حسام الدین خویی / تحفه حسام
حسام الدین خویی
عالم، شاعر و زبان شناس قرن هفتم هجری حسام الدین حسن ابن عبدالمؤمن خویی، نام خود را با نگارش آثاری به زبانهای فارسی، ترکی و عربی جاودانه کرده است. او، بین سالهای 600 الی 610 هجری قمری در شهر خوی بدنیا آمد و پس از تحصیل علوم مختلف زمان، بر زبانهای جاری و زبانهای باستانی تسلط یافت و با نگارش آثاری ماندگار شهرت یافت و به دربار سلاطین سلجوقی فرا خوانده شد. او در دربار سلاطین ارج و منزلت یافت و بیش از پیش توانست در گسترش و توسعه ی علوم زمان توفیق بدست آورد. وی آثار خود را تقدیم به سلاطین سلجوقی کرده و بعد از عمری تلاش در عرصه های علوم زمان به سال 686 قمری رخ در نقاب خاک کشید. از او کتابهای ذیل در دست است:
نصیب الفتیان و نسیب التبیان(550 بیت عربی- فارسی) / نزهه الکتاب و نحفه الاحباب(قواعد نگارش فارسی و عربی) / /قواعد الرسائل و فوائد الفضایل(قواعد انشا فارسی) / دیوان(تورکی و فارسی) / ملتمسات / تحفه حسام.
او به سه زبان عمده ی جهان اسلام – عربی، ترکی و فارسی – تسلط داشته و آثارش را به هر سه زبان نوشته است. تلاشهای وی برای آموزش این زبانها به ملتهای مسلمان از خدمات گرانبار اوست. در میان آثار وی، تحفه ی حسام از ارزش والایی برخوردار است و در این کتاب می کوشد تا زبان فارسی را که سلجوقیان در آن محدوده ی تاریخی برای توسعه و گسترش آن تلاش می کردند برای ترک زبانان آذربایجان بیاموزد و برای این امر، از هنر شعری استفاده نموده و به صورت مرسوم نصاب، دو زبان را آموزش داده است. زبان اصلی کتاب ترکی است و برای ترک زبانان، فارسی را می آموزد. در این کتاب بالغ بر 1300 واژه را با روشی نوین نسبت به آن زمان می آموزد و جالب آنکه از واژگان بسیار اصیل بهره می گیرد و نه تنها واژگان، بلکه افعال، اصطلاحات و حتی ضرب المثلها را نیز می آموزد.
زبان او در آموزش زبان برخاسته از هنر شعری است که بسیار روان و محکم است و با تسلط بر اوزان شعری، و با استفاده از اوزان مختلف تنوع خاصی به اثر داده و رغبت آموزندگان را افزایش داده است. نمونه ای از اشعار او:
"خدا" تانری، "توانگر" معنی سی بای، ایشه بویروق ائدیجی "کارفرمای".
"بزرگ" اولو، "پیامبر"دیر خبرچی، فرشته دیر "سروش"، اؤگ دن کئچن "رای".
"ستاره" اولدوز و "خورشید" گونش، "زمین" یئر،" آسمان" گؤی، "ماه" دیر آی.
"پرستو" قیرلانغیج، "یاهو" دگنک، دخی بیر هندلی سلطان دیر "رای".
"تبر" بالتا، قیلیج "شمشیر" و "تیر" اوخ، "سپر" قالخان، "کمین" پوسقو، "کمان" یای.
"شش" اؤیکن، "گرده" بؤیرک، "دست" ال دیر، "زبان" دیل، "دل" کؤنول، "سر" باش، آیاق "پای". . .
ارزش کتاب حسام الدین خویی این است که جزو نخستین آثاری است که دوستی بین زبانها و ملتها را نشانه گرفته و برای ایجاد این دوستی تلاش می کند. همچنین نشان می دهد که زبان ترکی دارای ادبیاتی غنی بوده و رغبت ترک زبانان آذربایجان برای آموزش زبان فارسی وجود داشته است. ادبیات ترکی در این مقطع زمانی بسیار گسترده بوده و صدها شاعر و دانشمند آثار خود را به زبان مادری خود می نوشتند که از آن جمله می توان به مولانا بلخی، خواجه علی خوارزمی، خواجه احمد فقیه، شیخ صفی الدین اردبیلی، مولانا عتیقی زنجانی، عزالدین حسن اوغلو اسفراینی، خواجه احمد دهانی و دیگران اشاره کرد که آثار ارزشمندی از آنان در دست است، هرچند که بسیاری از این آثار هنوز در کشور خودمان چاپ و منتشر نشده اند.
حسام الدین خویی با تسلطی که بر زبانهای عربی، فارسی، ترکی و حتی پهلوی و دیگر زبانهای باستانی دارد تلاش می کند تا این نعمات بشری از بین نرود و همچنان زنده و پویا فراگرفته شوند و به همین خاطر هم دهها واژه از زبان پهلوی می توان در داخل هزار و سیصد واژه ی فارسی موجود در تحفه ی حسام یافت. در این میان تنوع اوزان شعری حسام نیز قابل ذکر است که توانسته است در 302 بیت – کل ابیات این اثر – در 20 باب 20 وزن عروضی را بکار گرفته و در اثر زیبای خود تنوعی بی بدیل بیافریند که در نوع خود بی نظیر و نشانگر توانمندی و تسلط وی بر ادبیات زمان دارد. از این گذشته، تسلط وی بر قواعد هر سه زبان مطرح دنیای اسلام، از صرف و نحو تا واژگان و اصطلاحات حیرت انگیز است.
نگارش کتاب تحفه ی حسام به احتمال زیاد بین سالهای 640 الی 650 قمری اتفاق افتاده است و نسخه های خطی بسیاری در گوشه و کنار جهان از این اثر موجود است که نخستین بار در سال 1994 بر اساس نسخه آکادمی علوم جمهوری آذربایجان در باکو منتشر شد و سپس دکتر حسین محمدزاده صدیق و پرویز زارع شاهمرسی در سال 1389 بر اساس همین چاپ منتشر نمودند. تردیدی نیست که این کتاب امروز هم ارزش علمی خود را داراست و هنوز ادیبان ترک و فارس می باید که واژگان مطرح در این اثر را بازتولید کرده و بر گنجینگان فرهنگ امروزی بیفزایند، زیرا بسیاری از این واژگان امروز فراموش سده و یا حتی شناخته نشده اند.
تحفه حسام م.کریمی
آذربایجان ادبیاتی اوچ دیلده اولاراق، - عربجه فارسجا و تورکجه- یوز ایللر بویو گلیشمه سینی داوام ائدیب و بوگون ده داوام ائتمه ده دیر؛ پهلوی رژیمی نه قده ر چیرکین عمللریله تورک دیلینی قیسناغا قویوبسا دا، تورک دیلینی ازه بیلمه دی و هئچ بیر رژیم ده بئله بیر تهلوکه نی یارادا بیلمز. یوزایللر بویو تورک دیلی آذربایجاندا خالقین دانیشیق و علمی – ادبی دیلی اولاراق، عربجه و فارسجا ایله چیگین – چیگینه ایره لی گئدیب و بوگون ده دونیا دیللری آراسیندا بیر دیری و جانلی دیل کیمی اؤزونو گؤسته ریر.
تورک دیللی ادبیاتین تاریخی ایراندا، اؤزه للیکله آذربایجاندا مین ایللری آرخادا قویوب و بوگونه قده ر زنگین و قالارقی بیر خزینه نی بیزلره میراث قویوبدور. الیمیزده اولان داش یازیلار، گؤن اوزه رینده تاپیلان یازقیلار و باشقا کاغاذ اوستونده الده ائدیلن کتابلار تورک دیلینین تاریخینی گؤسته ریر. بیر زامانلار شیخ صفی اردبیلی نین تورکجه "قارا مجموعه " سینی اورتایا گتیرنده بیر سیرا عالیم نمالارین گؤزو کلله سیندن چیخیردی. آمما "تحفه حسام" کیمی اثرلرین اورتایا گلمه سی بئله اثرلرین اورتادا اولدوغونو داها آرتیق قبوللاندیریر. تحفه حسام یئددینجی یوزایلین اورتالاریندا یازیلمیشدیر. بو ده یرلی اثرین یازاری، یئددینجی یوزایلین بؤیوک دیلچی، عالیم و شاعیری خویلو حسام الدین حسن ابن عبدالمؤمن دیر کی 600 – 610 قمری ایللری آراسیندا خوی شهرینده دونیایا گلدی. تحفه حسامین یازیلدیغی تاریخ ده 640 – 650 ایللری آراسیندا اولموشدور. حسام الدین، سلجوقلارین سارایی ایله سیخ باغلی اولاراق، اثرلرینی او سولاله نین سولطانلارینا تقدیم ائتمیش و نهایت 686 اینجی ایلده دونیادان کؤچموشدور.
تحفه حسامین چاپی باکیدا 1996جی ایلده و دیرلی عالیملر خانیم طیبه علی لکبراووا و جمیله صادق اووا آذربایجان علملر آکادئمیاسیندا باش وئرمیشدیر. همین کتابی ایراندا دوکتور حسین محمدزلده صدیق و شاهمرسی جنابلاری طرفیندن بیر ده کؤچورولوب و عرب الیفباسیلا باسیلمیشدیر. شاعیرین تحفه ی حسام اثری تورکجه اولاراق بو بیت لرله باشلانیر:
"خدا" تانری، "توانگر" معنی سی بای، ایشه بویروق ائدیجی "کارفرمای".
"بزرگ" اولو، "پیامبر"دیر خبرچی، فرشته دیر "سروش"، اؤگ دن کئچن "رای".
"ستاره" اولدوز و "خورشید" گونش، "زمین" یئر،" آسمان" گؤی، "ماه" دیر آی.
"پرستو" قیرلانغیج، "یاهو" دگنک، دخی بیر هندلی سلطان دیر "رای".
"تبر" بالتا، قیلیج "شمشیر" و "تیر" اوخ، "سپر" قالخان، "کمین" پوسقو، "کمان" یای.
"شش" اؤیکن، "گرده" بؤیرک، "دست" ال دیر، "زبان" دیل، "دل" کؤنول، "سر" باش، آیاق "پای". . .
بو کتاب 302 بیتده، 20 بؤلومده و 20 وزنده یازیلمیشدیر. بو قده ر الوان بحرلرده یازیلماغی هم شاعیرین باجاریغینی گؤرسته ریر، هم ده کتابین الوانلیغی گؤز اؤنونده جانلاندیریر.
حسام الدین اوچ دیله – عربجه، فارسجا و تورکجه یه تسلطی اولاراق، اوچ دیلده ده اثرلر یازمیشدیر. اونون اثرلریندن بیر نئچه سی بونلاردیر:
نصیب الفتیان و نسیب التبیان(550 بیت عربجه فارسجا)
نزهه الکتاب و نحفه الاحباب(عربجه – فارسجا انشا قلاووزو)
قواعد الرسائل و فوائد الفضایل(فارسیجا یازی قیلاووزو)
دیوان(تورکجه و فارسجا)
ملتمسات
تحفه حسام
بیلدیگیمیز کیمی تحفه ی حسام ایلک دؤنه اولاراق 1994 ایلینده باکیدا چاپ اولموشدور. همین یاییلان اثر، ایراندا دوکتور حسین محمدزاده صدیق و پرویز زارع شاهمرسی نین چالیشماسی اساسیندا 1389جو ایلده باشدان تهراندا یاییلیر و ادبیاتیمیزا، هابئله دیل خزینه میزه باشقا بیر اثر آرتیریلیر. ایلک اؤنجه بونو دئمک لازیمدیر کی بو اثرین چاپی و یتییلماسی بؤیوک بیر خدمت ساییلیر.
تحفه ی حسام کتابی، بیر دیلچی یازارین دیل حاققیندا معلوماتی و شعر هنرینی بیرگه گؤسترمه ده دیر. بورادا شاعیرین شعر هنرینی و دیل معلوماتینی بیرگه گؤروروک. اونون تورکجه شعرده باجاریغی و دیلده اولان مهارتی قارشیندا باش اگمه دن باشقا بیر ایش گؤرمک اولماز. بو اثرین یازی تاریخی ادبیاتیمیزین آچیقلاماسیندا بؤیوک بیر رولو اوینایا بیلر. حسام الدین بو اثری تورکجه یازمیش و تورک دیللی خالقینا فارسجانی اؤیرتمه یه چالیشیر. بورادا 1250 دن آرتیق تورکجه سؤزجویو و همین ساییدا فارسجا سؤزجویو قارشی – قارشیا قویوب و معنالاییر. بئله شعرله دیل اؤیرتمه اوصولو "نصاب" آدلاناراق، نمونه لرینی تاریخده چوخ گؤرموشوک؛ آنجاق تورکجه – فارسجا نصابلارین بلکه ده ایلک نمونه سی همین کتابدیر. آنجاق بونو دا اونوتمایاق کی بئله بیر اثرین یازیلماسی 640- 650 هجری قمری ایللرینده باشقا بیر معناسی دا اولا بیلر: بو زامان آذربایجاندا تورک دیلی یئرلی دیل اولاراق، فارسیجانی اؤیرنمه یه ماراقلانانلار اوچون یازیلمیشدیر. باشقا یؤندن بونا اینانماق اولور کی بو زامان ادبی تورکجه اثرلر واریمیش و بو دا اونلاردان بیری دیر. بونو قبول ائده رسک، دئمک اولور کی آذربایجاندا تورک ادبیاتی بوندان یوز ایللر اؤنجه باشلامیش و یئرلی بیر ادبیات واریمیش. بو اثرین وارلیغی بونو اثبات ائدیر کی تورک ادبیاتی بو زامانلار اؤز زیروه سینه ال تاپمیش و خالق آراسیندا اؤزونه یئر سالمیشدیر. بوندان علاوه داها آرتیق دیققت ائتمه لی یئر بوراسی دیر کی عروض وزنی شعریمیزده اؤزونو ایناندیرمیشدیر کی بئله اؤیره تمه لی اثرلرین تورکجه یازیلماسی بیر قانون – قایدا کیمی یئر آلمیشدیر. بو اثر بو یؤنلردن داها ده یرلره مالیک اولور. بیلیریک بو یوزایلده بوتون ایرانین باشا باشیندا خوراساندان توتوب آذربایجانا قده ر یوزلر شاعیر و بیلگین باش قالدیریب و آنادیلیمیزده اثرلر یارادیرلار. بونا اؤرنک اولاراق مولانا محمد بلخی، خواجه علی خوارزمی، عزالدین حسن اوغلو اسفراینی، خواجه احمد دهانی، شیخ صفی الدین اردبیلی، مولانا عتیقی زنجانی، خواجه احمد فقیه و یوزلرله باشقا تورک شاعیرلریمیز همین بو عصرده باش قالدیریرلار و اؤلمز اثرلر خالقیمیزا تحفه وئریرلر.
تحفه ی حسام اثری تورکلره فارسیجانی اؤیرتمه تکلیفینی بوینونا آلمیشدیر؛ باشقا سؤزله، تورک دیلی خالقین اساس دیلی اولموش و فارس دیلی ایکینجی دیل کیمی حؤرمت قازانمیش و اونو اؤیرنمه یه ماراق یارانمیشدیر. تحفه ی حسام دا دیل اؤیرتمه اوصولونو و مقصودونو شعر ایله یئرینه یئتیرمکده دیر. گاهدان ایلک سؤزجویو تورکجه سئچیب، فارسجا معناسینی وئریر و گاهدان دا ترسینه، فارسیجا سؤزجویو وئریب و تورکجه معناسینی آنلاتماغا چالیشیر. بو ایشی شعرده گؤرمک داها ادبیات ساحه سینده یازارین تسلط و باجاریغینی گؤسته ریر. بورادا گاهدان ساده بیر یول ایله، ساده کلمه لری و ساده معناسینی وئریر، گاهدان ترکیبی سؤزجوکلری اورتایا گتیریر، گاهدان دا اصطلاحلاری، دئییم لری و حتا آتالار سؤزلرینی میدانا گتیریر. بونا گؤره ده گاهدان ادبی و آغیر بیر دیل ایله اوز – اوزه گلیریک. بیز بورادا بوگونکو دیلیمیزین زنگینلیگینی و باجاریغینی اونون شعر دیلینده تاپیریق. بو گؤسته ریر کی دیلیمیز یوز ایللر بویو ادبیات عنعنه سینی آرخادا قویوب، ادبی بیر دیل اولموشدور؛ آنجاق بو اثرلر بوگونه قده ر الیمیزه چاتمامیشسا دا دیلیمیزین آخساقلیغی یوخ، بلکه سیاسی گئدیشاتین نتیجه سی کیمی ده یرلندیرمه لیدیر. اؤته ری بیر باخیشلا دیلیمیزین اینجه لیکلرینی و گؤزه للیگینی ده بورادا گؤرمک چوخ دا چتین دئییلدیر. اؤرنک اولاراق بوردا بیر سیرا سؤزجوکلر چوخ ادبی و ائرکن سؤزجوکلردیر کی بوگون ده اؤز گؤزه للیگینی ساخلامیشدیر: اوس = خرد، عقل / اوسلو = خردمند – هوشمند / یئلکن = بادبان / بللی = هویدا / تانیق = گواهی / سرب = قورشون / تونج = روی / سایریلیق = خستگی / اؤیکن = شش، بؤیرک / چیق = ویژه / کنه ز = آسان / اوچماق = مینو / نفجه = راسو / کؤیون = بسوز / تؤره = آیین / فربه = سمیز/ نسنه = شئی / و . . .
بیر سیرا کلمه لر داها بوگون دیلیمیزدن ائشیگه چیخمیشدیر : قانی = هانی؟ / قوج = سخن چین / گؤیگو = داماد / سیرچا = آبگینه / قیساج = انبر / اورس = سندان / اگه = سوهان / بیچگی = اره / و یئنه : پژول = تویوق / ژم = آوورد / مل = سوچی / دژم = قایغی/ پژ = سارپ / دوژه = بوتراق / راژی = تینوس / دیژه = موررنگ (ص48) / ژیوه = سیماب (ص48) / وژه = وجب(ص34) و . . . بیر سیرا سؤزجوکلر تانینمامیش قالمیشدیر: ، دوژه (ص42)، نیژه (ص30)، آژخ (ص38)، مژیده (ص38) /و . . .
بورادا گاهدان شاعیریمیز تاتجا، پهلویجه سؤزجوکلری ده اونوتماییب و صراحتله اونلاردان آد آپاریر. او دا شاعیرین فارسیجا، تورکجه و عربجه دن علاوه بو دیللره تانیشلیغینی گؤسته ریر :
تاتجا "تو" و "ماست" قایماق و یوغورت "کفچلیز"ه ایت بالیغی، "کرم"ه قورت(ص42).
"اورنگ" پهلویجه تخت، اولا تاج "دیهیم"، مانی کتابی ارژنگ، "ژنگ" ایس و پاس ا دئرلر(ص52).
پهلویجه "یک وژه" دیر بیر قاریش، سؤیمه گه "دوشخیم"، آق – "نفرین" قاریش(ص34).
سارقیغی "فرخال"، ساچین اورلوسو "مرغول"دور طم ده شول اگری توما دئدیکلری "قابول"دور.
بورادا گلن شعرلرده آخیجیلیق گؤزدن ایراق قالمیر:
"تاش" بوچوغو، "پاشنه" اؤکچه، "آبا" آش دیر، "پشم" یون و یان "سو"، "یشم" یاشیل داش دیر.
"سرخ" قیزیل دیر، یاشیل "سبز" و ساری "زرد" دیر، "خشک" قورو، "خشکمار" توتروق و "تر" یاش دیر.
"قارا" سیه، "کبود" گؤگ، "سپید" آق دور، "بید" و "سپیدار" سؤیود و قاواق دور.
"درد" آغری، "دزد" اوغرو، "درون" ایچ و "در" قاپی "بی گاه" ائر، "دیر" گئج و "دور" ایراق دور.
آشاغیداکی بیتده بیر آتالار سؤزو و بیر فعلین مختلیف زامانلاردا حالتینی گؤسته ریر:
"هرکه جوید یابد"، ایسته ین بولا، " باد" اولسون، "بود" ایدی، "باشد" اولا.
"دختر" اندر معنی ده قیزدیر اؤگئی "کار ما به شد" : ایشیمیز اولدو کی.
بیر بؤلومو – 13جو بؤلومو بوتونلوکله فعل اوچون آییرمیشدیر:
گمان بردن = سئزمک / تراویدن = سیزماق / شناویدن = سودا اوزمک / فریبیدن = آلدانماق و . . .
بو اثری یاییلماغا حاضیرلایان عزیز یازارلاریمیز، اونو عرب یازیسیندان کؤچوروب و بوگونکو دیلیمیزه اویغولاشدیرمیشلار. شوبهه یوخدور بو ایش اوچون آغیر زحمته دوشوب و سؤژز خزینه میزه آرتیریبلار. آنجاق بیر سیرا یانلیشلارا دا یول وئرمیشلر. مثلا باکیدا یازیلان نوسخه ده "شپش" کلمه سینی بیت معناسیندا "سپش" اوخوموش و بیرینجی "ش" اوستونده اوچ نوقطه نی ضمه یازمیشلار و تاسوفله ایراندا چاپ اولان اثرده ده همین یانلیش عینا گئتمیشدیر. بئله لیکله بیر سیرا یازی یانلیشلاری واردیر. بونلارین ساییسی 30 دان دا آرتیقدیر. اؤرنه یین: آغری کلمه سی (ص45) درد معناسیندا آغیر اوخونموشدور. سوموک استخوان معناسیندا سوکوک(ص59) اوخونموشدور. سگسار دله معناسیندا ساغسار (ص36) یازیلمیشدیر. گلگونه کلمه سی قارشیندا فکر(ص30) قویولموشدور و . . .
گاهدان کلمه نین معناسی تانینمامیش قالمیش و هئچ ایضاح ائتمه دن واز کئچیلمیشدیر: تینوس(ص46) / فنجا / خوی(ص15) / و . . .
گاهدان تورکجه و فارسجا کلمه هانسی اولدوغو دا بیلینمیر. نمونه : خوی = در(ص36)، دارا = چاک(ص36)، ناهید = زهره(ص52) و . . .
2) تورکجه و فارسیجا سؤزجوکلر بیر – بیریندن آیریلمیش و آراشدیرماجیلارین گؤزل و علمی ایشلریندن گؤزه ل بیر ایش ساییلیر. آمما بیر بالاجا بوندان دا یاخشی اولا بیلردی. دوزگون معنالاری بیر – بیری نین توتوشدورماسیندا یازسایدیلار داها گؤزه ل اولاردی. منجه بو کتابی یازماقدا و چاپا حاضیرلاماقلا، گره ک تورکجه سؤزجوکلری "Bold" یازاراق، فارسجا کلمه لری ده گییومه ایچینده یازماقلا(بورادا یازیلان کیمی)، شعر بوتونلوکله اؤزونو گؤسته رردی:
"خدا" تانری، "توانگر" معنی سی بای، ایشه بویروق ائدیجی "کارفرمای".
"بزرگ" اولو، "پیامبر"دیر خبرچی، فرشته دیر "سروش"، اؤگ دن کئچن "رای".
بئله لیکله هم تورکجه و هم فارسیجا سؤزلر معلوم اولوب و کلمه لر دوزگون اؤیره نیلر. بو ایشی گؤرمکله چاپ ایشی دوزگون و علمی سویه تاپار. آرزیلیرام گلن چاپدا بو ایشی گؤرسونلر. حتا بونا اینانیرام کی گاهدان کلمه لرین ده آیری یازیلماسیلا اوخوماغین راحات اولماسینا یاردیمچی اولار، اؤرنه یی:
"پیه"ه ایچ یاغی، "شاش"ه سیدیک، کئچه "نمد"، "رخنه" گودوک،
"موز"ه ادوک، "گربه" چدوک، "بزغاله" اوغلاق، کئچی "بز".
3) بیر سیرا سؤزجوکلرین معناسی آیدین آچیقلانماییب. من دئمک ایسته میرم کی تصحیح ائدنلر بونلاری بیلمه ییب واز کئچیبلر. آنجاق واز کئچمه لری بیر آخساقلیق اولا بیلر. بو آخساقلیق گلن چاپلاردا آرادان گؤتورمه لیدیر. بونون اوچون آیری بیر زحمت لازیمدیر و ده یرلی یازارلاریمیز حتما بو ایشی گؤره جکلر. بو سؤزجوکلردن بیر نئچه سینی گؤسترمک اولور: هسر / نیژه / پژاوند / ساغسار / پژ / و . . .
4) سؤزجوکلری یازاندا یاپیشان اک لری آییرماق، اوخوجولارین ایشینی یونگوللشدیرردی. بو ایش ده گؤرونورسه داها یاخشی اولار (من بو یازیدا نمونه لرینی گؤستردیم).
5) منجه داها یاخشی اولاردی هر صحیفه نین آستیندا همان صفحه ده اولان سؤجوکلر آچیقلانایدی. بو ایش اثرین دوزگون اوخوماسینا یاردیمچی اولاردی. بیر ادبی اثر کیمی ده دوشونمه و اوخونماسی داها ساده و راحات اولاردی.
6) اثرین آراشدیرماسی بو ایشین ده یرینی داها آرتیراردی. بو اثر نئچه یؤندن ارزشلی و دیقته لاییقدیر. آنجاق لاییقیجه آراشدیریلمامیشدیر، اونوندا تاریخی موقعیتی، ادبیات و دیل تاریخیمیزدن یئری آچیقلانمامیشدیر.
7) بو اثره یازیلان اؤن سؤز چوخ ساده و قیسسالمیش یازیلمیشدیر. کتابین ده یری بوندان داها آرتیقدیر و بئله گؤزله نیلیر کی گلن چاپ اوچون زنگین و داها یؤنلو اؤن سؤز اونون اوچون حاضیرلانسین.
8) دیلیمیزین اؤیرنمه سینده بئله اثرلرین ائتکیسی دانیلمازدیر. بو یؤنه ده اشاره لر و بو ساحه ده یازیشمالار گره کیر.
9) دیلیمیزین موقعیتی ده آچیقلانسایدی داها ده یرلی اولاردی. بونا گؤره هر سؤزجویون کؤکو تانینمالی، معنالاری مختلیف سؤزکولردن تاپاراق، تاریخ بویو اولغونلاشدیغی و گلیشمه سینی ده وئرمک لازیمدیر.
10) بو اثر داها گؤزل و علمی اولاردی کی بو سؤزجوکلر مرتب اولوب، سؤز خزانه میزه آرتیریلسین. بو ایش گؤرولورسه دیلیمیزه داها زنگین بیر اثر هدیه وئریلیردی.
11) بیر سیرا یانلیشلارا دا اشاره ائتمه یی لازیم بیلیرم:
الیف) اون بیرینجی صحیفه ده بئله یازیلیب : "حسان الدین خویی این گونه ارجوزه را تحفه نامیده است و بعدها به تقلید از او چند تن لغت پژوه دیگر تحفه نگاری کرده اند و رسالات منظومی مانند : تحفه وهبی، تحفه رمزی، تحفه شاهدی، تحفه علائی و تحفه کسگین بر جای گذاشته اند". و آنگاه از تحفه ی علائی سخن می گوید که متعلق به ابن بواب بوده و متوفای 413 هجری است. (ص11). بئله لیکله، ابن بواب حسامدان تقلید ائده بیلمز.
ب) من بو اثرین بیتلرینی 302 بیت و یا 604 مصرع سایدیم. بیر حالداکی اؤن سؤز یازانلار 355 بیت یازمیشلار. گلن چاپلاردا حتما اصلاح اولاجاقدیر.
ج) کتابین سونوندا سؤزجوکلر الیفبا سیراسیله معنالانیب و دیکشنریلردن یارارلاناراق دوزگون معناسی، هابئله اولورسا دا تاریخی گلیشمه سینی ده یازماق اولار. بو زامان بئله علمی ایشه احسنت دئمک اولاردی.
د) چاپ و ایملا یانلیشلاری دا آرادان قالدیرماق لازیمدیر. بونلارین ساییسی دا آز دئییلدیر : اکسیکلیگه (ص39)، قول (36)، دئ (ص36) -گاهدان دا "دة" یازیلمیشدیر-، دیرسه گه (ص31)، فرود آی (ص28) و . . .
سون سؤز: تحفه ی حسام دیل و ادبیات تاریخیمیزده ان ده یرلی اثرلردن بیریدیر و بو اثری تصحیح ائدنلردن تشکور ائده رک، بوندان آرتیق باشاریلار دیله ییریک. اللری وار اولسون.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی