دونیا تورک ادبیاتی - 24
چوواش – تورك ادبياتي
چوواش خالقي، تورك ملت لري ايله بيرگه ياشاييب و بوتون تورك عمومي ادبياتينا ماليك ديرلر. آنجاق نئچهنئچه قانلي حادثهلري باشدان كئچيرديك لري اوچون بوتون بونلاري الدن وئرميشلر. آنجاق زنگين بير شفاهي ادبيات ، چوواشلارين ديل و كولتورونو قوروموشدور. بونو قيد ائتمك لازيمديركي بوگون عرب الفباسيلا تكجه مزار داشلاري قالميشدير و باشقا كتابلار هاميسي يانديريليب، آرادان آپاريليبدير. بو تاريخي حادثهني خاطيرلاماق گرهكيركي 1917 جي ايلده /5000 دن آرتيق چوواش ديلينده اولان كتابلار كرنسكي طرفيندن توپلانیب و آرادان آپاریلیبدیر.بو تاریخی حادثه نی ، بوتون تاریخی قایناقلاری خاطیرلاییرلار. بوندان اؤنجهده – 200 ايل اؤنجهدن بوتون غرب و كريستيان مبلّغ لري مسيحيتي تبليغ ائتمك اوچون چوواش يوردلاريندا مسكن سالميشلار. آنجاق نئجه اولوركي بوتون چوواشجا يازيلان اسلام اثرلري آرادان قالديريلير، آمما انجيل ترجومهلري وكريستیان – مسیحي كتابلاري قالير!؟
چوواش ادبياتينا بير اؤتهري باخيش گؤسته ريركي اونلارين زنگين بير خالق ميراثي واردير. توركولر، شاركي لار، مثللر، آتالار سؤزلري، داستانلار، منظوم تاپماجالار وباشقا شعر و صنعت ژانرلاري هله ده خالقين ديليينده و سينه سينده ديري دير. آنجاق 18 جي يوزايلدن تامام مستشرق لر، شرق شناسلار، چوواش اؤلكهلري و يوردلاريني توشلاييب بورايا گلميشلر ا . فوكس، و . اسبويف، ن.ا. زولوتايتسكي كيمي آراشديريجيلار بورالاردا مسكن قورورلار.
1840 جي ايلده فوكس «چوواش خلق ادبياتيندان ملزمهلر» آدلي اثريني توپلايير.آرديجا ن.ا. پولوروسف، چوواش داستانلاريني توپلايير. سونرا مجار آراشديريجي سي اولان مسزارف «چوواش خلق ادبياتي» آدلي اثريني توپلاياراق مجار علم آكادمياسيندا يايينلايبر.
ايوان ياكوولويچ بيرينجي چوواش اوخولونو آچماقلا، چوواش آيدينلاري نين گلیشمه سينه يارديمچي اولور، بو دؤنه چوواش آیدينلاري فرصتدن استفاده ائدهرك بوتون چوواش يوردلارينا داغيليب و ديللريني، كولتورلريني و ادبياتلاريني قوللاناراق توپلاييب، ياييرلار.
19 جو يوزايلده – ايلك ياريسيندا – ا. ايوانف و اوندان اؤنجه ا.لبدوف چوواشلارين شعريني توپلاميشلار. بونلارين آرديجا م.ف. فدرف، ت.ن جوركين، چوواش حيكايه لريني توپلاييرلار. آنجاق بونلارين حركتيندن يارارلانان چوواش آيدينلاري اؤز ديل و ادبياتلاريني حركته گتيرميش و خالقين علمي گليشمه سينه زمينه ياراتميشلار. بونا گؤره ده ياواش ياواش مطبعهلر ميدانا گلير و غزئته لر اؤزونه يئر آچير. بيرينجي چوواش غزئته سي 1905 جي ايلده «خبر» آديلا قورولور. بو هفته ليك، ايكي ايل داوام تاپير و چوخلو چوواش آيدینلاريني يير يئره توپلاييب. آنجاق تزار حكومتي چوواشجا درگي لري ييغيشديريب و بو غزئتهني ده قدغن ائدير. 1911 جي ايلده و . واسيليف چوواشجا یئددی شعر کتابی توپلاییب، چاپ ائتديرير. بو اثر بير دهيرلي آنتالوژي دير. سونرا ت. كريلف، يئريمف، كرونكف كيمي يازارلار كتابلاريني ياييملاييرلار.
چوواش ادبياتي نين بؤيوك فاجعه لريندن بيري، 1917 ايلينده كرنسكي طرفيندن /5000 دن آرتيق چوواشجا كتابلاري توپلاييب يانديرمالاري و آرادان آپارمالاري دير. آنجاق 1918 دن چوواش ادبياتي یئني باشدان ديرچه لير و «استشاره» (1918)، «شفق» (1919) ياييلير و سمن واسيليويچ الكر، و. رضاج، پ. موروزف، م. سوميلف و باشقا شاعيرلر و يازارلار دهير لي و قالارقي اثرلريني چاپ انتديريرلر. بو يازارلارين اثرلري باشقا ديللره ده ترجومه اولونور.
بونودا خاطيرلاماق لازيمديركي 19 جو عصرين سونلاري و20 عصرين اوّل لرينده چوواش تئاتري، قازاق ادبياتينا آرخالاراق آياق توتدو. حتا روس اويونلاري چوواشجايا چئوريليب و صحنهيه گلير.
20 جي يوزايلده چوواش شاعيرلري نين اؤنونده كنستانتين اوينف دايانير. ايوانف «نوروز خانيم» داستانیني يازماقلا، چاوواش ادبي ديليني خلقین دیلینه سالدي و بواثر ايللر بويو ان يايغين و مشهور بير اثر كيمي خلق طرفيندن قارشيلاندي.
سؤز يوخ كي سووئت زاماني چوواشستان ادبياتي و ديلي ديرچهلير و بورا بير اؤلكه كيمي ايرهلي گئدير. حتا 1988 جي ايلده سووئت بيرليگي داغيليرسادا، چوواش ادبياتي همان پوليتيكاني ايرهلي سوروب وبوگون ده ادبيات و اينجه صنعتينده مبارزه و عدالت روحو دالغالانير و گونو- گوندن ملي روح قازاناراق ملي كیمليگيني اله گتيرمِهگه چاليشير.
بوگون چوواش ادبياتي نين دونيايا تانيتما لايق شاعيرلري و يازارلاري واردير اوجمله دن:
ولاديمير واسيليويچ، رايسا شارپي، الكساندر نظرف، واسيلي يئلكوان، يورئي سمندي و ....[1]
رايسا شارپي
رايسا شارپي چوواش ادبياتي نين دونيادا تانينميش تمثيلچيسي اولاراق، دونيا ادبي اؤدوللريني دا اله گتيرميشدير و اثرلري دونيا ديللرينه ترجومه اولونموش بير شاعير دير.
رايسا 1951 جي ايلده چوواشستاتين پاتير شهرينده آنادان اولدو. تحصيلاتيني اؤز آنايوردوندا بيتيردي. چوواش دولت يونيوئرسيته سيني بيتيرديكدن سونرا، چوواش كتاب يايين ائوينده چاليشماغا باشلادي. اوشاق ادبياتي ايله مشغول اولدو. چواش دولت كوكلا تئاتروسونون يؤنه تيجي سي اولدو. پيكه (خانيم) درگي سينين باش رداكتورلوغونو داشيدي و يازدیغي اثرلره گؤره نئچه نئچه دونيا ادبي اؤدوللرينی اله گتيردي. او جملهدن چوواش كومسومولونون «شش پيت ميشي» آدينا دوزهنلهنن اؤدولو صاحاب چيخدي ودونيا ادبياتينا خاص اولان تورك خالقلاري آرسيندا لاييق تانينان «نجيب فاضل» اؤدولونو قازاندي.
رايسا اوشاقليقدان يازماغا اوز گتيردي وشعرلري يئرلي درگي لرده چاپ اولدو. مختلف ادبي انجمن لرده و قورولتايلاردا فعالجاسينا اشتراك ائتدي. ايلك شعر كتابي اولان «ارمغان» 1972 جي ايلده ياييملاندي.ايكينجي شعر كتابي 1976 جي ايلده «ترانكي» آديلا ياييملاندي. بوكتاب اوشاقلارا حصر اولموشدور. 1977 جي ايلده رايسانين شعرلري روسجايا ترجومه اولوب و مسكووادا چاپ اولدو و «كتاب اؤدولو» آدلانان اؤدولو قازاندي.
رايسا چوواشجادان علاوه، بيرسيرا شعرلريني روسجا يازميشدير. بوشعرلرده روس خالقي آراسيندا گؤزهلجه قارشيلانميشدير و يوخاري بير تيراژلاردا چاپ اولموشدور.
رايسا، شعردن علاوه، درام و تئاتر آلانيندا دا اثرلر يازميش و نهايت چوواش ادبياتيني سوونت خالقلاري آراسيندا يايميشدير. اونون دراملاريندان بواثرلري آد آپارماق اولار: آنامين مثلی، ایلك آدديملار، قونوشاليم مي؟ ، .....
شعر لريندن نمونه لر:
چوواشين اييي تؤرهسي چوخ
چوخ اييي سؤزلر وار چوواشين،
«اصلا پينارا تؤكورمه!
سايغي گؤستر ياشلي لارا،
اعتبار ائت ديگرلرينه!....»
بوتون تؤرهيي حساب ائتمه يي
آماج ائدینمهديم من،
هپسيني دوشونه جك زامان يوخ،
بيريسي حاققيندا شيمدي قونوشما.
چوواش كندينه گئدهرسن،
ايلك دوشونجهن اولاجاق سنين:
«بو كند گرچكدن، اورماندا ....
يوخ، يوخ اورمانين اؤزو كندده»
ان اؤنجهدن، ان اسكي دن،
انسان قورونجا عائله ني،
هيجانلاناراق، تميز جاندان
چوواش ديكیور ايكي- اوچ آكسويوت:
آكسويوت بؤيويور، انسان بؤيويور،
گونش ايشيغي هپسينه يئتيور....»
بوگون ده او ديكيور باغچاسينا
آككايين قيز توخومونوم آديم
«بؤيو كايين كيمي گنج، گؤزهل،
گونش اويناسين يوزونده....».
ساري اوغول آديلا مئشه
ديكيور دا اؤيلهجه سؤيلويور:
«مئشه كيمي ساغلام بؤيو، قهرمان،
آديني اصلا ايتيرمه....».
گونش ايشيغي آلتيندا
بؤيوسون، كايين ومئشه
غرورلا اؤزگورجه يئر يوزونده
اوغولداسين، بؤيوسون يئني اورمان.
***
آنا اوجاغي
اوميدلر سنه راحات وئرمهدن
يول توتماغا چاغيورلار اوزاغا.
ائو داراتما، بلكي، دؤنوب باخمادان.
يورويه جك سن... هر يئره واريرسان.
سئوگيلي ائويني فرق ائتمز اؤزلرسن-
حياتين داوام ائتسه ده باشاريلا.
رؤيادا ائوهسن دؤنويورسون،
آي كيمي، گونش كيمي دؤنه رك.
***
شعر
آنايوردوم چوواشستان،
جانلا، اورهكله، من سنين،
آنايوردوم- من سنين قيزين
سني سئوييوروم من آتشلي، اينانيوروم:
منيم عشقيم
گوجسوز دگيل.
سنين قانادين
منی يوكسلتدي گؤيه،
قوووه تي، سن وئردين قلبيمه،
آنا يوردوم- سن روحومدا!
آنا يوردوم – سن قانيمدا!
آنا يوردوم – سن عقليمده!
آنا يوردوم- سن شارکيمدا!
شارکي سؤيلويوروم سنين آدينلا،
سنين آديندا او داغلا
سنين آدينلا بوتون خالقا
بولويورم دوست من.
دوستلوقلا
ساتميوروم.
من سنين قيزين.
چوواش،
منده سنين آلوولو قلبين.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی