سحر خانیم - چاغداش آذربایجان شعری
سحر
سيده حميده رئيسزاده- سحر تخلوصو ايله چاغداش شئعريميز ده، اؤزه ل بير يئره ماليك دير. بلكه ده بيرينجي شاعيريميز ديركي يئني نسل ايچينده آذربايجان شئعرينه ماراق ياراديب و شئعريميزه طرف چكيبدير. سحر خانيم «ماويلر» اثريله خالقيميز، اؤزهلليكله گنجلر آراسينده اؤزونه يئر آچدي.
سحر1331ايلينده اردبيلده آنادان اولدو.[1] ديلينده آنا يوردونون دانيشيق شيوهسي دويولور. سحرين اثرلري بونلاردير:
1) ماويلر
2) ياشيل ماهني
3) آيلي باخيش
4) بير دسته تزه گونش
5) ديوان قوسي تبريزي
6) در حكايت
و بير شئعر دفتري ده فارسيجا اولاراق «حكايت در...» آديندا.
سحر خانيم پارلاق بير اولدوزكيمي «ماويلر» دونياسيندا آنادان اولدو و ساوالان قدهر اوجالدي. بير «ياشيل ماهني» نين بوتون مصراعلاريندا آراز حسرتي ني «حسرت ادبياتيميزدا» سسلندي و خالقيميزين اورهيينده بير ايچيم محبتكيمي سرگييه سريلدي و باشقا بير «آي باجاسيندان بير ماوي گؤي يئره باخدي». بو «آيلي باخيش» باخيشلارا سئوينج باغيشلادي و كينه لري قارقيشلادي. بئله ليكله شئعريميزين ايلاههسي آذربايجان ادبياتيندا قاناد چالاراق بير ادبيات ديرهيي كيمي شؤهره ت قازاندي. سحرين گلمه يي شئعريميزي ديرچلده بيلدي و شئعريميزده مئيدان آچدي. اؤزو بونو بئله دئيير:
بير دايان، زيروهيه ديز قوي، گليره م
سانماكي، خسته يم، ايز قوي، گليره م
بير چاناق سؤزده، ده نيز قوي،گليره م
بير دؤيوش مئيداني چن ساخلامنه![2]
شاعيرين ايلك شئعرلرينده، حسرت و نيسگيل لر،گيزلين اولورسادا دويولور. بوتون مصرعلرينده بير تامارزي ليق، نيسگيل ليك ياتيب:
گليره م قاندا قالان قلبيمي غمدن آلاسان،
گليره م من قوتارام سنده، فقط سن قالاسان،
سازكيمي تئللريمين ماهني سي ميضراب ديله يير،
نولا گيزلين آلاسان قوينووا، گيزلين چالاسان؟!
سحرين شئعري نين داها گؤزه لليك لريندن، سربست شئعرلري دير. سحر بو ساحه ده، تكجه مئيدان آچماييب، بلكه زيروهيه ده ياخينلاشيبدير. سحر خانيم، ماويليكده قاناد چالاراق ياشيل سئودايا ال اوزادير و باجاريقلي بير قارتال كيمي غرورلانير:
بو بؤيوك لوكده ن اوتانماقلا، ديللك لر
چكيلير دال- دالييا
سيغمايير عشق ديلك گؤز گوسونه
سن كيمسن ؟
***
مئهلي بير سن جالانيرسان
جانيمين آيناسينا.
قيناما،
ياساق اولموش بير من
كي خمير ايچره اولوب- سن
ايندي.
شاعير 1345 جي ايللردن- چوخ گنج ايكن شئعر دونيا سينا قدم قويوب و شئعر ماراقلي لاريني حئيرتده قويور. اونون شئعرينده آي، اولدوز، گونش بير سيمگه كيمي ايشه آپاريلير. تازا مضمونلار، شاعيرانه دويغولار دالغالانير. ماويلر كيتابيندا، شاعيريميز اولدوزلارا آداخلانميشدير ماويلر:
او زامانكي اوره ييمين قاپ- باجاسي
عاطفه لر توفانيندا سينماميشدي
اولدوزلارا آداخلانديم.
آيلي باخيش:
اؤزومو زامانلارا حاخلاديم، اوره ك اؤلكه سين سنه ساخلاديم.
سحري گونشله آداخلاديم
نييه مدعي دئمه ييم سنه؟[3]
شاعيريميز، كوتله وي بير شئعر سئوه نلرله اوز- اوزه گلديكده بيليردي سؤزو چوخدور. شاعيرين سؤزو اولماسا، داها شاعير دئييل. آنجاق شاعيريميز سؤزو او قده رچوخدوركي اوره كده ساخلاماغا يئر قالمير. پس دئمهلي دير و گؤزه ل ده دئيير. آنجاق بو سؤزلر بوللو- بوللو سؤزلردير وبيري ده آغير گئجه لردن دئمكدير:
گئجه آغير
گئجه اوزون
گئجه باخيشلارا گئييم
فيكره داليب اؤز- اؤزومه ديله ييرم:
- گلســـه گره ك اونو دئييم،
بونو دئييم.
***
ماويلر گؤيلر چارشابلارين آچان زامان
ايكي تاققا!
ايكي سلام!
دويغو گولو ماراقلانير
كلمه لره آداخلانا.
اوره ييمين چيلغين- چيلغين چيرپينماسي
قويمور سؤزلر دوداقلانا.
***
گئجه آغير
گئجه اوزون
گئجه دويغولارا گئييم،
نه يي دئييم؟ نه يي دئييم؟
سحرين ماويلر اثرينده، ايلك دفعه اولاراق، ادبي ديليميزي تنقيدي شئعره گتيرميش و توپلومون رومانتيك شئعريله ديللنميشدير:
گئجه دير..
باخيرام آي باجاسيندان
باشقا بير ماوي گؤيه.
اوردادا وار ائله بيل:
گئجه يوردون قانا دؤنموش دنيزيندن
نئچه بير غملي بولود
چنلي داغ
قانلي سؤيود.[4]
بو شئعرده، فارس شئعرينين سؤزجوكلريله اوز- اوزه گليرسك ده سر بست شئعرده تازاليغي واردير. بئله ليكله چاغداش شئعريميزده يئني بير جيغير آچميش دير كي قاباقجا باشقا بير شاعيرده گؤرمه ميشديك. بورادا، سربست شئعردن علاوه، قوشما و غزل ده واردير. بونلاردا عشق، سئودا، محبت ديله گلير؛ آنجاق قاباقكي شاعيرلرله فرقلي دير، ائله بودوركي سحرين شئعري چوخلاريني قيديخلير؛ چوخلاري نين الينه قلم وئرير. بو حركتين آرديجا، معاصير شئعريميز آخيب گلير. چوخلو گنج شاعيرلريميزده، غزله باغلي شاعيرلرده بير حركت يارادير و سحرين اثري اونلارا بير اؤرنك اولور. ماويلر داليجا، ياشيل ماهني گلير. بورادا غزله چوخ يئر وئرميش. سونرا آيلي باخيش گلير. باخيشلار بير آزدا دهييشيليب؛ آمما غزل لر بورادا او قدهر چوخالير كي سحري بير غزل شاعيرينه چئويرير. بلكه ده قوسي تبريزي نين ديواني اوستونده ايشله مك، شاعيريميزي بئله عيرفاني بير دونيايا حيكميشدير! چونكي قوسي تبريزي دن سونرا چاپ ائتديگي اثر«بير دسته تزه گونش» داها عيرفان دونيا سيندا بوغولموش بير شاعير ايله اوز-اوزه گليريك.
ماويلردن گئچيب ياشيل ماهنييا[5]، سحر خانيمدا بير يولون اولغونلاشماسيني گؤروروك و بو يولدا شاعيرين دوروملا و توپلوملا ساواشينا شاهيد اولوروق. آيلي باخيشدا، شاعيرين باخيشي دهييشيلير،گؤزهلليكلري ده دويوب، آنير. آنجاق بير دسته تزه گونشه چاتينجا، سحر خانيم ساواش دونياسيندان آيريليب، فردي دويغولارينا آسلانير؛ عيرفان عالمينه سيغيناراق آياغيني رئاليزمدن كسير؛دونيادان قيرير، اؤز ايچينه جومور و كلاسيك ادبياتا اوز چئويرير. بونون داواميندا،زماندان قيريب قديم زمانلارا چؤكمك منطقي گلير. توپلومسال شاعير عاريف بير شاعير، چئوريلير؛ آنجاق زمانه ميز بئله بير شاعير ايستير؟
سحرخانيمنييه گنج شاعيرلريميز طرفيندن آلقيشلانيردي؟ ايندي بير كلاسيكشاعيريله اوزلشديكدهاومودلاري قيريلير. سحرخانيمي آي، اولدوز، گونش آداخليسيتانييانگنج شاعيرلريميز، ايندي اونو خوليالارا دالميش غزللر شاعيرلريميز- قوسي كيمي گؤرورلر وبو غزلي اوخوياندا:
من كلمه، سن معنا كيمي. من آرزي،سن سينا كيمي
من شيشه، سن مينا كيمي، وصلينله بللندير مني
سن دويغو من ديوانه تك،سن باده من پيمانه تك
سن شعله من پروانه تك، ياندير مني، ياندير مني...
ايندي بو شاعيرله قوسي نين فرقي نه دير؟ تكجه دييه بيله ريك ديلي بوگونوموزون ديلي دير، يوخسا همان پروانه، همان ديوانه، همان پيمانه و ميخانه دير. دوغرودان دا، بو شئعر همان قوسي نون غزلي دئييل دير؟
بو گون، ادبيات تاريخينده، هر شاعيرين شئعر ائتكي سيني آراشديرماق اوچون، گون موضوعلارينا نئجه توخوندوغو، توپلوم ايله رابطه سيني آيدينلاشديرماق لازيمدير. هئچ شئعر توپلومدان آيري اولاراق ده يري ده يرلنمز. سحر خانيمين دا ايلك اثرلري توپلوموم اوره ييندن قوپوب گلن موضوعلار و اونلا اويقونلاشان، گنج لريميز ايستك لرينه دوزگون جوابلار وئره رك يارانيردي. بونلاردا چوخ ساده و گاهدان عوامانه توصيف اولونورسادا، اوندا اولان صميميت دانيلمازدير. اونون عاطفي توخونماسي، عيني حالدا ساده ليگي و صميميتي اوره يه ياتيردي و شئعرلري تنقيدي اولاراق، خالقيميزين روحيه سيني گؤسته ريردي. ماوي لرده دوشونجه، مئيدان آچيردي، شئعر فورمالاري دا چئشيدلي اولاراق اوخوجونو داليجا چكيردي. بورادا ميللي منليك آچيقلانيركن، شئعر دؤيونوردو. ايكينجي كيتابيندا- ياشيل ماهني دا- گؤزه لليك لر چوخراق گؤز اؤنونه گلير و شئعرين وورغوسو داها آرتيلير. بورادا ياخشي و صميمي شئعرلريله چوخ راستلا شيريق . شئعرلر بورادا اويناقلي،دوروملو و اوره ك اوخشايان دير. توپلومسال اعتراض آزاليب و اونون يئرينه ياشاييش گؤزه ل ساحه لرينه باخيلير.
ماويلر ده بير سيرا سربست شئعرلر نثره ياخين دير، گاهدان وزنين پوزولماسي، حتا آخساقليغي نظره چارپير. بو ضعف، ياشيل ماهنيدا آزاليب و شئعرلر موسيقيه ياخينلاشميشدير. بورادا اينسان دويغولارينا آرتيق اؤنم وئريلميش، البتده اجتماعي آغيرليغي آزالما قيمتينه[6]. بورادا تصويرلر، ايهاملار قول- قاناد آچير و كلمه لرين گؤزه لليگي ده نظره آلينير:
گيزلين بير گولوش طرحي وار گؤزلرينده
ياغيش ماهني سينا بنزه ر
دنيز پاريلتي سي كيمي
انتظار دملرينده كي آياق سه سي
ياخينلاشير.
باخيشلاري نين سمتيندن
بايرام هاوالارينداكي
قرارسيز ليغين ايزي تك
ياشيل موشتولوقلار كيمي
سئويم يقيني ديرسانكي.
بوشئعر باشدان باشا گؤزه ل سؤزجوكلر، تصويرلرله دولودور. اؤزوده فردي احساسلاردان اوزاق، عمومي بير دويغو ترنوم ائدير. بورادا محتوا ايله فورم بيرله شير، ياخينلاشير، اويقونلاشير و هونر يارادير. بورادا تصويرلرين يارانماسي، شاعيرانه بير خيالين قول قاناد آچماسي، او بيري طرفدن اجتماعي موضوع خشونتدن آرا آچاراق بوشئعري گؤزه ل و اوره يه ياتيملي ائدير.
آيلي باخيشدا[7]، سحر خانيم اؤزونه دالير، آياغيني جامعهدن ائشيگه چكير. داها جامعه، خالق ايله ايشي يوخدور. اؤز ايچينه دالير، عاريف اولماق ايسته يير. بو باخيشين آيلي اولماسي، شاعيري خوليالار دونياسينا آپارير، داها شئعرينده خالقين اوره ك دؤيونتوسو، توپلومون پروبلئم لري و يولدان كئچن- هر كيم اولورسا- شاعيره مربوط اولمور. شاعير اؤزونو سؤيله مك ايسته يير. پريشان لار ايزيندن قالان آشفتهليگي بيان ائتمك ايستير. بورادا داها كلمه لرده تكرار خطينه دوشور، قافيه لر اؤنم تاپير، سؤزلر آلچاقلانير؛ بيت لر بير- بيرينه باغلي ليقي آزالير. اينسان، توپلوم، نظام شاعيره اثر قويمور؛ شاعير اؤزونده دير.
البته بونو اينانيريق، عاريفانه شئعرده بورادا باغيمسيزدير[8]؛ اورهكدن قوپماييب، اورهيهده اوتورمور. چونكي بو دونيا ريكارليق، اؤزونو به زه مه، اؤزوندن دم وورما دونياسي دير. مين ايل بئله دونيا دا ياشاييب، آلچاق- اوجالاريلا تانيش اولموشوق . بوگون اودونيا لارا بيرده سفربرليك ائتمك، رئال دونيادان و بو قهده ر پروبلئم لري آرخادا قويوب اونوتماق هر كسين اليندن گلمز. واقعيت لري اونوتماق اولماز. كلاسيك شئعر بوتون وارليغي ايله كئچن زمانلارا عاييد اولاراق كئچن زمانلاردا قالماليدير. «بير دستهتزه گونش» اثرينه چاتاق زمان، سانكي 200 ايل گئري دؤنموش اولوروق. «اؤزوندن اؤزونه يئتيشمك سفرينده» اولان شاعير، ائله خوليا اهلينه و اونلارين ذوقونا خوش گلر. بورادا سؤز صنعتي ده آلچاقلانير؛ شاعيرين دانيشيغي دا رياكارانه اولور. سؤزلر، قافيه لر تكرارلانير، داها اوخوجودا عاطفه يارادا بيلمير. بورادا، ال ديزيميزه ووروب بير گؤزه ل، دويغولو، دوشونجه لي صنعتكاريميزي الدن وئرديگيميزه حاييفسيلانيريق. هاني او ماويلر شاعيري؟ هاني او ياشيل ماهني لار اوخويان شاعير؟
[1]) رضا غفاري، آذربايجانين خانيم شاعيرلري، تبريز، 1380، ص 111.
-) عزيزه جعفرزاده، آذربايجان آشيق و شاعير قادنيلاري، باكي، 1991.
[2]) سيده حميده رئيس زاده (سحر)، ماويلر، تهران، 1365.
[3]) حميده رئيس زاده (سحر)، ماويلر، تهران، 1365، ص 47.
[4]) سحر، همان، ص 97.
[5]) رئيس زاده (سحر)، ياشيل ماهني، تهران، 1369.
[6])م. كريمي، گونش آداخليسي، شعر آراشديرماسي، اميد زنجان هفتهليگي، نمره 369، 1377.
[7]) سيده حميده رئيس زاده (سحر)، آيلي باخيش، تهران، 1374.
[8]) همت شهبازي، نقد شعر معاصر آذربايجان، تبريز 1383، ص 283.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی