آذربایجان اوسطورهلری
آذربایجان اوسطورهلری
رضا کسگین
آذربایجاندا اوسطورهلر انسان یارانیشیله برابر عؤمرو واردیر. میت یا اوسطوره انسانلارین دینلردن اؤنجه دونیانین یارانیشی و طبیعتده اوز وئرن حادثهلرینین سیرّلرینی تانیماق اوچون فیکری چالیشمالارینین نتیجهسیدیر. میتلر، طبیعتده اوز وئرن حادثهلرین نهدنلرینی آختارماق یولوندا یارانیر. تانریچالار یارانیر. هر بیر اولایین اؤز تانریچاسی واردیر – دئیه اینانیر. انساناوغلو گؤیده قوپان ایلدیریم، یاغیش، توفان، اود و باشقا حادثهلری آچیقلاماغا علمی امکان اولمادیغیندان خیال دونیاسینا سؤیکهنیب الههلر یارادیر. ایلدیریم تانریچاسی، توفان تانریچاسی، دنیز و سو تانریچاسی و باشقا تانریچالار اورتایا گلیر. میت یا اوسطوره دینلر اؤنجهسی انسان دوشونجهسینین ایلک مرحلهسیدیر. علم بو حادثهلری نهدَنینی تانیدیقدا اوسطوره ده تاریخه قووشور. آذربایجان اوسطورهلری دده قورقور کتابیندا گؤرونمکدهدیر. آنجاق دده قورقوددان اؤنجه، شان قیزی داستانی واردیر. بو اثر ۲۰جی یوزیلین اوّللرینده تاپیلمیشدیر.
شان قیزی داستانی ۲۴۱ هجری ده میکائیل باشتو طرفیندن قلمه آلینمیش، آنجاق اوندان اؤنجه بو داستانلار شفاهی اولاراق خالق ایچینده یاییلمیشدیر. ۲۰۰ ایل سونرا، محمود کاشغری شان قیزی اثرینین ایکی بندینی اؤز کتابیندا – دیوان لغات التورکده گتیرمیشدیر. بئلهلیکله اثرین خالق ایچینده یایغین اولدوغو داها آشکار اولور.
شان قیزی داستانی ۴ فصلدن عبارتدیر. اونون قهرمانلاری اوسطوره پالتاریندا بیرینجی فصلدن دؤردونجو فصله قدر یاشاییر. دده قورقود داستانلاریندا دا بیر سیرا قهرمانلار تام ۱۲ داستاندا اشتراک ائدیرلر. بورادا دا بیر سیرا قهرمانلار هر دؤرد فصلده حاضیردیرلر. اثر نظم و نثرله یازیلمیش، روایت شکلینده باشلایاراق گئت-گئده قهرمانلارین دانیشیقلاری چوخالیر و دیالوگلار روایتین یئرینی آلیر. بئله اولدوقدا داستانین ایلک اؤنجه شفاهی اولدوغو نظری وئرنلرین سؤزونون دوز اولدوغو بللی اولور. میکائیل باشتو بو شفاهی داستانلاری یازمادا اؤز تخیل و مهارتینی ده دخالت وئرمیشدیر. بوتون تورکولوگلار و میتولوگلار بو داستانلاریلا باشقا تورک داستانلاری آراسیندا بنزرلیگی تأیید ائدیرلر.
شان قیزی داستانی دؤرد داستاندان عبارتدیر؛ آلپ بویان ایله باشلاییب اوداندولو ایله سونا چاتیر. داستانلار بیر-بیرینین آردیجا و بیر-بیرینه باغلی اولاراق گلیشیر. شان قیزی داستانی کشف اولدوقدا تورکولوژی دونیاسیندا بیر هیجان یاراندی. داستان ایلک باشدا عرب خطی ایله یازیلمیشدیر، آنجاق بیزیم الیمیزه کیریل الیفباسی ایله فونئتیک یازیسی چاتمیشدیر. میکائیل باشتو ابن تابیر (۸۳۵ – ۹۰۰ م) کتابی تورکجه یازمیش، و ۱۹۳۰جی ایللرینده ابراهیم محمد کریموویچ نیگماتول(۱۹۱۶-۱۹۴۱)- بیر تاتار تورکلریندن اولاراق روسجایا چئویرمیش و عینی حالدا اثری تامامیله تورک دیلینده کیریل الیفباسینا (فونئتیک حالدا) چئویرمیشدیر. آنجاق عرب الیفباسیلا یازیلان اثر استالینین اسلام و عرب دونیاسیلا دوشمانچیلیق ائتمه سیاستی اوزهره آرادان آپاریلمیش، کیریل الیفاسیندا اولان یازی قالمیشدیر. بو اثر رافائل ماسونوف وسیلهسیله تورکیهیه گتیریلمیشدیر. بو اثر ۴۲*۴۱۸ (۴۲۰ص) صفحهده ۱۶*۱۶.۵ سانتیمتر بؤیوتونده الیمیزه چاتمیشدیر. ایلک دؤنه اولاراق ۱۹۹۱جی ایلده آنکارادا تورک کولتور باکانلیغی طرفیندن یاییلمیشدیر.
آراشدیرماچیلار و ادیبلر بو اثری آراشدیراراق اونو بولغار و آذربایجان ادبیاتینا باغلامیشلار. بیلیریک بولغارلار اسلامدان اؤنجه ۵جی یوزیلده خزر دنیزینین قوزئيسسندن ایلک باشدا هندوستانا گئتمیشلر، سونرا اسلامی قبول ائدهرک آذربایجانا گلمیش و بوگونکو قرهباغ اطرافیندا مسکن قوروب اونایللر بویو بورادا قالمیشلار؛ اما سونرالار خزرلرین سیخینتیسی اثرینده آذربایجاندان اورپایا کؤچوب اوروپا دا قارادنیزی اطرافیندا اوتوراق قوروب بولغارستان دولت و اؤلکهسینی تشکیل وئرمیشلر. چکیجی نوکته بوراسیدیر کی بولغارلارین ۷جی هجری یوزیلینده بؤیوک تاریخچیسی شیخ مصطقی بردج «بولغار تاریخی» کتابیندا بو اثری تانیتدیراراق، اونو بولغارلارلا آذربایجان ادبیاتیندا بیر اورتاق اثر تانیتدیریر. او آذربایجاندا و آذربایجان تورکجهسینده یازیلدیغینی دا آرتیریر. یئنه داوامیندا دئمک لازیمدیر کی گنجهلی نظامینین اوغلو محمد، بو اثرین الیازماسینی قاضی مصطفی بردج الینه چاتدیرمیشدیر. ادیبلر نظامینین یارادیجیلیغیندا بئله بیر اثرین ائتکیسینه بارماق قویورلار. بللیدیر بو الیازما نظامینین الینده اولموش، بلکی ده ائشی اولان آفاق – بیر اوزان اولاراق بو داستانی تعریفلهمیش و نظامی اونا وورولموشدور.
بو اثرده آلپلار یاشاییر. آلپلار، یونان میتلرینده تانریچالار کیمی ساییلیرلار. بو داستانلاری آراشدیرانلار دده قورقود داستانلارینی عشیره دورانینا باغلاییب مسکون اولمانین ایلک دؤورونه باغلاییرسالار، شان قیزی داستانینی اوندان اؤنجهلره عاید اولدوغونو ایرهلی سورورلر.
بو اثر حاققیندا آذربایجاندا و ایراندا چوخ آز مطلب یازیلمیش. آنجاق بو یازی بلکی ده ایلک یازیلاردان ساییلابیلر. شان قیزی داستانی یارانیش داستانی ایله باشلانیر. انساندان اؤنجه آلپلار یارانیر. اونلار ابدی عمره مالیک و هوندور بویلودورلار. آلپلار ساکت دایانماییب بیر-بیریله ساواشا گیریشیرلر. بو یؤندن مجازات اولونمالیدیرلار. آلپ بویان تانریدان ایستهییر اونو یئر کورهسینه ائندیرسین. تانری دا اونو یئر اوزونه ائندیریب ابدی اولماسینی دا الیندن آلیر. آلپ بویان انسان شکلینده یئر اوزونه ائنیر. بویان ایله بویگالا ائولهنیرلر؛ اونلاردان ایجیک دونیایا گلیر. ایجیک موغوللارین جدّی تانینیر. اوداندولو دا اینجیکه بنزهییر. او، بوز بئیی شان قیزینا عاشق اولور. آما آلپ آلباستی بوز بئیینی اوغورلاییب یئرآلتینا- اؤلولر دونیاسینا آپاریر. اوداندولو بوز بئیینی آختاراراق آربوقا و تات آدلی ایکی قهرمانلار تانیش اولور. آربوقانین ائشی تنبیت ده اوغورلانیب و یئرآلتی دونیاسینا آپاریلیبدیر. ایندی اوچ ایگید ال-بیر اولوب ساواشا گئدیرلر. اونلار غلبه ائدیر و شرّ گوجلری اولان آلباستی و آلپ اژدهانی یوخا چیخاریرلار.
گؤرونور داستان قهرمانلاری یئرآلتی دونیاسیندا ایچ-ایچه قووشان بیر دونیادا مبارزهلرینی داوام ائتدیریرلر. باشقا بیر داستاندا آلپ بویان باشلانیر و اوداندولو ایله سونا چاتیر. فرعی داستانلار دا اصلی داستانین دؤورونده داوام ائدیر. (آی دوغدو، ۲۰۰۶، ۱، ۶۸)
آلپلار ایکی نوعدور: یاخشی آلپلار و پیس آلپلار.
انسان یارانیشی:
آلپ شورهلی انسانی یارادیر. توپراقلا بالی قاتیر و ائرکگی گؤزل یارادیر. اما قادینی یارادان چاغدا بال توکهنیب، آغزینین سویونو توپراقلا قاتیر. بونا گؤره قادین شانسسیز اولور. اونون بو دورومو دینلرده ده اؤزونو گؤستهریر. بورادا اسلامدا اولان کیمی انسان گؤودهسینه روح پوفلهنیر و انسان نَفَس آلیر.
پیس آلپلار یا شیطانا باغلی آلپلار:
آلپ شورهلی: بونلاردان بیریدیر. اودور کی انسان خمیرینی یوغرویوب، آما اؤزو انسانا وئریلن روحدان محروم اولور. پیس آلپلار هامیسی ساواشلاردا اؤلورلر، اما شورهلی یارالانیر و سونرالار دیریلیر و روحونو شیطانا ساتیر.
آلپ هرسه: بو آلپ دا انسان سیماسیندان محروم قالیر. هرسه آلپ اودوندولو الیله اؤلمکدن قورخاراق تئز-تئز جیلدینی دییشیر (تناسخ) و تولکو جیلدینه گیریر (ص ۳۲۸).
آلپ آرتیس: اود تانریچاسی آدلانماغا لایقدیر. آلپ شورهلی نی اودا چکیر و بونا گؤره خالق ایچینده اود یاندیرماق و اونو عزیزلهمک مقدس ساییلیر. چونکو اود ایله خبیث و شیطان روحلونو اود ایله اوزاقلاتماق اولور. (ص60)
آلپ آلباستی: آلپ آلباستی دا پیش آلپلار آراسیندا ظاهر اولور. او انسانا قارشی یورویوب شیطانلا دوستوق ائدیر. او انساندان نفرت ائدیر و بونا گؤره شیطان روحونا مالیک ساییلیر. او، قادینلاری ایشکنجه وئریر. (Çoruhlu: 2002،54)
آلپ آلباستی بشری یئر اوزوندن یوخ ائتمهیه چالیشیرلار. آلپ آلباستی اؤلوم دونیاسینین لیدئریدیر. قادین دوشمنیدیر. قیزلاری اوغورلاییب یئر آلتی دونیاسینا قاچیریر. اؤز روحونو شیطانا ساتمیشدیر. او مسلمانلاری یوخ ائتمک قصدیله مکه و مدینهنی ویران قویماغا چالیشیر.
آلپ اژدها: آلپ آلباستینین یاردیمچیسیدیر. ان پیس آلپلاردان ساییلیر. جن طایفاسیندان تانینیر. یئرآلتی دونیانیم ان حریص آلپی دیر. بشری یوخ ائتمه یه چالیشان بیر آلپدیر. (ص.30)
یاخشی آلپلار
آلپ بویان: او ایمن قبیلهسینین لیدئریدیر. یاخشی آلپلاردان ساییلیر. اودور کی خالقی تربیه ائدیر. اوداندولونون جدّیدیر. اولدوز تانریچاسی تانینیر. گونش و آی اونون عائیلهسی تانینیر. آلپ بویان بیرینجی آلپدیر کی ابدی اولماقدان محروم اولموش. او ایستهییردی انسان شکلینده اولسون و تانری اونون دعاسینی قبول ائدیر. ایجیکین آتاسیدیر.
آلپ بی بویگالا: بویانین ایکینجی ائشیدیر. او سو تانریچاسیدیر. ایجیکین آناسیدیر.
آلپ بویتَرَک: خالقی پیسلردن حفظ ائدن آلپدیر. آغاج و اورمان تانریچاسیدیر. آغاجلارلا خالقدان حیمایه ائدیر؛ مهربان اولدوغو اوچون پیس آلپلار طرفیندن قارشیلاشیر. اونون سئودیگی بویا، یاشیلدیر. آغاجلار دا یاشیل اولور و آغاجلار اولان یئرده خالقدا شادلیق و ساکیتلیک واردیر. آغاج بوتون تورکلرین آراسیندا مقدس ساییلیر؛ حتا شامانلارین دوهوللری اوزهرینده آغاج شکیلی چکیلمهسی آغاجین مقدس اولدوغونو گؤستهریر.
بوی ترک مهربانلیق آلپیدیر. خالقا یاردیمچیدیر. او، بویانین اوغلودور. پیسلیکلرله مبارزه ائتدیگی اوچون شورهلی و آلباستی طرفیندن نفرتله قارشیلانیر، آنجاق خائنلر اوندان قورخورلار.
ایجیک: دونیانین ایلک انسانیدیر. آتاسی بویان و آناسی بی بویقالادیر. گنجلیک یاشیندا چاتدیقدا بیر قیز ایله ائولنمک اوچون گزیشیر. او ایگید اولدوغو اوچون ایگید بیر قیز آختاراراق سفره چیخیر. «سابان گؤل» یانیندا «یئددی سو» قیراغیندا بیر قیزا عاشق اولور سامار آدیندا. ساماری اله گتیرمک اوچون یاریشمادا اشتراک ائتمهیه مجبور قالیر. بورادا داستان دده قورقود کتابینین بامسی بیرک و قان تورالینی خاطیرلادیر. بامسی بیرک بانی چیچک و قان تورالی سالجان خاتونو الده ائتمک اوچون یاریشما میدانینا گیرمهیه مجبور اولورلار و باجاریق گؤستردیکدن سونرا ازدواج ائدیرلر.
اوداندولو: داستانین ایکینجی بؤلومونون اساس قهرمانیدیر. او، اژدهانی اؤلدورور، سئوگیلیسی بوز بئیی یئرآلتیندان نجات وئریر. بوز بيیی نون آتاسی «شان آلبان ریشتاو»دیر. شان اونو بیر مبارزه یه چاغیریر. مبارزه باشلانیر و شان اونون ایگیدلیگینی سیناییر و قیزینی اونا وئرمهیه راضی اولور. بئلهلیکله اوداندولو ایله بوز بئیی ائولهنیرلر. (ص ۳۸۸)
اوداندولو بولغارلارین جدّی تانینیر. اونون کوراوغلو کیمی تولپار آتی (قانادلی آت) واردیر. تولبار آتی آذربایجان داستانلاریندا اؤنملی یئر آلیر قیرآت و دورآت کیمی.
بوز بئی: اوداندولونون معشوقهسی و ائشیدیر. او دا ایگید بیر آلپدیر. او بوتون قیزلار کیمی سیچاندان قورخور. آلباستی و اژدها اونو ایستهییرلر. بوز بئی بوتون یئر اوزونون پاک قیزیدیر. تمیزلیک اولگوسودور. نهایتده حضرت فاطیمه اونون باشینا بیر لچک باغلاییر. بوندان سونرا بوز بیی مسلمان اولور. او اوداندولونو چوخ سئویر و پیس آلپلارلا ساواشدا اوداندولونو حیمایه ائدیر و اونونلا ائولهنیر. آلباستینی اؤلدورن ده بوز بیی اولور.
داستانین سونوندا حضرت علی، فاطیمه و حسن آدلاری گلمکدهدیر. اونلار یاخشی آلپلارین یاردیمچیسی کیمی تانیتدیریلیر. حضرت علی اللهین آسلانی کیمی تانیتدیریلیر.
آلپ کوبار: ایلدیریم تانریچاسیدیر. یاغیش اونون امریله یاغیر. گاهدان بوزقورد شکلینده ظاهیر اولور. یاخشی آلپلاردان ساییلماسا دا پیس آلپلاردان دئییلدیر.
آلپ باریش: قیزیدیغی زامان بیر باخیشلا دوشمانی اؤلدورور. ظالیملرین آمانسیز دوشمنیدیر. (ص ۴۸ و ۷۰)
شان قیزی داستانی تورک دونیاسینین ان گؤزل و ان اسکی داستانلارینداندیر. اوندا تورک میتلری یاشاییر. اوغوز قاآن داستانلاری کیمی اورهیه یاتان و مبارزه ایله دولو – یاخشی ایله پیسلرین ساواشینی گؤستهریر. داستاندا مسلمانلیق بویاسی دا واردیر، آنجاق بللیدیر کی «خالا خاطیری قالماسین» دییهرک بویالانمیشدیر. بو داستاندا تورک آرمانلاری – یاخشیلارلا پیسلرین ساواشی – دده قورقود، کوراوغلو و اصلی-کرم کیمی- تصویره آلینیر. آذربایجان و بولغارلار آراسیندا اورتاق بیر اثر اولاراق تورک دونیاسینین اورتاق موتیولرینی گؤستهریر.
منبع: نشریه Azebaijanpost, No. 83
قایناقلار:
م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، جلد پنجم، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۶.
Mıkayıl Baştu ibn Şems Batır, Şan kizi dastanı, Türk kültür bakanlığı, Ankara, 1991.
AYDOĞDU, Betül, Fahri Bilge’nin Kayseri Yöresi Türk Halk Bilimi Çalışmaları, (basılmamış yüksek lisans tezi), Erciyes Üni- versitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri, 2005.
KAPLAN, Mehmet (1992), Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar – I, Dergâh Yayınları, İstanbul.
Kaşgarlı Mahmut, Divanü Lûgat-it-Türk - I, (Çev: Besim Atalay), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1991.
Mikail-Baştu İbn Şams Tebir, Şan Kızı Destânı, (Çev: Avidan Aydın), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1991.
NURUTDİNOV, Ferhat, “Redaktörün Okuyucuya Olan Sözü”, Şan Kızı Destânı, Kültür Bakanlığı Yayınları, VII-VIII, Ankara, 1991.
OLEYNİK, Yuriy, “Mikail-Baştu İbn Şams Tebir’in ‘Şan Kızı Destânı’ (882 s.) İçin Önsözü”, Şan Kızı Destânı, Kültür Bakanlığı Yayınları, XXXIII-XXXIX, Ankara, 1991
ZEKİYEV, Mirfatih Z. “Bolgar-Tatarların Etnogenezi ve Genel Gelişme Aşamaları”, (Çev.: Lilia Sabirova), Türkler Ansiklopedi- si, Yeni Türkiye Yayınl, 2002.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی