گوتتی­لر / قوتتی لر

   گوتتی­لر میلاددان ایکی و اوچ مین ایل اؤنجه میدانا گلمیشدیر. اورارتولار میلاددان مین ایل اؤنجه، ماننا و ماد اهلینی "گوتتی" دئییرلردیر. آنجاق ایکینجی سارگون زامانیندا کتیبه­لرده مادلارلا گوتتی­لر بیر – بیریندن آیریلیرلار. قدیم ادبیاتدا رایج بیر سؤز واردیر کی اونلارین یوردونو "جودی داغی" آدلاناراق آشور داغلارینین قوزئیینده داغلارلا بیر بیلیردیلر.

   میلاددان اوچ مین ایل اؤنجه ماد توپراقلارینا گوتتی دئییلیرمیش، سومر و هورری قایناقلاردا یازیلان کیمی، بورالاردا هورری­لر و لوللوبیلر و گوتتی­لر یاشاییرمیش و سونرالار مادلارا قالیر. گوتتی دولتی حاققیندا الده چوخلو معلومات یوخدور، آنجاق بونو بیلیریک کی گوتتی­لر بوگونکو آذربایجان تورپراقلاریندا یاشاییرمیشلار. بو توپراقلار عینی حالدا بیر زامانلار دا لوللوبیلرین یوردو اولموشدور. بو یوردو دیاله چاییندان باشلاییب اورمو دریاچه­سینه قده­ر اوزانیردی.  لوللوبیلر دریاچه­نین باتیسیندا و گوتتی­لر دوغوسوندا اولوردولار.           

   بیلدیگیمیز کیمی، سومرلر اککدلر الیله آرادان قالدیریلدیلار. تاریخچیلر گوتتیلرین اککدلره غلبه­سیندن یازمیشلار. بو تاریخچیلر عینی حالدا گوتتیلرین غلبه­سیندن اؤز تعجوبلرینی باسدیرمیرلر. چونکی بونا اینانیرلار اککدلر قاباقجیل بیر مدنیته مالیک اولاراق، هانسی نه­دن گوتتیلرین غلبه­سینه سبب اولموشدور؟ اونلارا گؤره گوتتیلر اکینچی­لیگی تازا باشلامیش و قاباقجیل بیر مدنیته ده مالیک دئییل­ایدیلر. آنجاق بونون نه­دنلرینی تاپمادا بونا اینانیرلار کی گوتتیلرین سیلاحلاری چوخ اولغون(کامل) اولمایاراق، آرالاریندا یاخینلیق واریدی و اونلارین آرالاریندا اولان بیلیک و یاخینلیق بو غلبه­نین نه­دنی ساییلیر.

   بوندان علاوه، چوخ احتمال وار گوتتیلر اککدلرله ده علاقه بسله­میش و اونلارین نظرینی جلب ائتمیشلردیر. آنجاق بونو دا بیلیریک اککدلر حکومتلری­نین سونوندا استبدادی آرتیرمیش و خالق کوتله­لری­نین حمایه­سینی الدن وئرمیشلریدی. اککدلرین حکومتلری باشدان باشا ساواش و دؤیوشلرله دولو ایمیش. چوخ احتمال کی گوتتیلر بو زامان بو خالق ناراضیلیغیندان استفاده ائده­رک اککدلیلرین ده اوره­کلرینی آلمیشلار. گوتتیلرین حرکتی اککدلره قارشی خالق کوتله­لری­نین نظرینی اؤزونه چکمیش و قاباقجیل بیر حرکت کیمی قارشیلانمیشدیر. آمما تاریخچیلر گوتتی­لر زامانیندا بیر سیرا شهرلرین او جومله­دن آکشاک، خورساگ لاما، در، آداب، اوروک و لاراک شهرلرین ویران اولدوغونو دا خاطیرلاییرلار. گوتتیلرین ظولمه قارشی حرکتلری سبب اولور خالق کوتله­لری گوتتیلردن حمایت ائدیرلر و گوتتیلر حکومتی الده ائدیرلر.

   گوتتیلر سومرلر زامانیندا دا حکومت ایشلرینده داخیل اولموش و حکومت ایشلرینی اؤیرنمیشدیلر.

   گوتیوم آدی ساراگوندان سونرا دیللر ازبری اولور و تاریخچیلر اونلاردان آد آپارماغا باشلاییرلار. بونلارا آرخالاناراق میلاددان 23 یوزایل اؤنجه­دیر کی گوتتی خاقانلاری ایش اوستونه گلیرلر. تاریخه آرخالاناراق اککد پادشاهی نارامسین گوتتیلرله دؤیوشور و اونلارین الیله ده آرادان گئدیر. یاکوبسون Jakobson دانمارک سومرتانییانی گوتتی خاقانی اولان انریداوازیر Enridavazir، نارامسینه غلبه چالیب ایکی چای آراسینا حاکیم اولور و نیپور شهرینی الده ائدیر. بورادا اککدلردن قالان کتیبه­ده بو تاریخی حادیثه­یه اشاره اولونوب  و گوتتیلرین غلبه­سیندن دانیشیلیبدیر.

   بئله نظره گلیر گوتتی­لر اککده حمله گتیریب، بؤیوک بیر بیرلیک یارادا بیلمیشلر. بو ساواشلاردا، گوتتی­لر لوللوبیلرله بیرله­شیبلر. بونونلا بئله، نارامسینین اوغلو – شارکالی شاریSharkalisharri دورومو اؤزونه ساری ده­ییشدیریب و ایکی چای آراسینی اله کئچیرمیشدیر. هابئله گوتتیلرین اؤنده­ری سارلاقاب Sarlagab ی اسیر توتموشدور. یوز ایل تامام اککد یوردلارینا حکومت سورموشدور. 

   گوتتیلرین سون ایللرینده یئنی بیر سولاله­نین میدانا گلمه­سیله گوتتیلر زور آلتیندا قالیرلار. بالا – بالا گوتتیلر ییغیشیب تکجه آذربایجان اراضیسینده یئرلرشیرلر. بورادا لوللوبیلرله ده توققوشمالاری احتمال وئریلیر. میلاددان 2230 ایل اؤنجه سارگون سولاله­سی گوتتیلر الیله آرادان گؤتورولور. 2230 دان 2120 ایللری آراسیندا سومر و اککدلر ده گوتتیلر حاکمیتینی قبول ائدیرلر. آنجاق گوتت­ لر ده یئنه سومرلرین الیله آرادان گئتمه­لری دئییلیر. بو ایشی ال ووران اتوکه گال Utukegal آدلی بیر سومر بهادیری­دیر. اوتوکه گال اوروکلو اولاراق 2120دن 2113 ایللری آراسیندا حکومت ائتمیشدیر.

                                          

گوتتی­لرین دیلی                                                         

گوتتی­لرین دیللری حاققیندا آز معلومان اولورسا دا، بوتون آراشدیریجیلار اونلارین دیللری­نین التصاقی اولدوغوندا همرای­دیرلر. گوتتیلر دیلیندن متن­لر ده آزدیر؛ تکجه 20 خاقانین آدی الیمیزده بیر وثیقه دیر. بو گؤسته­ریر گوتتی­لرین دیلی هورریلره داها یاخیندیر؛ اؤزه­للیکله سسلر قورولوشو داها بیرلشمه­ده­دیر. آنجاق گوتتیلرین دیلی عیلامی، سومر و لوللوبیلره یاخین اولورسا دا، مستقل بیر ماهیت داشییر. هامی – فرانسیز عالیمی "انسان سیماسی" کتابیندا بئله یازیر: " بوگون آذربایجانلیلار آراسیندا شوشا رایونلاریندا یاشایان آداملار، لوللوبیلر و گوتتیلردن قالان مجسمه­لره بنزه ییرلر".

   گوتتی­لر ایکی چای آراسیندا 125 ایل حکومت سورموشلر. اونلار اککد حکومتینی آرادان قالدیریب، آنجاق اؤزلری ده ظولمه قوشولاراق خالق طرفینده آذربایجان داغلارینا سورولموشلر. یئنه ده تاریخچیلر یازیرلار گوتتیلر آرادان گئتسه­لر ده آدلاری قالیر. بوگون ده اونلاری گوتیوم آدلاییرلار. اونلارین باشکندی آراپا (بوگونکو کرکوک) ایدی.

   بیر کتیبه ده بئله یازیلیر: "من گوتتی پادشاهی شرلکی اسیر توتدوم". آنجاق همین اککد شاهی دا گوتتیلره شیکار اولدو. گوتتیلرین ایکی چای آراسینا هجوم گتیرمه­لری­نین نه­دنی بلکی ده قوزئی و دوغودان اولان فشارلاردان اولموشدور. آنجاق بوتون تاریخ یازانلار گوتتیلرین 125 ایل حکومت سورمه­لرینی تائید ائتمیشلر و اونلارین خاقانلاری و نئچه ایل حکومت ائتدیکلریندن یازمیشلار و هر بیری بیر لیست ده وئرمیشلر. آمما بو لیستلر آراسیندا فرقلر واردیر . ایللرینی سایدیقدا یئنه ده اختلافلار گؤرونور. آمما بو ایللرین جمعی 124 – 125 دن آرتیق دئییلدیر.

   دئدیگیمیز کیمی گوتتی­لرین باشکندی آرپا و یا سوبارتو اولموش و  قادینلاری­نین گؤزه­ل اولدوغو معروفوموش. قدیم بابیلده گوتتی قادینلارینی مامورتی آدلایاراق، بو آدین معناسینی توکو پارلاق بیلیرمیشلر. گوتتی خاقانلاری­نین بیری­نین آدی لامیراب اولموش، اونون آدی بیر اککد کتیبه­سینده گله­رک، تانریدان ایستکلرینی دیله گتیرمیشدیر. گوتتی­­لر بابیل حاکیملرینی اؤز یئرلریندن ساخلامیش و عزل ائتمه­میشلر. بو حاکیملردن بیری گوتتی خاقانی سیوم زامانیندا 35 ایل حکومت سورموشدور. پاریسده لوور موزه­سینده بابیل شاهلاریندان بیر کتیبه ساخلانیلیر کی گوتتی خاقانی انری داپی زیر آدی اولاراق، بؤیوک بیر امپراتورلوق یاراتمیشدیر. کرکوک لوحه­لری آدلانان سندلرده گوتتی­لرین خاقانلاریندان معلومات وئریلیر.

   بوتون اککدلر و باشقا بابیل شاهلاریندان قالان لوحه­لر گوتتی­لرین آرادان گؤتورولمه­سی ده یازیلمیشدیر. اونلار سونرا آذربایجانا دؤنموش و بورالاردا حکومتلرینی داوام ائتمیشلر، آنجاق داها گوجلو حکومتلر اولمامیشلار. بوندان سونرالار امپرواتورلوق یئرینه ملوک­الطوائفی حکومت قورولموشدور. گوتتی­لرین سون خاقانی – تیریگان - تکجه 40 گون حکومت سورموشدور. سونرا سومر شاهلاری یئنه ایش اوسته گلیب و گوتتیلر داغلارا سیغینمیشلار.

   گوتتی­لر تاریخده ان اسکی دموکراسینی قورمادا معروفدورلار. اونلار بیرینجی دؤنه دموکراسی قایداسینی قورموش و خاقانلارینی هر اوچ ایلدن بیر سئچیرمیشلر. هر دؤنه ده اوچ دؤوره خاقانلیق ائده بیلیردیلر. گؤرونور بو دموکراسی تورکلر آراسیندا ان اسکی زامانلاردان حؤکم سورورموشدور. تورکلر همیشه آغ ساققالا اؤنم بسله­میش و خاقانلارینی آغ ساققاللاردان سئچیرمیشلر.

   گوتتنیلر آراسیندا قادینلارین احترامی بوتون خالقلاردان آرتیق­ایدی. گیرشمن دئدیگی کیمی گوتتی­لر آراسیندا قوشون قادینلاردان دا واریمیش. توپلومدا اولان دوروملاری دا یوخاری ایمیش.

   گوتتی لر سومرلر و اککدلره گؤره آشاغی بیر مدنیته مالیک اولمالارینی چوخلو تاریخچی­لر اشاره ائتمیشلر. اونا گؤره ده گوتتی­لر اؤلکه­نین اداره­سینده سومرلردن و اککدلی­لردن یارالانیردیلار. بونا گؤره ده همانلار سونرا گوتتی­لری آرادان آپارماغا گوجلندیلر. تیریگان آدلی سونونجو گوتتی خاقانینی 40 گوندن آرتیق حکومت ائتمه­دن 2109 ایل میلاددان اؤنجه بابیلده اعدام ائتدیلر و یئنه سومر – اککدلرین اوچونجو امپراتورلارینی قوردولار.

   بابیل کتیبه­لرینده اوروک شاهی اوتوخفال دیلیجه بابیللی­لرین گوتتیلردن قورخوسونو یازمیشدیر. گوتتی خاقانلاریندان چوخلو مجسمه­لر اله گلمیش، بونلاردان ایکیسی آذربایجاندان تاپیلمیشدیر؛ بیری همدان و ایکینجی سلماسدا تاپیلمیشدیر. بو مجسمه­لر ایندی آمریکانین  Bremmer Galery  برئمئر قالئری موزه­سینده ساخلانیلیر. تاسوفله آذربایجاندا یئر قازینتیلارینا یئر وئریلمه­میش، هله ده چوخلو ایشلر گؤرولمه­لیدیر. فرانسه لی عالیم ا.ت.آمی هورری­لر و گوتتی­لردن اله گلن مجسمه­لری بوگونکو آذربایجانلیلارلا توتوشدوراراق بو تیپ­لری بیر – بیرینه چوخ یاخین بیلیب و آذربایجانلی­لاری هورری­لر و گوتتی­لردن تانیییر.

   بیر سیرا بیلگین­لر او جومله دن ز.ای.یامپولسکی گوتتی لری سونراکی یوزایللرده اوتی Uti ، اوایتی Uiti ، اوتین Utin و اودین Udin آدلاندیریر. باشقا بیلگین "مار" اثبات ائتمیشدیر کی گوتتی­لرین دیلی همان هورری­لر، لوللوبی­لر، ماننالارلا بیر اولموش و ایلاملیلارلا دا یاخین ایمیش. گوتتی­لرین خاقانلاری­نین آدلاری بوگونکو تورکجه­یه داها یاخین­دیر. او جومله ده Imeta ایمتا آدلی اوچ ایل شاهلیق ائتمیش و آدی هون تورکلری لیمته یا مته­خانا بنزه­ییر. ّIngeshush اینقه­شوش( 6 ایللیک) خاقانلیق ائدن، sarlagab سارلاقاب( 6 ایللیک)، Yarlagash یارلاقاش( 6 ایللیک)، Elulumesh ایلولومئش( 6 ایل)، یارلاقاب (15 ایل)، Korum کوروم 2 ایل، Habilkin ها(خا)بیلکین ( 3 ایل)، ایارلاقاندا ( 7 ایل )، Inimabagesh اینی ماباقئش( 5 ایل ) خاقانلارین آدلاری­دیر. بو آدلاری بوگونکو آدلارلا دا توتوشدوراندا ایکیسی­نین بیر کؤکو اولدوغو اینانیلیر.

   یارلاقاش و ایلولومیش آدلاری گوتتی لرین خاقانلاری سونرالار دده قورقود کتابینا دا داخیل اولموش. آنجاق گوتتی­لر تاریخین قارانلیقلاریندان چیخیب تاریخه داخیل اولدولار و باشقا تورکلره یول آچدیلار. آنجاق گوتتی­لرین حکومته گلمه­سیله سامیلرین و باشقا طایفالارین یوروشلاری آزالدی و آشورلارین دا یوروشلاری کسیلدی. آشورلارین کتیبه­لرینده آذربایجانا حمله­لریندن چوخ یازیلیبدیر. آداد نئراری 14 یوزایل میلاددان اؤنجه کتیبه­سینده آتا­سی­نین قوتتی­لری سیناغا اوغراتماسیندان دانیشیر. اوچونجو آداد نئری(میلاددان 890 ایل اؤنجه)، توکولتی(میلاددان 855 ایل اؤنجه) و . . . گوتتی لره حمله لریندن دانیشیرلار.

   گوتتی­لرین آدلاریندا  لی – Li  اکی چوخ گؤرونور، نسبت علامتی اولان بو اک بوگونکو دیلیمیزده ده واردیر. م.دیاکونوف بو باره­ده یازیر: تیقلت پیله سر کتیبه­سینده چوخلو قوتتی­لرین شاهلاری­نین آدی و یئر آدلاری ماننا و مادلارا بنزه­یه­رک لی-Li اکی ایله دولودور. بو اک حتا آشورلار ایچینده ده واردیر.

   تاریخی سندلر بونو گؤسته­ریر کی حتا میلاددان 6 یوزایل اؤنجه بوتون آذربایجان اهلینی ماننالار و مادلاری دا گوتتی دئییردیلر. بونلار اورمو گؤلونون اطرافیندان همدان و توروسلارا قده­ر یاییلمیشدیلار.        

   گوتتی لر تاریخده ان اسکی دموکراسینی قورمادا معروفدورلار. اونلار بیرینجی دؤنه دموکراسی قایداسینی قورموش و خاقانلارینی هر اوچ ایلدن بیر سئچیرمیشلر. هر دؤنه ده اوچ دؤوره خاقانلیق ائده بیلیردیلر. گؤرونور بو دموکراسی تورکلر آراسیندا ان اسکی زامانلاردان حوکم سورورموش. تورکلر همیشه آغ ساققالا اؤنم بسله­میش و خاقانلارینی آغ ساققاللاردان سئچیرمیشلر.

   گوتتیلر آراسیندا قادینلارین احترامی بوتون خالقاتردان آرتیق ایدی. گیرشمن دئدیگی کیمی گوتتی­لر آراسیندا قوشون قادینلاردان دا واریمیش. توپلومدا اولان دوروملاری دا یوخاری ایمیش.

   گوتتی­لر سومرلر و اککدلره گؤره آشاغی بیر مدنیته مالیک اولمالارینی چوخلو تاریخچی­لر اشاره ائتمیشلر. اونا گؤره ده گوتتی­لر اؤلکه­نین اداره­سینده سومرلردن و اککدلی­لردن یارالانیردیلار. بونا گؤره ده همانلار سونرا گوتتی­لری آرادان آپارماغا گوجلندیلر. تیریگان آدلی سونونجو گوتتی خاقانینی 40 گوندن آرتیق حکومت ائتمه­دن 2109 ایل میلاددان اؤنجه بابیلده اعدام ائتدیلر و یئنه یومر – اککدلرین اوچونجو امپراتورلارینی قوردولار.

   بابیل کتیبه­لرینده اوروک شاهی اوتوخفال دیلیجه بابیللی­لرین گوتتیلردن قورخوسونو یازمیشدیر. گوتتی خاقانلاریندان چوخلو مجسمه­لر اله گلمیش، بونلاردان ایکیسی آذربایجاندان تاپیلمیشدیر؛ بیری همدان و ایکینجی سلمایدا تاپیلمیشدیر. بو مجسمه­لر ایندی آمریکانین  Bremmer Galery برئمئر قالئری موزه­سینده ساخلانیلیر. تاسوفله آذربایجاندا یئر قازینتیلارینا یئر وئریلمه­میش و هله ده چوخلو ایشلر گؤرولمه­لیدیر. فرانسه لی عالیم ا.ت.آمی هورری­لر و گوتتی لردن اله گلن مجسمه­لری بوگونکو آذربایجانلیلارلا توتوشدوراراق بو تیپ­لری بیر – بیرینه چوخ یاخین بیلیب و آذربایجانلی­لاری هورری­لر و گوتتی­لردن تانیییر.

                                       

 

قایناقلار:                                                                   

علی‌یف، اقرار، پادشاهی ماد. ترجمه کامبیز میربهاء، تهران: ققنوس، 1388..
کامرون، جرج، ایران در سپیده دم تاریخ. ترجمه حسن انوشه، تهران: علمی و فرهنگی، 1372.
توین بی، آرنولد، تاریخ تمدن. ترجمه یعقوب آژند. تهران: مولی، 1366.
بهزادی، رقیه، قوم‌های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران. تهران: طهوری، 1386.
گیرشمن، رومن، ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1355.
دیاکونوف، ایگور، تاریخ ماد. ترجمه کریم کشاورز. تهران: پیام،1357.
مجیدزاده، یوسف، تاریخ و تمدن بین النهرین، جلد اول. مرکز نشر داتشگاهی، 1388.
اسکندری، ایرج، در تاریکی هزاره‌ها. به کوشش علی دهباشی. تهران: قطره، 1377.