«اورمیه» - تاریخ و ادبیاتدا
«اورمیه» - تاریخ و ادبیاتدا
دکتر محمدرضا باغبان کریمی
اورمیه ان اسکی زامانلاردان تورک یوردو اولوب و تورک یوردو قالاجاقدیر. بؤیوک آراشدیرماچیلار او جوملهدن مارکوارت، هرتسفلد، مارّ، نجیبوویچ و باشقالاری دئمیشلر: بو یوردون اصیل ساکینلرینی، مین ایللر بویونجا تورک دیللیلر و یا داها دوزگون دئسک پروتوتورکلر اولموشلار. اورمیه آدینین معناسی حاقدا مختلیف نظریهلر واردیسا، یانلیش فیکیرلرله، ساختا و قوندارما معنالار دا چیخاریرلار. آنجاق ائتیمولوژی و علمی باخیشلا بو شهرین آدی ایکی بؤلومدن تشکیل تاپمیشدیر: اور Ur و میهMiyə . هر ایکی بؤلوم ده تورکجه دیلیندخ معنالانیر. اور- دئدیکده شهر و آوادانلیق معناسیندادیر، بوگون بو سؤزجوک باشقا شهر آدلاریندا او جوملهدن اورومچی – چین جواریندا اولان تورکوستاندا، فلسطینده اورشلیم شهری تانینمیشدیر. اوروک، سومر دؤورونده همان معنادادیر. میه بؤلومو ایسه میتانیلاردان قالان بیر آددیر. میتانیلار پروتوتورک اولاراق ایکیچایآراسیندا – آنادولونون گونئی طرفینده ۱۵۰۰ – ۱۲۰۰ ایل میلاددان اؤنجه یاشاییردیلار. بئلهلیکده اورمیه «میتان قبیلهسینین شهری» معناسینی وئریر. بوگون اورمولولار اورمیهنی اورمو کیمی ایشلهدیرلر.
بو قونویو تاریخده گؤرمک اولور. تاریخ گؤستهریر چوخلو ائللر دونیانی گزیب دولانیب و نهایتده بیر یئرده قالارقی اولوبدور. آنجاق آذربایجان تورکلری تاریخین ان اسکی زامانلاریندان اورمو دریاچهسینین قییلاریندا یاشاییب و بورادا کؤک آتیبدیرلار. تورک خالقلارینین یارانیش یئری و ایلک یوردو اورمو دریاچهسینین اطرافی اولموشدور. اورمو آدی ایله تورک آدی بیر-بیرینه باغلیدیر. دونیانین ان اسکی انسان یاشاییش یئرلریندن بیری اورمو اطرافی اولموشدور؛ بو سؤز، ادعا یوخ، بلکه اثبات اولموش بیر قونودور. اسکی تانییانلار (آرخئولوقلار)، دیلچیلر و آنتروپولوژیستلر ایللر بویو آراشدیرمالاردان سونرا بو تئورونو اورتایا قویاراق باشقا عالیملر ده قبول ائتمیشلر؛ چونکی بو تئوری بوتون معمالاری و تام سورولاری جوابلایا بیلمیشدیر. بو حاقدا چوخلو چاغداش عالیملریمیز چالیشیب و بونو یئرینده اوتوردا بیلمیشلر او جوملهدن پروفسور قیاسالدین غیباللهیئو، پروفسور آغاسیاوغلو و اونلارجا باشقا عالیملر.
تاریخدن کئچیب علم، هنر و ادبیات عالمینه گلیریک. شوبهه یوخدور کی ادبیات تاریخینده ادیبلر، یازیچیلار و شاعیرلر هانسی دیلین ایشلتمهگیله اؤز کیملیکلرینه مؤهور باسمیشلار. بو تورپاقلاردا تورک عالیملری چوخلوق قازانیر. بونو دا آرتیرماق اولور: اسلام دونیاسینین اوچ گؤزل، گوجلو و عموم خالق دیلی واردیر: عربجه، تورکجه و فارسیجا. آذربایجان، تاریخ بویو بونا گؤوهنیر کی بورادا یاشایان عالیملر هر اوچ دیله حؤرمتله توخونوب و هر اوچ دیلده اثرلر یارادیبلار. بئله بیر دورومو تکجه آذربایجاندا گؤرمک اولور. باشقا یئرلرده ایکی دیللی یازارلار واردیسا، آذربایجاندا بو اوچ دیلی ده دوغما بیلمیش و بو دیللرده اثرلر یاراتمیشلار؛ آنجاق تورک دیلی ایکی باشقا دیلدن یئرلی و خالق طرفیندن منیمسنمیشدیر. بو دیلده یازیلان اثرلردن نئچه – نئچه مین سایماق اولور. اوخودوغونوز بو مقاله بورادا قیسا صورتده بونلارا اشاره ائتمهیی اؤز وطیفهسی کیمی بوینونا آلیر.
آچار سؤزجوکلر: اورمیه، تورک دیلی، آذربایجان یوردو، دیل و ادبیات، تورک عالیملری.
مقدمه:
ایلک اؤنجه، آذربایجانین سینیرلاری هارادیر؟ تاریخ بویو یوزلرجه سندلرده و تاریخی – جوغرافی قایناقلار، آذربایجانین سینیرلارینی شمالدا دربند شهری، گونئیده همدان، دوغودا خزر دنیزی و باتی دا وان دریاچهسی بیلمیشلر. بو سینیرلار اسلام دؤورونون ایلک یوزایللریندن بوگونه قدر یوزلرجه سندلرده یازیلمیشدیر (بلعمی، ۱۳۹۶، ۲۳۳).
اسکی زامانلارا دؤندوکده نئچه-نئچه ماغارالار «آذربایجان آنتروپ»ونو گؤستهریر، او جوملهدن آزیغ ماغاراسی، دامجیلی، تاغلار، یاتاق یئری و قوروچاییندا تاپیلان سندلر، آذربایجان پالئانتروپونا ۳۰۰ مین ایلدن ۵۰۰ مین ایله قدر تاریخ آییریرلار. (برگهایی از تاریخ آذربایجان، صص ۱۸ – ۴۵). یئر قازینتیلاری داش دؤورونون پالئولیت (۴۰ – ۱۴ مین ایل اؤنجه)، مئزولیت دؤورونده (۹ – ۸ مین ایل اؤنجه) الده ائدیلن سندلر آذربایجان خالقینین بوگونکو انسان شکیلینی گؤستهریر. پروفسور اشرفیان ین ۱۸ ایللیک DNA اوزهرینده آراشدیرمالاری دا بوگونکو آذربایجانلیلارین وارلیغینی نئولیت و مزولیت دؤوره لرینده ثابت اولدوغونو بیلدیریر. تبریزده و سولدوزدا یانیق تپهلریندن تاپیلان اشیاءلار بو خالقین مدنیت قوردوغونو گؤستهریر. نئولیت دؤورونون تاپینتیلاری هر بیر آچیلمامیش دوگونلره ایشیق سالیر و آذربایجان خالقینین وارلیغینی تائید ائدیر. بو توپراقلاردا یاشایان و قورولان مدنیتلر و اینسانلارین التصاقی دیللری، اونلارین پروتوتورک اولدوقلارینی آیدین شکیلده اوزه چیخاریر.
متن:
بیر اؤلکهنین ایلک ساکنلری، او یوردون وارلیغینی و کیملیگینی بللندیریر. آذربایجاندان تاپیلان یئرآلتی قازینتیلار، یئراوستو تاپینتیلار و ایندیکی دوروم آذربایجانین ایلک یاشایان اینسانلارینین وارلیغینی و کیملیگینی بللندیریر. زامان بویو بو برکتلی توپراغا چوخلو ائللر، طایفالار و قبیلهلر گلیب و بورادا یئرلی اهالی ایله قایناییب-قووشوب، بورادا قالمیش و یا بورادان کؤچوب باشقا یوردلارا گئتمیشلر؛ آنجاق بورایا گلن طایفا-ائللر ده بورادا قوناق حؤرمتی گؤرموشلر. بو احوال-روحیهنی بوتون تاریخچیلر و سیاحلار اؤز یازیلاریندا قید ائتمیشلر. آنجاق آذربایجاندا یاشایان ایلک اینسانلارین تاریخی، آرخئولوقلارین تاپدیقی سندلره آرخالاناراق (آزیغ، دامجیلی و باشقا ماغارالاردان) ۳۰۰-۵۰۰ مین ایل بوندان اؤنجهیه قاییدیر (ائلیارلی، ۱۳۹۸، ۴۵). او زامان هله دیل اولماییبسا دا آنجاق بوگونکو تیپولوژی علمی او اینسانلارلا بوگونکو اینسانلار آراسیندا بنزرلیکلری تائید ائدیرلر.
بوگون اورمیهیه صاحب چیخماغا ادعالار وار؟! بو ادعالار او قدر یئرسیزدیر کی بیشمیش تویوغون دا گولمهیی گلیر. بونون پوچ و مدعیلرین استعمار الینده اویونچاق اولدوقلاری هامییا بللیدیر. بونلار، تکجه یوردوموزون اینسانلارینین بیر آزینی تشکیل ائدیر و قوناق ساییلیرلار. تاریخی باخیمدان دا بو مدعیلرین ایلک پارچالارینین عؤمرو چتینلیکله یوز ایله چالیر. شیخ عبیدالله کیمی جنایتکار، سیمیتقو کیمی ساتقین و آدام اؤلدورنلرین سیمالاری تاریخده نفرتله کئچمکدهدیر. هئچ بیر انسان حقوقلارینا قائل اولان بو جنایتکارلاری هئچ بیر معیارلا آدام حسابینا قویا بیلمز.
بوگون آذربایجان توپراقلاری استعمار ایستهیی اساسیندانؤکرلری طرفیندن تیکهلهنیب. بو سیاست، فروغی کیمی استعمارا باغلی اولان آداملار طرفیندن قورولوب و شاه رژیمی بونو ایجرا ائدیردی؛ تاسوفله بوگون همین سیاست، اسلامی جمهوروسو دا ایرهلی سورور. اما اویاق خالقیمیز، مدنی فعالیتی ایله بونلاری پوچا چیخاراجاقدیر. بورادا هله آذربایجانین هامیسی ایله ایشیمیز یوخ، تکجه غربی آذربایجاندا تورکجه یازیب-یارادان عالیملریمیزی تانیتماقلا، تورک دیلی نین یاتاغی اولدوغو آشکارا چیخیر. مدعیلر بو ساحهده بیر ورق ده سندلری یوخدور!
غربی آذربایجانین هر بیر عصرده یوزلرجه دونیا سویهسینده تانینمیش عالیملری اولموش و دیلیمیزی – ادبیاتیمیزی و کیملیگیمیزی ثبت ائتمیشلر. بونلارین نئچهسینه – تکجه ۷جی یوزایلده نظر سالیریق.
اخی تورک
بهاءالدین چلبی علم دونیاسیندا «اخی تورک» آدییلا شؤهرت قازانمیشدیر. اخی تورک ۵۶۰ هجریده اورمودا دونیایا گلمیش، ۶۱۲ ایلینده بهاءالدین ولد – مولوینین آتاسی ایله گؤروشموش و نهایتده ۶۳۰ ایلینده دونیاسینی دَییشمیشدیر. اونون دانیلماز علمی، دوشونجهسی و... تایسیزدیر. اونون اوغلو حسامالدین چلبی ده آتاسینین شهرتی آلتیندا یاشامیش و مولوی کیمی بؤیوک بیر شاعیری یولا چکمیشدیر. اونا هم «ابن اخی تورک» و هم «مُرید ُمرادپرور» دئمیشلر. بو لقبلر یئرسیز دئییل. اخی تورک تاریخ بویو یوزلرجه قایناقلاردا آدی چکیلمیش و اونون دوشونجهسینین درینلیگینی گؤسترمهدهدیر. اوغلو دا ائله بؤیوک بیر وارلیقدیر کی مولوی کیمی انسانی اؤزونه او قدر واله ائتمیش کی، مولوی اؤز اؤولادلارینا «چلبی» آدینی سئچمیشدیر. اخی تورک اثرلری و مقالهلری تورکجه بوگون موجوددور.
سراحالدین اورموی (۵۹۴ – ۶۸۲)
سراجالدین محمود ارموی حکیم و منطق بیلن، سلجوقلولارین قاضی القضاتی تانینان اورمولو عالیمدیر. او ۵۹۴جو ایلده دونیایا گلیب، علم و بیلیم تحصیلی اوچون اسلام دونیاسینی گزیب – دولانیب، موصل، دمشق، و باشقا شهرلرده تحصیل آلمیش و سونرا قونیایا دؤنموش و اورادا قاضی القضات اولموشدور. او فقه، کلام، منطق، فلسفه و حکمتده آدلیم عالیملردن ساییلاراق، قونیادا بحث ییغینجاقلاری قورموش و علملر حاققیندا تارتیشمالار ایرهلی آپارمیشدیر. مختلف علملرده دیرلی کتابلاری موجوددور او جوملهدن: بیان الحق، مطالع الانوار، مختصرالاربعین، لطائف الحکمه ، رساله جدل و...(Kömürçü, 2017, 57).
سلجوق سولطانلاری : ایکینجی عزالدین کیکاوس، دؤردونجو رکن الدین قیلیج ارسلان و اوچونجو غیاث الدین کیخسرو طرفیندن حؤرمتله قارشیلانمیش و اثرلرینی بو سولطانلارا سونموشدور. قونیادا اولدوغو چاغلاردا تام حؤرمتلر گؤرموش و قضاوتدن علاوه یازیب یارادیر و تدریس ده ائدیردی. اونون اثرلری اوچ دیلده: تورکجه، فارسیجا و عربجه اولموش، اؤز آنادیلی تورکجهیه تعصب گؤستهریرمیش. (John Fereely, 2008, 137).
صفی الدین اورموی
موسیقی عالمینده ان تانینمیش بیر صنعتکار و عالیمدیر. اورمولو، موسیقیدن علاوه خطاط لیقدا دا چوح ماهیر ایدی. ۶۱۳جو ایلده اورمودا دونیایا گؤز آچمیش و بیلیک الده ائتمک اوچون چوخلو شهرلری و اؤلکهلری گزیب-دولانمیش، عینی حالدا هر یئرده اولارسا اولسون آنا یوردو اورمونو اونوتمامیش و آنادیلینه حؤرمت بسلهمیشدیر (اورموی، ۱۳۸۰، ۹). بیر چوخ زامان بغداددا یاشامیش و موغوللار گلدیکده، عطا ملک جوینی اونو هلاکوخانا تانیتدیرمیشدیر. هولاکو اونو سارایینا آپارمیش و اوولادینین تربیهسینی – خط و موسیقی اؤیرتمهیی ایستهمیشدیر. بغداد موقوفهلر نین تولیتینی ده اونا تاپشیرمیشدیر. نهایت اورمولو ۶۹۳ ایلینده دونیادان کؤچموشدور. آنجاق ایکی اثری موسیقی حاققیندا هله بوگون ده دیرلی ساییلیر. یازدیغی اثرلر عبارتدیر: رساله الادوار و رساله اشرفیه. موسیقی عالمینده ایکی آلت ده یاراتمیشدیر: مغنی و نزهه آدیندا. آنادیلی – تورکجهیه درین حؤرمتی و علاقهسی تام اثرلرینده سسلهنیر.(بابایی، ۱۳۸۹، ۲۳۱).
اخی ائورن (۵۴۹ – ۶۴۲)
شیخ محمود الخویی ۵۴۹جو ایلده آذربایجانین باتی بؤلگهسینده خوی شهرینده آنادان اولوب، آنایوردوندا درین تحصیل آلمیش و قارداشلیق طریقتینین لیدئری اولاراق، بو طریقتی آنادولودا یایمیش و ۳۲ صینیف اوچون اتحادیهلر قورموشدور. اونون ۲۰دن آرتیق اوچ دیلده: عربجه، فارسیجا و تورکجه اثرلری موجوددور. آنادیلی – تورکجهیه دریندن باغلی اولان بو عالیم، درین دوشونجهلرینی و تصوف فیکیرلرینی، سوسیال – سیاسی باخیشلارینی کتابلاریندا یازمیش و سلجوقلو سلطانلارینا هدیه وئرمیشدیر. تاریخ بویو بیلگینلری و عالیملری حیرتده قویان بؤیوک وارلیقدیر. اونون دوشونجهسی هله بوگون ده توپلوم اوچون دَیرلی و یاردیمچیدیر. اوتوپیا دئییلن طرحلری هله ده زامانیمیزین فیلسوفلارینی، جامعه شناسلارینی آرخاسیجا چکیر. بو بؤیوک عالیم، عمرونون سون گونونه کیمی اؤر آنایوردونو اونودمامیش و خالقینین دیلیله یازیب-یاراتمیشدیر. مینلرجه اینسانلاری بیرلشدیریب و تاریخده ایلک دؤنه اولاراق ایشچیلری تشکیلاتلاندیرماقدا چالیشمیشدیر. اونون اَییتیم، اورهتیم و توپلوم حاققیندا دوشونجهلری هله ده دیرلی و دیریدیر. عینی حالدا زامانین ایگیدلری یولوندا چالیشان طریقت – اخیلیک یا قارداشلیق طریقتینین لیدئرلریندن اولموشدور. اخی ائورن اوزون عؤمور سورموش و ۹۳ ایلدن سونرا یوکسک ایدئیالاری یولوندا ۶۴۲جی ایلده شهید اولموشدور.( Ahi Evren, 2018, 79).
آبدال موسا
بو بؤیوک اینسان دا روم سلجوقلولاری دؤورونده یاشاییب – یارادان طریقتچی شاعیرلردن اولموش و بوتون شعرلری تورکجه اولموشدور. آبدال موسی خوی شهریندندیر. اونون سیاسی فعالیتلری، حکومت ایشلرینده فعال اشتراکی و درین اجتماعی دوشونجهلری، عینی حالدا گؤزل تورکجه یازدیغی شعرلر قالارقی اولاراق بوگون ده هر بیر دوشونن اینسانا روح باغیشلاییر و یول گؤستهریر.(کریمی، ۱۳۹۷، ۴).
گئییکلی بابا
گئییکلی بابا دا آذربایجانین خوی شهریندن باش قالدیریب، آنجاق اورتا دوغونو گزیب-دولانیب و علم و هنریله، هابئله تدبیر و دوشونجهسیله تاریخین قیزیل ایله یازیلان ورقلرینی یازمیشدیر. گئییکلی بابا تکجه اؤیرهتیم اوغروندا و یا سیاست یولوندا چالیشماییب، بلکه گؤزل و آخیجی تورکجه یازدیغی شعرلرله زحمتکش انسانلارا روحیه ده وئرمیشدیر، جسم لری ایله برابر روحلارینی دا تربیه ائتمیشدیر. دوغوم ایلی دقیق بیلینمهسه ده ۷جی عصرده یاشادیغی یازدیغی تورکجه اثرلریندن بللی اولور. او آنادولویا کؤچموش و بوگون اونون مزاری طریقت اهلینین زیارتگاه دیر. (کریمی، ۱۳۹۶، ۶).
تاریخده ادیبلرین دئدیکلری اساسدا شیاط حمزه (۶۱۰ – ۶۹۰)، بیرک قوشچو اوغلو، یونس امره، و اونلارجا باشقالارینین اورمولو اولدوغو نظرلر واردیر. آنجاق سایدیغیم بونلارین هامیسی آنادیللری تورکجهیه اولان عشق، سئوگی و ماراقلارینی بیلدیرمیشلر و تورکجه اثرلرینی ۷جی یوزایلده میدانا گتیرمیشلر.
سونوج:
آذربایجانین سینیزلاری یوزلرجه سندلره آرخالاناراق بللیدیر. دوغرودور آذربایجان توپراقلاری برکتلی و یاشایان انسانلاری قوناقسئور اولدوقلاری اساسدا بیر چوخ طایقالار و قبیله لر گلیب بورادا ساکین اولوب و سونرا کؤچوب گئتمیشلر، آنجاق یئرلی آداملاری مین ایللر بویو آذربایجانا وطن دئیهرک قالمیشلار، بورادا مدنیتلر یاراتمیش و اونون آوادانلیغی و گلیشمهسی اوغروندا جاندان مایا قویموش و قان وئرمیشلر. بورادا بؤیوک عالیملر، صنعتکارلار، ادیبلر، مورخلر و شاعیرلر یاشاییب؛ بوگون ده یوزلرجه یوخ، بلکه مینلرجه سؤز یازانلار، آشیقلار، شاعیرلر و عالیملر بورادا یاشاییر. بوگون ده بو ماراق و بو علاقه داها زورلو صورتده قالمادادیر. مین ایللر بویو بورادا تورک دیلی یاشامیش و بوگون ده یاشاییر. استعمار و دیکتاتورلارین گوجو بو دیلی آرادان آپارماغا چاتماییب و بوگون دیلیمیزین دیلچلمهسینه شاهیدیک. تاریخ گؤستهریبدیر بو بؤیوک ملت، جان و قان وئریب، آما توپراق وئرمهییبدیر. قوناق سئور بیر ملت، قوناق یئریندن چیخماییبسا قوناغا حؤرمتی ائدر؛ آنجاق یئریندن چاشیرسا ایت قووان کیمی آنایوردوندان قووار!
سون سؤز:
سؤوزوموزو ادبیاتلا معاصر شاعیریمیز اوختایین ایشیق آدلی شعرینین سون بؤلومو ایله بیتیریریرک:
آمان ـ آمان، رومدان گؤیچک اورمودا،
گوموش تئللی، قوجامان چاخیر چکن!
کئچمیشلرین اییین توتان کوپلرده،
عشقین دادین وئرهن چاخیر چکگیلن!
قوی حیاتین آغیر یولون کئچنلر،
دینجلسینلر اوزوم بولاقلاریندا...
ائله چاخیر چکگیلن کی یاندیرسین،
اورهگی ده، اورهکدهکی، دردی ده.
قوی چاخیرین، بیر چوخ سؤزلر اندیرسین،
خلقیمه کی، گول اکدی، خار دردی ده.
۱۳۴۴ جی ایلین یایی، تبریز
قایناقلار:
برگی از تاریخ آذربایجان، جمعی از نویسندگان، ویراستار: م. کریمی، تبریز، انتشارات نباتی، ۱۴۰۲.
ذاکر محمدوو. اورتا عصر آذربایجان فیلوسوفلاری و موتفکّیرلری. باکی، 1986؛
ذاکر محمدوو. آذربایجان فلسفهسی تاریخی. باکی، 1994.
سلیمان الیارلی، تاریخ آذربایجان، ترجمه: دکتر علی حسین زاده(داشقین)، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۸.
صفی الدین اورموی، کتاب الادوار فی الموسیقی، ترجمه: آریو رستمی، ۱۳۸۰.
علی بابایی نیولویی، نام آوران اورمیه، تهران، تکدرخت، ۱۳۸۹.
علیرضا نابدل (اوختای)، ایشیق، تبریز، ۱۳۵۷.
م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، ۱۲ جلدی، جلد ۱، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۵.
م. کریمی، گئییکلی بابا با باباسلطان، نشریه شفق آذربایجان، خوی، ۱۳۹۶، صص۶ و ۷.
م. کریمی، خویلو آبدال موسا، نشریه شفق آذربایجان، خوی، ۱۳۹۷، ۱ و ۴).
Ahi Evren, Letaifu’l-Giyasiyye, Ismail Bilgili, N. Erbakan Üniversilesi, Ilahiyyat Fakütesi Dergisi, 45, 2018, s75-94.
John Freely, Storm Horseback, Cambridge University Press, 2008.
Selçuklu Kadılerınden Sıraceddın el-Urmevı Sempozyumu, edıtor: Doç. Dr. Kamıl Kömürçü, Sivas, 2017.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی