فارس ادبیاتینی تورکجه اوخویاق - 10
ماراغالی اوحدی
نظامی ادبی مکتبینین گؤرکملی نمایندهلریندن و «آذربایجان سبکی» ایله تانینان ادبی مسلک یولوندا چالیشان ـ آنجاق فارس دیلینده اثرلر یارادان آذربایجان شاعیریمیز ماراغالی اوحدی، 673 ـ نجی ایلده ماراغا شهرینده آنادان اولوب و 738 ـ نجی ایلده اورادا وفات ائتمیشدیر. او، آذربایجان شعرینین گلیشمهسینده دقتهلایق رول اوینامیش و دؤورونون دوشونجهلی بیلگینلریندن اولموشدور. اوحدی ده نظامی و خاقانی کیمی اؤز آنا دیلینده اولان کولتور و گؤزهللیکلری بیر هدیه کیمی فارس شعرینه پای وئرمیش و فارس ادبیاتینی زنگینلشدیرمکده چالیشمیشدیر. اوحدی فارس ادبیاتی تاریخینده اؤزونه دهگهرلی بیر یئر آچمیش و بو ادبیاتی عرفانین زیروهسینه چاتدیرمادا بؤیوک رول ایفا ائتمیشدیر.
اۏحدی ایلک تحصیلینی آنا یوردوندا بیتیردیکدن سونرا، اسلام دونیاسینین دوغودان باتییا قدهر آذربایجانا توپالانان بیلگین و متفکرلر و عالیملردن زامانین علملرینی اؤیرهنیب، فارس، تورک و عرب دیللرینی مکمل اؤیرهنمیش و اونلارین کولتورلرینه تسلط تاپاراق، آنجاق اثرلرینی فارسجا یازاراق، اؤز آنا دیلینده اولان و دوغما خالقیندا اولان کولتورو داها زنگین گؤرموش و اثرلرینده اونلاردان یارارلانمیشدیر. اۏحدی، تبریزلی قطران، گنجه نظامی، شروانلی خاقانی و باشقالاریلا برابر فارس شاعیرلرینین ـ رودکی، فردوسی، خیام، سعدی و ... اثرلرینی ده اوخوموش، دریندن تحلیل ائتمیش و یئری گلمیشکن بهرهلنمیشدیر. ائلهجهده، باشقا خالقلارین مدنیت و دوشونجهسینه رغبت گؤسترمیش، آنجاق گؤروندوگو کیمی آذربایجان کولتور و مدنیتینه چوخلو اؤنم بسلهمیش و بوتون یارادیجیلیغیندا آذربایجان مدنیتی دالغالانیر، بئلهلیکله ده تورک دیلیندن آلدیغی گؤزهل نمونهلری فارس اثرلرینه سپهلهمیشدیر.
اوحدی آذربایجان سبکی آدیلا شؤهرت تاپاراق ادبی شیوهنین باشلیجا نمایندهلریندن اولدوغونو یقین ائدهرک داها فارسجا شعرلرینه
مراجعهنی گرهکسیز بیلیریک و اینانیریق کی اونون فارسجا اثرلری آنا دیلیمیزه چئویریلیرسه، داها اونون فارس اثرلرینه باش وورمامیز لازیم دگیلدیر. اوحدینین ان تانینمیش اثری: «جامجم»، «دهنامه»، «منطق العشاق» و 1500 بیتلیک «دیوان» اولموشدور.
بو اثرلری پروفسور دوکتور غلامحسین بیگدلی و پروفسور دوکتور خلیل یوسفلی آنا دیلیمیزه باشقا سؤزله دئسک اوحدینین اؤز دیلینه چئویرمیشلر. فتحاله خان اوغلو دوکتور غلامحسین بیگدلی 1297 گونش ایلی تهراندا بیگدلی ائلینین آدلیم بیر عائلهسینده دونیایا گلمیشدیر. او ایلک و اورتا تحصیلینی تهراندا بیتیردیکدن سونرا افسرلیک رتبهسینه نایل اولموشدور. نهایت 1325 ایلینده اضطراری بیر دورومدا وطنینی ترک ائتمیش، آنجاق سورگون اولدوغو سووئت اؤلکهلرینده ده 25 ایل دوستاقلاردا و آغیر بیر شرایطده سورگون قالمیش و اسلامی انقلابین غلبهسیندن بیر آز سونرا آنا وطنینه قاییتمیشدیر.
پورفسور بیگدلی، باکیدا نظامی آدینا انستیتونون فیلولوژی فاکولتهسیندن مأذون اولوب، سونرا آذربایجان علملر آکادمیاسیندا علمی فعالیتلرینین داوامیندا دوکتورا آلماغا نایل اولوب. 6 ایللیک یوکسک دوکتورلوق دؤرهسینی ده بیتیرمیش و پروفسور عنوانیله علمی مرکزلرده فعالیت گؤسترمیشدیر. او، نئچه ـ نئچه کتابلار ـ 40 جیلدده و 300 علمی مقالهنین مؤلفیدیر. اونون اثرلریندن: اوحدی، نظامی و قطرانین اثرلری، شهریارلا گؤروش، کهلهیه سلام، گذر عؤمر، صحاحالعجم و دونیانین بیر چوخ یونیوئرسیتهلرینده علمی کنفرانسلاری اولموشدور.
پروفسور بیگدلی ایران اسلامی جمهوریتینده ستاد انقلاب فرهنگینین عملی مشاوری، تهران و ابوریحان دانشگاهلاریندا بیر اوستاد کیمی فعالیت ائتمیشدیر و نهایت 1375 ایلینده دونیاسینی دهگیشمیشدیر.
بیز، بورادا پروفسور بیگدلینین اوحدی دیوانیندا، «جامجم» مثنویسیندن بیر اؤرنکلر وئرمکله کیفایتلهنیریک. جامجم مثنویسی عروض وزنینین خفیف بحرینده یازیلمیش مقدمه و اوچ فصلدن عبارتدیر. گیریشده اورتا عصرلرده بیر عنعنه اولدوغو کیمی، تانری، پیغمبری ستایش ائدیب، عدالتلی حؤکمداری مدح ائدیب، سونرا وطنی آذربایجانی، اونون گوزهللیکلرینی، یاراشیقلی منظرهلرینی، تاریخی آبیدهلرینی تصویر و ترنم ائدیر. مثنوینین بیرینجی فصلینده علمی بحثلره گیریشیب، کائناتین منشائی، یئرکورهسینین یارانماسی، معدن، بیتگی، حیوانین میدانه گلمهسی و چوخلو علمی مسئلهلر حاققیندا سوروغولاری سوروب، جاوابینا چالیشیر.
سن ای حقیقتی آختاران انسان!
بو اینجه سؤزلره قولاق آس بیر آن.
سندن نه سوروشسام گؤزومه دوز باق،
منله اگری اوتور، دوز دانیش آنجاق.
بو یئرکی اوستونده سالمیسان مسکن،
نهدیر؟ هئچ اؤزونه دئمیسنمی سن؟
اصلی هارداندیر، نهدیر بو قایدا،
واریدی یا یوخدان او، اولدو پیدا؟
بس، بو تورپاق، بو هاوا، اود، سو نهدندیر؟
بو یاش، ایستی، سویوق، قورو نهدندیر؟
گئجه قارانلیغی دئ هاردان آلیر،
سؤیله بو آی ـ گونش نهدن نور سالیر؟
بس سن اؤزون کیمسن، نهچیسن، نهسن؟
کیمی تانییارسان، بونو بیلمهسن؟!
دوستلوق نه دئمکدیر، انسانلیق نهدیر؟
آدام نه؟ آداملیق نهدیر؟ سؤیله بیر!
گؤرورسونوز کی بو شعرلر چوخ ساده و آنلاییشلی بیر دیلده حتماً ده اؤز اصل دیلیندهدیر و فارسجا یازیلماسینا باخدیقدا، تورکجهیه چئویریلن شعر داها گؤزهل، داها ساده و داها دولغوندور. اوحدی، انسانلارا دگهر قایل اولاراق، انسانلاری اؤزلرینی تانیماغا چاغیریر و بئله سؤیلور:
باخ ای آچیق کتاب، تانی اؤزونو،
اؤیرهن هئچ اولماسا، میندن یوزونو!
حئیف اؤز قدرینی بیلمیرسن آنجاق،
یوخسا، سن محتشم کسسن، یاخشی باخ!
دونیانین سیرلاری سیمرغ تک اینان،
بدنین قافیندا اولموشدور پنهان.
دوز ایکی دونیادان آرتیق هر توکون،
سن ایکی دونیاسان کسهرسیز اؤزون.
سولار سنین اوچون یوک داشییاندیر،
یئللر قاصدیندیر، سؤز آپارانیندیر.
سنه آش پیشیریر مطبخده اود، باخ،
بزهییر سنین چون گونش، باغچا ـ باغ.
دونیانین موشکلون سن ائتدین آسان،
قورخدو قودرتیندن چؤللرده حیوان.
کولونگون آلتیندا داش موما دؤنر،
گؤزونه دمیر ده سو تک گؤرونر.
سویدون دریسینی پلنگین، شیرین،
قارتاللار، دورنالار اولدو اسیرین.
فیلی اوسارلاییب، ائلهدین اسیر،
ارکک سیر بوینونا سالیرسان زنجیر.
سنیندیر دونیادا گؤرونن نه وار،
سالدین باشلارینا اوسار و چیدار.
حیوانلار بیتگیلر یئمهگین اوچون،
یئر آلتدان چیخانلار بزهگین اوچون.
عقلین بیر گونشدیر، روحون آی، اینان،
علمین نوح گمیسی، جهل ایسه توفان.
اوحدی حاققیندا سؤزونو اوزاتماییریق؛ چونکو اینانیریق اوحدی، باشقا آذربایجان شاعیرلری کیمی آنا دیلینده فیکیرلهشیر، آنجاق فارسجا یازان شاعیر اولدوغو اوچون، اثرلرینین تورکجه چئوریلری، هم گؤزهلدیلر و هم ساده، اوخوناقلی. دقت بویورسا، اوحدینین اثرلرینده ده چوخلو آتالار سؤزو، دئییملر و اصطلاحلار واردیر کی تورکو دیلمیزده بیرینجی دفعه اولاراق فارس ادبیاتینا داخیل اولموشدور.
آذربایجان کلاسیک ادبیاتی گلیشدیکجه او ایرهلی گئدیر کی فورم و محتوا یؤنوندن فارس ادبیاتیندان باج آلیر. فارس شعری فترت دؤورهسینه گیرهرک، تورک ادبیاتی دیرچهلیر. ائلخانلیلار، قرهقویونلو، آغ قویونلو، صفویلر سارایلاریندا تورک دیللی شاعیرلر توپلانیب آذربایجان ادبیاتینی زنگینلشدیریب، یاشاییشین بوتون ساحهلرینی احاطه ائدهرک گؤزهل اثرلر یارادیب، میللتین ایستکلرینه جواب وئریرلر. تورک ادبیاتی گئنیشلهنیب، گلیشیر و بو زاماندا حتا فارس ادبیاتیینین شاه اثرلرینی آنا دیلیمیزده گؤروروک. فارس ادبیاتیندان چئویرمهلر همین بو زاماندان باشلاییر. گئتدیکجه ده فارس ادبیاتینین گئری قالدیغی و خلاء یاراتدیغی فضالاری دولدورور. هر حالدا، بو زاماندان سونرا ائله بیر بؤیوک شاعیر یوخدور کی تورک ادبیاتینا چئویرمهلی بیر اثر یاراتسین. آرتیرماق لازیمدیر کی بوندان سونرا بؤیوک شاعیرلر او جوملهدن صائب کیمی شاعیرلرین یارادیجیلیقلاری تورک دیلینده ده اولدوغو اوچون داها بورادا اونلارین اثرلرینین تورکجهمیزه ترجمهسی اوستونده بحث ائتمهییریک؛ چونکو اونلارین فارس دیلینده اولان اثرلرینی آنا دیلیمیزده ده گؤروروک.
ایران تورک ادبیاتی ائله دولغون، ائله گئنیش و محتوالی اولور کی بوتون ساحهلرده بوشلوقلاری دولدورور و آذربایجان شاعیرلری تام گوج، صنعت و نبوغلاریلا، ادبیاتیمیزی دونیایا تانیتدیرمادا بؤیوک آددیملار آتیرلار. فضولی، حبیبی، مسیحی، قوسی و یوزلرله بؤیوک شاعیرلریمیز یارادیجیلیقلاری آذربایجان ادبیاتینی بشری محتوالاریلا گلوبال سوّیهسینه یوکسلده بیلیرلر.
آذربایجان ادبیاتی 20 اینجی یوز ایلین باشلایغیجینا قدهر اؤز ایرهلی و قاباقجیل اولدوغونو قورویاراق، 20 ـ جی عصرده فارس شعری و ادبیاتی دا دیرچهلیر و چاغداش ادبیاتی زنگینلهشهرک، تورک دیلی سیاسی دوروملارا گؤره یاساقلانیر. یاساقلادیقجا گئری ساخلانیلیر. آنجاق دیلیمیز باغلانیرسادا اؤز وارلیغینی، گؤزهللیگنی و اؤزهللیگینی الدن وئرمهییب، زامانلا آددیملاییر. بو دورومدان اورتایا گلن شرایطه گؤره فارس شعرینین تورکجهمیزه چئویریمه ضرورتلری دویولور و دگرلی شاعیر و ادیبلریمیز بو تکلیفی بویونلارینا آلیب، آنا دیلیمیزین گؤزهللیگی و اؤزهللیگینی گؤسترمیشلر. او جملهدن صمد بهرنگی شاعیر اولمادیغی بیر حالدا، فارس شعرینین چاغداش اؤرنکلرینی ان گؤزهل بیر صورتده آنا دیلیمزه چئویرمیشدیر. بو چئویرمهلرده دیلیمیزین گوجونو بوتون اؤزهللیکلریله گؤروروک. بهرنگی فارس شعرینین ان گؤزهل نمونهلرینی سئچیب و ترجمه ائتمیشدیر کی بیز بورادا بو ایکی دیلده اولان شعرلری بیرگه اوخویوب گؤزهللیکلری گؤروب و حظ آلیریق. بورادا بهرنگینین ترجمهسیله شاملو، اخوان، فروغ فرخزاد و نیمانین شعرلرینی اوخویوروق.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی