فارس ادبیاتینی تورکجه اوخویاق - 3
باباطاهر عریان
باباطاهر ایرانین شؤهرتلی شاعیرلریندن اولاراق، فارس ادبیاتینین گؤرکملی و کؤکنلی شاعیریدیر کی دو بیتی آدلانان ـ دؤردلوک شعر فورماسینین شاعیریدیر. اونون دؤردلوکلری او قدهر شؤهرت قازانمیشدیر کی موسیقیده ده اؤزونه یئر آچیب و اورهکلره یاتیبدیر. او، عرفانی شعرلر سؤیلهین و لوکال دیلی و لهجهنی ایشه آپاران قودرتلی بیر شاعیردیر کی «بابا» دئییرلهرک تانینیر. آذربایجان ادبیاتیندا «دده» لقبینین تایی فارس ادبیاتیندا «بابا» لقبی ایشه آپاریلیر. بیزده ددهقورقود، دده قاسم و بو کیمی یوکسک ادبی مقاملاری اولان ائل آغ ساققالی تانینان ددهلریمیز کیمی ده فارس ادبیاتیندا عینی معنا وئرهن «بابا طاهر»، «بابا جعفر»لر کیمی «بابا»لار واردیرلار و بو خلقین اونلارا بسلهدیکلری حؤرمت و اردمی گؤستهریر.
بو شاعیر، باباطاهر عریان آدینا مشهوردور. عریان کلمهسی لوت معناسیندادیر. آنجاق بورادا عرفان عالمیندهکی اولان معناسی خاطیرلانیر. عریان و یا پالتارسیز دئمکله بئله دئیه بیلهریک کی شاعیر، دونیا علاقهلریندن، دونیا زینتیندن و اینسانی مشغول ائدهن هوسلردن سویونوب، اینسان روحونون پارلاق دویغولارینی چوخ آچیق و عریان شکیلده اؤز شعرلرینده عکس ائتدیرهن بیر شاعیر اولموشدور.
باباطاهر عریان شعرلرینی «لور» لهجهسینده یازمیشدیر و بوتون شعرلرینین وزنی، عروض وزنی اولان «مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل» وزنیندهدیر.
باباطاهر 326 هجری قمریده دونیایا گلیب و نهایت 410 جو ایلده دونیاسینی دگیشیبدیر. اؤز اصیل آدی طاهر و آتاسینین آدی فریدون اولموش. عؤمرونو سفرلرده گئچیرمیش و اسلاما درین محبت و علاقه بسلهیهرک عرفان درجهسینه چاتمیشدیر. اونون حاققیندا بیر نئچه افسانهلرده دیللرده گزیر. آنجاق شعرلری ساده، معنالی و خالق دیلینده بگهنیلندیرلر. بو شعرلری آذربایجان یازیچی، شاعیر و آراشدیریجیمیز بهرام اسدی آنا دیلیمیزه ترجومه ائدیب، عینی حالداکی چالیشیر باباطاهرین سؤزلرینی عینی معنادا دیلیمیزه گتیرسین. اونون وزنلرینی، ها بئله گؤزهللیکلرینی ده قورویا بیلمیشدیر. بهرام اسدی جنابلاری بو چئویرمهلر اوستونده چوخلو زحمتلر چکهرک، دیلیمیزین گوجلو اولدوغو دا اونون استعدادلی اولدوغونا یاردیم ائتمیش و نهایت گؤزهل بیر دیوانی آنا دیلیمیزه هدیه گتیرمیشدیر.
بهرام اسدی 1342 ایلینده اورومیه ده آنادان اولموش و بو گونه قدهر 20 دن آرتیق کتابین یازاری اولاراق آنا دیلینه، ائلینه و یوردونا محبتله تۏخونموش و گؤزهل اثرلر یاراتمیشدیر کی باباطاهرین دیوانینی تورکجهیه چئویرمهسی بونلارین بیریدیر. اسدی، عینی حالدا اورومیهده یاز یایینلارینین صاحیبیدیر و بو ساحهده ده دگهرلی اثرلری یایمیشدیر. آنجاق اونون شعرلرینه گلدیکده، ایلک اؤنجه، بیر منظوم مقدمهسینی اوخوماغا دڲهر. بو مقدمهنی بیرگه اوخویاق:
منظوم مقدمه
قدیملردن بئله نقل ائیلهمیشلر،
یازیلمیش اکباتاندا بؤیله دفتر،
قوجا الوندده سورموش حیاتین،
باباطاهر آدیندا بیر قلندر.
او دوزگون عشقلر پروانهسی ایمیش،
او عرفان گنجینین دوردانهسی ایمیش.
جوشارکن سینهسینده آللاه عشقی،
او اؤز دؤورانیینین فرزانهسی ایمیش.
اونا الهامچی دوزگون عرفان اولموش،
اونون عرفانی هر گون آرتان اولموش،
آتارکن دونیانین جیندیر چوخاسین،
بو دونیا زینتیندن عریان اولموش.
مثل اولموش آدی درویشلر ایچره،
ارهنلر، تانرییا ارمیشلر ایچره،
گزهن دیوانینی غرق ائیلهر البت،
اونو یوز مرحبا آلقیشلار ایچره.
یانیب هیجران اودوندا ناله چکمیش،
مجازلاردان اوزاق صادق بو درویش،
گؤروب یئددی شهر عرفان یولوندا،
قیلیبدیر انفس و آفاقی گردش.
سؤزو ساده، اؤزو ساده بو ابدال،
وئریب درویشلره بیر اؤزگه احوال.
اونون عارفلره بو ساده شعری،
نئجه وئرمیش گؤرون تاریخ بویو حال.
اولوب ساده بو ابدالین کلامی،
اونون اشعارینا حیراندی هامی،
نئچه یوز ایللر اوستوندن کئچیبسه،
یئنه مست ائیلهییر دونیانی جامی.
بیزیم تورک ائللری اولماز حبیبسیز،
آذربایجانیمیز عاشیق غریبسیز.
باباطاهر کیمی یانمیش غریبدن،
نهدن تورک ائللری قالسین نصیبسیز.
اونون دیوانینی سئیر ائیلهیردیم،
ظریف احساسینا حسرت یئیهردیم.
نئچه واخت ایدی بو دیوان الیمده،
اوتورموش کندیمه بؤیله دئیهردیم:
نولایدی سؤزلری تکلهشدیرهیدیم،
عجمله تورکلری اگلهشدیرهیدیم.
نولایدی کی باباطاهر قوجانی،
دده طاهر قیلیب تورکلهشدیرهیدم.
بو اولدو من بو اقداما گیریشدیم،
جسارتلی گئدیب گاهدان سوروشدوم،
بیلنلردن سوروشدوم بیلمهدیگیمی،
گئدیب طاهر اولان یوردا ایریشدیم.
قوجامیز سؤزلرین نیسگیللی یازدی،
سوزون گاه پردهلی، گاه بللی یازدی،
باباطاهر منیم بارماقلاریملا،
یئنی دیوانینی تورک دیللی یازدی.
نئچه مدت قلم دفترله اولدوم،
باباطاهر کتابین ختم قیلدیم،
باباطاهر من اولدوم سانکی گاهدان،
باباطاهر من اولموش یوخ یانیلدیم.
گلین تورک ائللری طاهر بابایا،
وئرهک اشعارینی باد صبایا،
آپارسین اؤلکه ـ اؤلکه، اویماق ـ اووماق،
ائله سوغاتدی بو تحفه اوبایا.
باباطاهردی بو گوللو ـ چیچکلی،
قیزیللی، اینجیلی، دورلو ایپکلی،
وارین سئیرانه بو پیرین باغیندا،
آغاجلارین گؤرون الوان لهچکلی.
کؤنوللرده نه نیسگیل، نه داغ اولسون،
اوجالیقدا باشیز هوندور داغ اولسون،
نه قدری وار بو دونیامیز ایلاهی،
بیزیم یوردلار بیزیم ائللر ساغ اولسون.
آذربایجانلیلار آد ائیلهسینلر،
بیزی بلکه بیر آن شاد ائیلهسینلر،
بو دیوانی آلیب رحمتله بیزدن،
گلهنلر بلکه بیر یاد ائیلهسینلر.
بهرام اسدینین ترجومه هونرینی باباطاهرین فارسجا ـ لور لهجهسیله چئویردیگی نئچه دؤردلوگونو بیرجه توتوشدوراق، اوخویاق:
تن محنتکشی دیرم خدایا،
دل حسرتکشی دیرم خدایا،
ز شوق مسکن و داد غریبی،
به سینه آتشی دیرم خدایا.
جانیم مئحنتلیدیر آللاه آی آللاه،
اورهک حسرتلیدیر آللاه آی آللاه.
یوواسیزلیق، غریبلیک سیخدی جانیم،
سینهمسه اودلودور آللاه آی آللاه.
***
خداوندا! به فریاد دلم رس،
کس بیکس تهیی مو مانده بیکس،
همه گویند طاهر کس ندیره،
خدا یار منه چه حاجت کس؟
کؤنول امدادینا سن یئت ایلاهیم،
بئکسلر کیمسهسی، سنسن پناهیم،
هامی سؤیلر بئکسدیر طاهر آنجاق،
نه لازم اؤزگه وارېمسا ایلاهېم.
***
الهی! واکیاشم واکیاشم،
مو که به دست و پایم واکیاشم.
همه از در برونن واته آیم،
ته گر از در برونی واکیاشم.
ایلاهی کیملر ایله من اولوم یار،
بئله السیز ـ آیاقسیز قالمیشام زار،
هامی قووسا سنه ساری سوروننم،
کیمه ساری گئدیم سن قووسان ای یار؟
گؤروندوگو کیمی تورک دیلینی بو شعرلرین فارسجاسیلا توتوشدوردوقدا، دیلیمیزین گوجلو و گؤزهل اولدوغونو دویوروق. البتده بو هونرین بیر مقداری دا چئویرمنه عایددیر. هر حالدا بورادا وزن، قافیه، معنا گؤزهلدیر و هئچ بیر آخساقلیق گؤزه گلمیر. ایندیسه نئچه باشقا شعرلری اوخویالیم:
به صحرا بنگرم صحرا ته وینم،
به دریا بنگرم دریا ته وینم.
به هر جا بنگرم کوه و در و دشت،
نشان از قامت رعنا ته وینم.
چؤله باخسام سنی صحرادا گؤررهم،
باخارسام دریایا دریادا گؤررهم.
باخارسام هر یانا داغدا ـ دوزهنده،
نیشانین قامت رعنادا گؤررهم.
***
شو تارت بوینم خواهش از پی،
شده کون و مکان از خلقت حی.
حقیقت بشنو از طاهر که گردید،
به یک «کن» خلقت کون و مکان طی.
قارانلیق بیر گئجه گؤررهم هویدا،
یاراتمیش یئر ـ گؤیو خلاّق دانا،
حقیقت دینله طاهردن کی اولموش،
بوتون کون و مکان بیر «کن » ده پیدا.
***
مو آن اسپیده بازم سینه سوهان،
چراگاه مو بیسر بشن کوهان.
همه تیغی به سوهان میکرن تیز،
مو آن تیغم که یزدان کرده سوهان.
***
من اول آغ لاچینام باغرین ایتیلتمیش،
منیم یایلیملاریم داغلاردا ایتمیش،
ایتیلدرلر قیلینجی قوورا ایله،
قیلینجام من منی تانری ایتیلتمیش.
اسدینین قلمی و اونون شعر دونیاسییدا بورادا اؤزونو گؤستهریر. بیر شعر دیلماجینین هونری و استعدادی بورادا گیزلنه بیلمز، بلکه اوزه چیخیب آیدینلاشار. یئنه ده نئچه شعری توتوشدورماق گرهکیر:
شو تارت بوینم تار تارو،
گرفته ظلمتش هر برج و بارو،
خدایا روشنایی بر دلم ده،
که تا وینم جمال هشت و چارو.
سنی گؤردوم قارانلیقلاردا هیهات،
آلار کن هر یانی قاپ قارا ظولمات،
گؤرهم تا سکگیز ایله دؤرد جمالین،
منیم بو کؤنلومو یارب! ایشیقلات.
***
شوی خواهم که پیغمبر بوینم،
دمی با ساقی کوثر نشینم،
بگیرم در بغل قبر رضا رو،
در آن گلشن گل شادی بچینم.
***
کؤنول پیغمبری ایستر کی گؤرسون،
بیر آن ساقیِّ کوثرله اووورسون،
قوجاقلارکن رضانین پاک مزارین،
گولوستانیندان اینجه قونچا درسین.
باباطاهرین شعرلری مین ایل سورهسینده فارس دیللی بیر خالقین دیلیندن دوشمهمیش. بونون سببی اونون شعرلرینین گؤزهللیگی، سادهلیگی و آخارلیغیندان ایرهلی گلیر. ایندی اسدینین چئویرمهلرینده ده بو سادهلیک، گؤزهللیک و آخیجیلیق گؤز اؤنوندهدیر.
هر آن کس عاشق است از جان نترسد،
عاشق از کنده و زندان نترسد.
دل عاشق بود گرگ گرسنه،
که گرگ از هی هی چوپان نترسد.
ایچین وورغون هاچان قورخار جانیندان،
هاچان قورخار بو خوودان زندانیندان،
کؤنول عاشیقدا بیر آج قوردا بنزهر،
بو آج قورد پنسیمز هایدان چوباندان.
***
خرّم آنان که از تن جان نزونند،
ز جانان جان ز جان جانان نزونند،
به دردش خو کرن سالان و هاهان،
به درد خویشتن درمان نزونند.
***
خوش اول کی بیلمهییر جیسمینده جانی،
جاناندان جانی یا جاندان جانانی،
سینیشمیش دردینه آیلارلا ایللر،
دوشوب آختارمادان درده دوانی.
یئنه ده آشاغیداکی توتوشدورمادا، اونلارین معنالارینا دقت بویورون و دیلیمیزین جانلی، یئتهرلی و مکمل اولدوغونو گؤرون:
خوشا آنان که از پا سر نزونند،
میان شعلهی خشک و تر نزونند،
کنشت و کعبه و بتخانه و دیر،
سرایی خالی از دلبر نزونند.
خوش اونلار کی آیاق ـ الدن چیخارکن،
اود ایچره یاش قورو بیلمزلر اصلاً،
یا کعبه، دئیر یا بتخانه، خاورا،
بوش ائو گؤرمزلر اؤز سئوگیللریندن.
***
خوشا آنان که سودا ته دیرند،
که سر پیوسته در پای ته دیرند،
به دل دیرم تمنای کسانی،
که اندر دل تمنای ته دیرند.
خوش اونلار کی سنه سئودالاری وار،
سنین آددیملارینا باش قویارلار.
منیم کؤنلوم سئوهر اول کسلری کی،
کؤنوللر ایچره بسلرلر سنی، یار.
***
دلا! دنگم، دلا! دنگم، دلا! دنگ،
ز دستم شیشهی ناموس بر سنگ،
همه واژن به مو بینام و ننگی،
کسی که عاشقه چش نام و چش ننگ.
***
کؤنول، دنگ اولموشام، دنگیم کاریخمیش،
ناموس شیشهم الیمدن داشا چاخمیش.
گلهن سؤیلر منه آدی باتیردین،
اولان عاشیق آدی ـ سانی بوراخمیش.
اسدی بواردا باباطاهرین 360 دؤردلوک شعرینی چئویرمیش و دگهرلی بیر هدیهنی آذربایجان ادبیاتینا باغیشلامیشدیر. بورادا بیز فارسجانین بو شعرلرده اولان گؤزهللیگینی اؤز دیلیمیزده گؤروب دوشونوروک و اینانیریق کی بئله ترجومهلر آنا دیلیمیزده اولاراق، داها فارس دیوانینا مراجعت ائتمک ضروریتینی حیس ائتمیریک. چونکو اسدی جنابلاری بو شعرلری بوتونلوکله چئویرمیش و آنا دیلیمیزدهکی گوج، باجاریق و گؤزهللیک اونون تام معناسیلا برابر بیزه یئتیرمکده هئچ بیر زورا قالمیر. ایندی بو گؤزهللیگی داها چوخ دویماق اوچون آشاغیداکی شعرلره باخین:
نصیب کس نبی درد دل مو،
که بسیاره غم بیحاصل مو،
کسی بو از غم و دردم خبردار،
که داره مشکلی چون مشکل مو.
منیم دردیمده کیمسه اولماسین دا،
کی بؤهده قالمیشام دون ـ گون فغاندا،
اولار دردیمدن اول کیمسه خبرلی،
منیم تک مشکلی اولسون اونون دا.
***
سیه بختم که بختم واژگون بی،
سیه روجم که روجم سرنگون بی،
شدم آوارهی کوی محبّت،
ز دست دل که یارب! غرق خون بی.
قارا بختیم بو بختیم ویران اولسون،
گونوم قارا همیشه هر دان اولسون،
محبّت کویینه آوارا دوشدوم،
کؤنولدن کی تیلیت یارب! قان اولسون.
***
قضا رمزی ز چشمان خمارش،
قدر سرّی ز زلف مشکبارش.
مه و مهر آیتی زان روی زیبا،
نکویان جهان آیینه دارش.
قضا سیررین او سوزگون گؤزدن آلی،
قدر قارا او تئلدن سیرری چالی،
گونش له ای او اوزدن بیر نیشانه،
جهان گؤیچکلری گوزگو میثالی.
***
سیاهی دو چشمانت مرا کشت،
درازی دو زلفانت مرا کشت.
به قتلم حاجت تیر و کمان نیست،
خم ابرو و مژگانت مرا کشت.
***
قارا جوت گؤزلرین جان آلماغا بس،
اوزون جوت ساچلارینلا صبریمی کس،
منی اؤلدورمهگه اوخ ـ یای نه لازیم،
او اگری قاشلارین، کیرپیکلرین بس.
بهرام اسدی دیلیمیزین گوجونه آرخالاناراق، گاهدان گؤزهل کلمهلرین یارانماسینا دا موفق اولور و نئچه ـ نئچه سؤزجوکلری دیلیمیزه آرتیرمادا اؤز باجاریق و استعدادینی گؤستریر. بوندان علاوه گؤزهل ایماژلار، استعارهلر، ترکیبلر و دئییملرین تورکجهسینی وئرمهده اؤزونو گؤستریر:
نوای ناله غم اندو ته زونو،
عیار قلب خالص بو ته زونو.
بوره سوتهدلان واهم بنالیم،
که قدر سوتهدل دلسوته زونو.
تانیر غملی غمین کؤهنه آجارین،
بوتون آنلار، بوتون قلبین عیارین.
گلین بیر سیزلایالیم آی یانارلار،
یانار آنجاق بیلر قدرین یانارین.
***
بوره بوره دلا! حال دلم بین،
بوره حال دل ناقابلم بین،
محبت کشتم و بر دشمنی داد،
بوره کشت و بر بیحاصلم بین.
گلیب ده گؤر بو کؤنلوم حالینی سن،
سور احوالی بو ناقابل اورهکدن،
محبت اکمیشم مئحنت بیتیرمیش،
امهکسیز اولموشام گؤر بیر ناسیل من!
***
خدایا داد از این دل، داد از این دل،
که یک دم مو نگشتم شاد از این دل.
چو فردا دادخواهون داد خواهند،
بگویم صد هزارون داد از این دل.
بو کؤنلون داد الیندن داد الیندن،
کی بیر آن اولمادیم من شاد الیندن،
صاباح داد ایستهینده داد آلانلار،
چکیم یوز مینلر ایله داد الیندن.
***
چرا آزرده حالی ای دل ای دل!
مدام اندر خیالی ای دل ای دل!
برو کنجی نشین شکر خدا کن،
که شاید کام یابی ای دل ای دل!
نهدن کؤنلوم، بئله پوزغوندو حالین،
نهدن دایم پریشاندیر خیالین،
سیخیل بیر گوشهیه آللاها شوکر ائت،
بولاسان بلکه دلدارین وصالین.
***
خداوندا، مو بیزارم از این دل،
شو و روزان در آزارم از این دل،
ز بس نالیدم از نالیدنم تنگ،
ز مو بستان که بیزارم از این دل.
ایلاهی، من کی دویدوم بو کؤنولدن،
گئجه ـ گوندوز غم اویدوم بو کؤنولدن،
او قدری سیزلادیم اولدو داریسقال،
گل آل مندن کی دویدوم بو کؤنولدن.
***
آلالهی کوهساران هفتهی بی،
بنفشه جو کناران هفتهی بی،
منادی میکرم شهر و به شهرو،
وفای گلعذاران هفتهی بی.
بو داغلاردا لالا بیر هفتهلیکدیر،
بنفشه چای آرا بیر هفتهلیکدیر.
دوشرکن جار ساللام اؤلکه ـ اؤلکه،
گول اوزلرده وفا بیر هفتهلیکدیر.
***
آلالهی کوهسارانم تهیی یار،
بنفشه جو کنارانم تهیی یار،
آلالهی کوهساران هفتهی بی،
امید روزگارانم تهیی یار.
منه آل لالهسن داغلاردان ای یار!
آخان چایدا بنفشه، ریحان ای یار!
داغین آل لالهسی بیر هفتهلیکدیر،
اوزون ایللر بویو آرزومسان ای یار!
***
عزیزا! کاسهی چشمم سرایت،
میان هر دو چشمم جای پایت،
از آن ترسم که غافل پا نهی تو،
نشیند خار مژگانم به پایت.
سنه بو گؤز پیالهم یئردی جانیم،
سنه وار گؤز آراسیندا مکانیم،
خبرسیز قورخورام آددیم قویاندا،
آیاغین اینجیده کیرپیک تیکانیم.
***
یکی درد و یکی درمون پسندد،
یکی وصل و یکی هجرون پسندد،
مو از درمون و درد و وصل و هجرون،
پسندم آنچه را جانون پسندد.
بیری دردی، بیری درمانی سئومیش،
بیری وصلی، بیری هجرانی سئومیش،
بو درمان ـ درد، هجران ـ وصل ایچیندن،
سئویب جان هر نهیی جانانی سئومیش.
***
خوش آنان که نه سر دارن، نه سامان،
نشینن هر دو یا پیچن به دامان،
شو و روزان صبوری پیش گیرن،
به یاد روی دلداران مدامان.
خوش اونلار کی نه ائو یاپمیش، نه چارداق،
قوجاقلارکن دیزی ائیلهرلر اوتراق،
گئجه ـ گوندوز یاری یاد ائیلهیرکن،
بیرینجیک ایشلری دؤزمکدیر آنجاق.
هر حالدا گؤردوگوموز کیمی، باباطاهرین شعرلری بوتون گؤزهللیگی و تام معناسیلا آنا دیلیمیزده واردیر. بو وارلیغی بهرام اسدی دیلیمیزه پای گتیرمیش و بیزی باباطاهرین فارس شعرلرینی اوخوماقدان قورتارمیش، باشقا سؤزله باباطاهری آذربایجان ادبیاتینا گتیرمیشدیر. اونو ساغ اولسون.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی