده «رادلوف» سؤزلوگونه دایاناراق دیوانداکی بیر چوخ سؤزجوکلرین آذربایجان تورکجه‌سینده ایشلندیگینه ده اشاره ائتمیشدیر. «جرارد کلاوسون» ایسه اؤز ائتیمولوژیک سؤزلوگونده دیوان لغات التّرکده‌کی سؤزجوکلرین چاغداش تورک دیللرینده‌کی معادللرینه اشاره ائتدیکده، آذربایجان تورکجه‌سینده‌کی معادل‌لری ده گتیرمیشدیر. من بو یازیدا دیوان لغات التّرکده گلیب و بوگون آذربایجان تورکجه‌سینده ده عیناً یوخسا آزجا دگیشیلمه‌یله ایشلنن، آنجاق قاباقکی آراشدیریجیلارین دقّتینی چکمه‌میش یئددی سؤزجوک اوزرینده دورموشام.

1. ارنج

دیوان لغات التّرک ـون فارسجا چئوریسینده بئله اوخویوروق: «اِرِنْجْ érinç : زندگی در آسایش و نعمت. در برخی از لهجه‌ها واج «ژ» از میان دو واجگان درآورده، اِرِنْژْérinj گویند» (کاشغری، 1389: 137). آذربایجان تورکجه‌سینده ده «اؤروش/örüş» کلمه‌سی وار کی بیر معناسی بیر ائوین هنده‌ور و اطرافی‌دیر کی ائو اییه‌سی او هنده‌وردن اؤز احتیاجاتیندا استفاده ائیله‌ییر. هر ائوین اؤروشو چوخ اولسا او ائو اییه‌سی‌نین راحاتلیغی داها آرتار و بو اؤروش اونون داها راحات یاشاییشینا کؤمک ائیلر. گؤردوگوموز کیمی آذربایجان تورکجه‌سینده‌کی بو «اؤروش» سؤزجوگونون معناسی ائله دیوان لغات التّرکده گلن «اِرِنج/ اِرِنژ» سؤزجوگونون معناسییلا مترادف کیمی‌دیر و منجه بو ایکی کلمه‌نین بیر و عینی اولدوغو باره‌ده هئچ بیر شبهه یوخدور. کلاوسون اؤز سؤزلوگونده دیوان لغات التّرکده‌کی سؤزجوکلرین یئنی تورک دیللرینه گیرمیش مختلف تلفّظلرین گتیریب آنجاق «ارنج» سؤزجوگوندن دانیشارکن بو سؤزجوگون بوگون آذربایجان تورکجه‌سینده یایغین اولان «اؤروش» تلفّظون خاطرلاتمامیشدیر. کلاوسونا گؤره «ارنج/ ارنژ» کلمه‌سی بیر اصیل تورکجه سؤزجوک اولماییب، سُغدجاryz کلمه‌سیندن آلیناراق تورکجه‌میزه کئچمیشدیر (clauson, 1972: 200).

2. شُک

دیوان لغات­التّرک­ـون فارسجا چئوریسینده بئله اوخویوروق: «شُکْ şük : ادات اسکات در معنای: هیس!، ترکان شُکْ تُرْ şük tur گویند. یعنی: سکوت کن!» (کاشغری، 1389: 218). کلاوسون اؤز سؤزلوگونده بو کلمه‌نی سُغدجا šwk سؤزجوگوندن آلینمیش بیلیب، اونون معاصر تورک دیللرینده ایشلنیلمه‌سیندن سؤز آچمامیشدیر (clauson, 1972: 867). منجه بوگون آذربایجان تورکجه‌سینده بیر سؤگوش کیمی ایشلنیلن «سیک دیر/ سیکدیر» کلمه‌سی ائله دیوان لغات التّرکدا گلن «شُک تُر» جمله‌سی‌نین باشقا بیر تلفّظودور. بیلدیگیمیز کیمی آذربایجان تورکجه‌سینده «ش/ س» ابدالین گؤرمک اولور، نئجه کی بوگون ایشلنیلن «شیلله/ سیلله» کلمه‌لری واحد بیر سؤزجوکدورلر کی بو «ش/ س» ابدالی اونلاردا گؤرونور. بونا دایاناراق دیوان لغات التّرکده گلن «شُک تُر» جمله‌سی ده آذربایجان تورکجه‌سینده ایلک «سوک دور» تلفّظونه چئوریلیب کی ائله «سس‌سیز دور/ ساکت دور» معناسیندادیر. سونرا «پوشُک» ـون (اسدی طوسی، 1336: 88) «پیشیک» ـه چئوریلدیگی کیمی، جمله‌ده‌کی یووارلاق مصوّتلر دوز مصوّتلره چئوریله‌رک نهایتده «سیک دیر/ سیکدیر» شکلینده و «سس‌سیز دور/ ساکت اول» معناسیندا تثبیت اولونموشدور.

3. بوت

دیوان لغات التّرک ـون فارسجا چئوریسینده بئله اوخویوروق: «بُوتْ but : غذایی که برای آورنده‌ی ارمغان از سوی بزرگی آماده می‌شود. مانند پول یا گوسفند که به آورنده‌ی اسب بخشش شده، به عنوان دستخوش اهداء می‌شود. این پول یا گوسفند را بُوتْbut گویند» (کاشغری، 1389: 491).

کلاوسون اؤز سؤزلوگونده بو سؤزجوگه چاغداش تورک دیللریندن بیر شاهد گتیرمه‌ییب. بونا علاوه بو سؤزجوگو، فیروزه داشی معناسیندا ایشلنن باشقا بیر «بوت» سؤزجوگویله قاریشدیریب و ایکیسین بیر واحد مدخل ایچینده یئرلشدیرمیشدیر (clauson, 1972: 297 - 298). دئمه‌لییم کی بوگون آذربایجاندا مال ـ داوار معامله‌سینده بیر داوار آل‌وئرچیسی بیر ائودن داوار آلدیقدا، داوار صاحبینه وئردیگی داوار قیمتینه علاوه، او ائوین داوارلارین چؤلده اوتاران اوشاغا دا چکدیگی زحمتلر اوچون بیر آز مقداردا پول وئریر. زحمت‌یانا اولاراق وئریلن بو پولا آذربایجان کندلرینده «بَت پولو/bǝt pulu» دئییرلر. آذربایجانداکی «بَت پولو»ـنون همن دیوان لغاتّ التّرکده‌کی «بُوت» اولدوغو باره‌سینده هئچ شبهه یوخومدور. شرق تورکجه‌سینه عائد اولان دیوان لغات التّرکده‌کی «بُوت» ـون، آذربایجان تورکجه‌سینده «بَت» اولدوغونون سببینه گلدیکده، دئمه‌لییم کی محمود کاشغری‌نین دئدیگینه گؤره باشقا تورک لهجه‌لرینده‌کی یووارلاق مصوّتلرین اوغوز تورکجه‌سینده دوز مصوّتلره چئوریلمه‌سی اوغوز لهجه‌سینه عائد اولان اؤزل‌لیکلردندیر. نئجه کی ائله کاشغری‌نین دئدیگینه گؤره «دامار» معناسیندا ایشلنن و باشقا تورکلر آراسیندا یایغین اولان «تامور» سؤزجوگو، ائله یووارلاق مصوّتین دوز مصوّته چئوریلمه‌سییله، اوغوزلار آراسیندا «تامار» کیمی تلفّظ اولونورموش (کاشغری، 1389: 229). شرق تورکجه‌سینده‌کی «بُوت» ـون «بَت» ـه چئوریلدیگی ده ائله آذربایجان تورکجه‌سی‌نین آتاسی اولان اوغوز تورکجه‌سی‌نین بو اؤزل‌لیگیندن قایناقلانمیشدیر. سون نکته بو کی آذربایجان تورکجه‌سینده‌کی «بَت» سؤزجوگونون اینجه اولدوغونا گؤره، دیوان لغات الترکده‌کی «بوت» سؤزجوگونو ده اینجه و but یئرینه، büt کیمی اوخومالی‌ییق.

4. ناک

دیوان لغات التّرک ـون فارسجا چئوریسینده بئله اوخویوروق: «ناکْ nǝk : تمساح» (کاشغری، 1389: 505). کلاوسون اؤز سؤزلوگونده بو کلمه‌نین سانسکریت دیلینده «ایلان» معنا وئرنnāga ـدان آلیندیغینی دئییب و اونون معاصر تورک دیللرینده ایشلنیلمه‌سیندن بیر شاهد گتیرمه‌میشدیر (clauson, 1972: 776). بو سؤزجوک فارسجا سؤزلوکلرده ده معناسی «نهنگ» اولاراق گلمیشدیر (برهان تبریزی، 1342: 2102). دئمه‌لییم کی بوگون آذربایجاندا، دنیزین ان بؤیوک حیوانی اولان نهنگه «ناقّا/naqqa» دئییلیر. آذربایجانداکی «ناقّا» ـنین همن دیوان لغات التّرکده کئچن «ناک» ـین باشقا بیر تلفّظو اولدوغو باره‌ده هئچ بیر شبهه‌م یوخدور. بیر آیدینلاتمالی نکته ده «ناک/ ناقّا» کلمه‌سی معناسی‌نین تمساحدان نهنگه چئوریلمه‌سی‌نین سببی‌دیر؛ اسکی فارسجادا «نهنگ» کلمه‌سی‌نین «تمساح» معناسیندا ایشلندیگی کیمی (انوری، 1382: 8062)، تورک دیلینده ده «ناک/ ناقّا» سؤزجوگو ایلک «تمساح» معناسیندا ایشلنیرمیش. آنجاق سونرالار فارسجا «نهنگ» ـین معناسی تمساحدان ناقّایا چئوریلدیگی کیمی، تورک دیلینده ده ناقّا اسکی معناسین بیراخیب، یئنی «نهنگ» معناسینی تاپیب و بو سون معنادا تثبیت اولونموشدور.

5. قوز

دیوان لغات التّرک ـون فارسجا چئوریسینده بئله اوخویوروق: «قُوُزْ qovuz : اوغوزان به جای قُوُجْ qovuç به کار می‌برند. یِیلْ قوُزْ بِتِکیyel qovuz bitigi که نوعی افسون و تعویذ علیه جن‌زدگی است» (کاشغری، 1389: 508). بوندان قاباق «قوج» ـدان دانیشارکن ده بئله دئییر: «نشانه و اثر جن زدگی، به صورت شخص جن زده آب سرد می‌پاشند و می‌گویند: قوج قوج، و عود و اسپند دود می‌کنند. به نظر می‌رسد این لفظ همان قاچ! قاچ! باشد» (قاباقکی). کلاوسون «قُوُزْ» سؤزجوگوندن دانیشارکن اونون چاغداش تورک دیللرینده ایشلنیلمه‌سینه اشاره ائتمه‌میشدیر (clauson, 1972: 581)، آنجاق دئمه‌لییم کی بوگون آذربایجان آغیزلاریندا «قوز/qoz» کلمه‌سین گؤروروک کی بیر معناسی انسانین وجودوندا اولان هوا، دلی باشلی‌لیق و تکبّر معناسیندادیر، نئجه کی باشی یئللی اولوب آنجاق مقصدینه یئتیشمه‌ین کیمسه‌یه طعنه اوزوندن دئییلیر کی: «یئلین قوزون تؤکولدو؟». منجه دیوان لغات التّرکدن گتیردیگیمیز سؤزجوک، ائله آذربایجاندا ایشلنیلن «قوز» کلمه‌سیدیر. نئجه کی بو سؤزجوکلرین ایکی‌سینده ده «یئل» معناسین گؤروروک و ائله آذربایجان تورجه‌سینده «یئل» سؤزجوگو «یئل دگمک/ یئل توتماق» کیمی اصطلاحلاردا دلی اولماق معناسیندادیر کی لغات التّرکده‌کی جنون معناسی ایلن توش گلیر. بیر باشقا نکته ده بیزیم بو حکموموزو ثبوته یئتیریر کی اودا دیوان لغات التّرکون الیازماسیندا کلمه‌نین بیر هجالی اولاراق «قُوز» شکلینده گلمه‌سیدیر، نئجه کی بو کلمه‌نین باشقا مترادفی ده ائله الیازمادا ایلک «قُوج» شکلینده یازیلمیش ایمیش، آنجاق سونرالار الیازمایا ال آپاریلیب و کلمه «قُوُج» شکلینه دگیشدیریلمیشدیر کی بو دگیشدیرمه الیازمادا آچیقجا گؤرونور (kaşgarlı, 2008: 516). بو دگیشدیرمه اونون اوچون اوز وئرمیشدیر کی بو ایکی کلمه دیوان لغات الترکده «فَعَل» وزنی بؤلومونده یئر توتموشدور. شبهه‌م یوخدور کی بو یئرلشدیرمه محمود کاشغری‌نین سهوی‌دیر، نئجه کی او باشقا یئرلرده ده بو سهولردن ائتمیشدیر. مثال اوچون باشقا یئرده بیر هجالی «ایک/ig» سؤزجوگون، ایکی هجالی اولان «اُیُک»، «اُیُن» و ... کیمی کلمه‌لر بؤلومونده گتیرمیشدیر (کاشغری، 1389: 118). بو دلیللره دایاناراق، منجه «قُوج» و «قُوز» کلمه‌لری‌نین «فَعَل» وزنی بؤلومونده گلمه‌سی، کاشغری‌نین باشقا یئرلرده ده یاپدیغی یئرلشدیرمه سهولریندن بیری‌دیر و بو ایکی کلمه‌نین دوزگون شکل‌لری بیر هجالی اوخونوب و «قُوج/qoç» و «قُوز/qoz» اولمالیدیرلار، نئجه کی کاشغری «قُوج» ـدان دانیشارکن اونو ائله بیر هجالی «قاچماق» فعلی‌نین امر شکلی اولان «قاچ» ـین بیر باشقا تلفّظو اولدوغونو دیله گتیرمیشدیر (قاباقکی: 508).

6. نما

دیوان لغات­التّرک ـون فارسجا چئوریسینده بئله اوخویوروق: «نَما nǝmǝ : تکواژی در معنای: «نمی‌دانم». نَما نا قِلْدی nǝmǝ nǝ qıldı یعنی: نمی‌دانم چه کرد» (کاشغری، 1389: 539). کلاوسون اؤز ائتیمولوژیک سؤزلوگونده بو کلمه‌نین کؤکون «نسنه، زاد، شیء» معناسیندا اولان «نه» بیلیب و چاغداش تورک دیللرینده ایشلنیلن «نمه/ نیمه» و ائله «نسنه/ زاد/ شیء» معناسیندا اولان کلمه‌لری شاهد گتیرمیشدیر (clauson, 1972: 777). بسیم آتالای دا بو سؤزجوگه آرتیردیغی بیر ایضاحدا اونو همن آذربایجان تورکجه‌سینده ایشلنن «نه زاد/ نه شیء» معناسینداکی «نمه‌نه» کلمه‌سییله بیرلشدیرمیشدیر (atalay, 1941: 236). آنجاق دئمه‌لییم کی ایستر کلاوسونون ایستر آتالایین دئدیکلری یانلیشدیر و دیوان لغات التّرکده «بیلمه‌ییرم» معناسیندا گلن «نمه» ـنین، «زاد، شیء» معناسیندا اولان «نه» ایلن هئچ ایلگیسی یوخدور. بوگون آذربایجاندا بیر کیمسه‌نین دئدیگی سؤزوندن یوخسا ائتدیگی ایشیندن اؤز خبرسیزلیگیمیزی بیلدیرمک ایسته‌دیکده، بئله دئییلیر: «نم نه دئدی» یوخسا «نم هارا گئتدی» و ...، بئله جمله‌لرده ایشلنیلن «نم» ائله دقیقاً «بیلمه‌ییرم/ بیلمه‌دیم» معناسیندادیر و بو ساریدن دیوان لغات التّرکده گلن «نمه» ـنین مترادفی‌دیر. بونا گؤره ده هئچ شبهه قالمیر کی آذربایجان تورکجه‌سینده «بیلمه‌ییرم/ بیلمه‌دیم» معناسیندا و گتیردیگیمیز جمله‌لرین ترکیبینده ایشلنیلمیش «نم» کلمه‌سی ائله دیوان لغات التّرکده گلن «نما» سؤزجوگونون آزجا دگیشیلمیش بیر تلفّظودور کی ایکی‌سی‌نین ده «بیلمیرم/ بیلمه‌دیم» اولاراق مترادف معنادا ایشلنیلمه‌سی بو بیرلیک و عینی اولدوقلارین آچیقجا گؤستریر.

7. سُنی

دیوان لغات­التّرک ـون فارسجا چئوریسینده بئله اوخویوروق: «سُنی sunı : شاه تیر، حمّال، بالار [تیر بزرگ و ضخیم که دو سر آن را بر بالای دو دیوار گذارند و سر تیرهای سقف را روی آن بگذارند]» (کاشغری، 1389: 539). دیوان لغات­التّرکون بوتون مترجملری بو کلمه‌نیsunı کیمی اوخویوب تلفّظ ائتمیشلر. بو مترجملر آراسیندا، کلاوسون بو کلمه‌نین «اوزاتماق» معناسیندا اولان «سونماق» فعلیندن آلیندیغینی یازیب، معاصر تورک دیللرینده ایشلنیلمه‌سیندن بیر شاهد گتیرمه‌میشدیر (clauson, 1972: 834). بیلدیگیمیز کیمی بوگون آذربایجاندا پالچیق ائولرین دامین باسدیردیقدا، داما اوزانیلان و دیرکلرله ساخلانیلان بؤیوک آغاجا «سون/sün» دئییلیر. منجه، دیوان لغات التّرکده گلن «سُنی» ده ائله آذربایجاندا ایشلنیلن «سون/sün» کلمه‌سی‌نین اسکی فُرمودور و بونا گؤره ده اونون دیوان لغات­التّرکده‌کی تلفّظیsunı یئرینه، چاغداش آذربایجان تورکجه‌سینده‌کی تلفّظه اویغون، süni شکلینده اولمالیدیر.

قایناقلار

الکاشغری، محمود (1333) دیوان لغات التّرک، تصحیح معلّم رفعت بیلگه، 3 جلد، دارالخلافه العلّیه: مطبعة عامره.

اسدی طوسی (1336) لغت فرس، تصحیح محمّد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانه‌ی طهوری.

انوری، حسن (1382) فرهنگ بزرگ سخن، جلد هشتم تهران: انتشارات سخن.

برهان تبریزی، محمّدحسین (1342) برهان قاطع، تصحیح محمّد معین، جلد چهارم، تهران: کتابفروشی ابن‌سینا.

کاشغری، محمود (1389) دیوان لغات­التّرک، ترجمه حسین محمّدزادة صدیق، تبریز: نشر اختر.

ـــــــــــــ (1375) نامها و صفتها و ضمیرها و پسوندهای دیوان لغات­التّرک، ترجمه محمّد دبیرسیاقی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

ـــــــــــــ (1395) دیوان لغات التّرک، ترتیب الفبایی؛ کیوان امدادی، ارومیه: انتشارات شان آی.

Atalay, Besim (1941) divanü lugat-it-türk tercümesi, cilt III, Ankara: alaeddin kıral basımevi.

__________ (1943) Divanü lugat-it-türk dizini “endeks”, Ankara: Alaeddin Kıral basımevi.

Clauson, sir Gerard (1972) An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish, Oxford.

Kaşgarlɪ, Mahmud (2008) Kitabu Divanı lügat’it-türk (tıpkıbasım - türkçe sözcükler, özel adlar dizini), yayına hazırlayan: Şaban Kurt, Istanbul: T. C. Kültür ve turizm bakanlığı kütüphaneler ve yayımlar genel müdürlüğü.

______________ (2005) Divanü lugati’t-türk, çeviri: seçkin erdi ve serap tuğba yurteser, Istanbul: Kabalcı yayınevi.