قیزیل قلم آذر      Qizil Qelem

دیوان تورکی و فارسی جهانشاه حقیقی یاییلدی

دیوان حقیقی

   آذربایجان تورک ادبیاتیندا شاه، سلطان و حکمدار شاعیرلریمیزین ساییسی آز اولمامیشدیر. چوخلو حاکیم­لر و امیرلر اؤلکه ساخلاماقلا برابر، خلقین دیل و کولتورونه ده اؤنم بسله­ییب، ادبیات ساحه سینده ده خدمت گؤسترمیشدیر. چوخ واقتلار بو سلطان و شاهلاری تاریخده  دیرلندیره­ن اونلارین قلم اثرلری اولموش ، ادبی سیلاحلاری قیلینجلاریندان داها کسرلی اولموش و خلقین اوره­یینده یئر سالمیشلار. بو حاکیم شاعیرلردن قاضی احمد برهان الدین، سلطان حسین بایقرا، جهانشاه حقیقی، شاه اسماعیل صفوی و باشقالارینی آد آپارماق اولار. بونلار آذربایجانین ادیب شاه و سلطانلاری دیرلار کی شعرلری یوز ایللر بویو خلقین ایچینده یاشاییب و خلقیمیز اونلارین محبتینی گونوگوندن آرتیرمیشدیر. شبهه یوخدورکی بونلارین خلق ایچینده اولان محبت­لری و ایزلری سیلینمه­ین شاه آدلاری، آنجاق خالق دیلینده یازیب یاراتدیقلاری شعرلر، غزللر و دیوانلار اولموشدورکی اوره­کلره یول تاپیب و دیللرده هله ده سؤیلنمکده دیر.

   قاضی احمد برهان­الدین آذربایجان و آنادولودا بیر مستقل حکومت یاراداراق، آذربایجانین ملی وارلیغی و دیلینی بسله­ییب قوروماقلا 600 ایلدن آرتیق بیر تاریخه مالک اولاراق، وطن و ائلیمیزین تاریخده آلنینی آچیق و باشینی اوجالداراق، اوره­ ک­لرینی ده اوخشاییب و بوگون اونون 600صحیفه ­لیک تورکجه دیوانی ائولرین تاقچالاریندا بزه­ک اولوب، شعرلری دیللرده اوخونور و بوگون بیزیمله معاصر اولاراق اونون دیری اولدوغونو دویوروق.

   تیموریلر شاهلاریندان اولان سلطان حسین بایقرا بؤیوک امپراتورلوغوندا ادبیات و علم ساحه ­سینه ده­یر وئره­رک اؤز ساراییندا بوتون علم و ادب آداملارینی، صنعت و شعر اهلینی توپلاییب بیر کولتوره­ل حرکت یارادیر. او اؤلکه­ نین آبادانلیغیندان علاوه، ادبیات و هنرین گلیشمه­سینده بؤیوک غیرت گؤسته­ریب، اونا گؤره ده حؤرمت قازانیبدیر. او، تاریخده قازاندیغی آد و شهرتین چوخونو یازدیغی دیوانینا بورجلودور، چونکی اونو خالق ایچینده و هر گون دیللرده اوخودان اونون بویوک سلطان اولدوغو یوخ، بلکه شعرلری و دوشونجه­ لری­دیرکی هرگون اوخونور و سئویلیر .

   سلطان حسین دوغرودورکی اؤلکه آوادانلیغیندا، خلقین امنیت و آرامشی اوچون چالیشمیش و ده­یرلی، قالارقی ایشلر گؤرموشدور؛ آنجاق اوره­کلر، کؤنوللری و بئیین­لری آباد اتتدیگی اوچون اوره ­کلرده و بئیین­لرده قالمیشدیر و خلقیمیزین گئدیشاتی و رفتارلاری اوزه ­رینده ائتکی بوراخمیشدیر.

   امیرعلیشیر نوایی، سلطان حسین بایقرانین وزیری و امپراتورلوق ایشلرینی ایره­لی سوره­ن بؤیوک سیاستچی و تدبیرلی حکومت آدامی اولاراق 20 جیلددن آرتیق ادبی اثرلریله بوگون بیزیمله یاشاییر و همیشه­لیک قالیر؛ اودا اؤلکه ­نین انتظامی، دوزه­ نلنمه سینده و آوادانلیغی اوغروندا همت­لر گؤسته­ ریب، اونون یانیندا بیزیم آنا دیلیمیزی و ادبیاتیمیزی زنگینلشدیرمکله همیشه­لیک تاریخیمیزده و ائلیمیزین اوره­یینده و دیلینده قالاجاقدیر. جها شاه حقیقی ده بئله شاهلار و سلطانلار سیراسیندادیر. او دا شاه اسماعیل صفوی کیمی بیزیمله یاشاییر.  شاه اسماعیل تاریخیمیزده صفوی امپراتورلوغونو یاراداراق، تاریخده بیر دؤنوش نقطه­سی یارادیر و اؤلکه میزین وارلیغینی قورویور، آنجاق اونو بیزیم یانیمیزدا عزیزله­ین شاهلیق تختینه اوتوردوغو اوزون اوزادی جنگ لری، قان تؤکمه­لری، بهادرلیق و دؤیوشچولویو دیییل دیر، بلکه اوچ اثری اولان : دیوان، نصیحت نامه و ده نامه کتابلاری دیرکی دیلیمیزی  تاریخ بویو قورویوب و بیزه هدیه وئریبدیر. او گوج، باجاریق و تدبیرلریله شاهلیق تختینه اوتوراراق، علم و دوشونجه دن یارانان شعرلریله اوره­کلر تختینده اگلشمیشدیر. جهان شاه قره قویونلو قدرتلی، باجاریقلی بیر شاه اولاراق چوخلو اؤلکه­لری آلیب، آغیر دؤیوشلر و ساواشلار ایره­لی سوروب، دوشمنلره غلبه چالیب، خالقین امین ـ آمانلیغی اوغروندا چالیشیب، اؤلکه­نین دوزنلیگی و ساهمانلیغی یولوندا جاندان مایا قویوب، آنجاق آنادیلینده یازدیغی دیوانلا تاریخ بویو ادب و هنر ساحه­سینده یاشاییب ـ یاشایاجاقدیر. جهاشاه دیوانینی «حقیقی» تخلوصو ایله یازمیشدیر. بو ده­یرلی شاه، اؤلکه­نین استقلالینی حفظ ائده­رک، بیر زاماندا اوچ جبهه ده چالیشیب دؤیوشور:

1) سیاست و حاکمیت ساحه­سینده                              

 2) اؤلکه­نین آبادانلیغی عرصه­سینده

3) ادبیات و کولتور جبهه­سینده.

    قره ­قویونلو حاکمیتی­نی و امپراتورلوغونو قوروماق اوچون بؤیوک باجاریق، علمی تدبیرلر و گؤزو آچیقلیق ایله گون اولایلارینا توخونماق گره ­کیر و جهانشاه بئله بیر علم و تدبیرلره مالیک اولان بیر شاه­دیر. دوشمنلری یاخشی تانییاراق، اونلارین فکرلرینی اوخویور و تدبیرلر قیلیر و وطندن مودافیعه یولوندا اونلارلا قارشی قارشییا دایانیر. اوز میلت و خالیقینی دا یاخشی تانییر؛ اونلارین ایستک­لرینی دویور، آرزیلارینی بیلیر و اونلارا چاتماق اوچون گؤزل یوللار سئچیر. بو استعداد و باجاریق بیر شاهدا اولماییرسا حکومت ایشینی ساهمانلایانا بیلمز، آنجاق جهانشاه گؤزه­لجه بو باشاریلاری الده ائدیر.

   جهانشاه دوشونجه­لی، گله­ جه­ یی تانییان، انسانلیغا ده یر وئره ن بیر شاه و سلطان کیمی اؤلکه­نین آبادانلیغی یولوندا چالیشیر، یوللار چکیر، بینالار تیکیر، کؤرپولر سالیر؛  مدرسه­لر، مچیدلر، کاروانسرالار دوزلتدیریر و 600 ایل بوندان اؤنجه یاپدیغی بینالار بو گون ده بوتون شرق اؤلکه­ لرینین افتخار سندی کیمی قالیر. تبریزده، اصفهاندا، گنجه ده، کاشاندا، و باشقا شهرلرده ده­یرلی آبیده­لر قوروبدورکی  او جمله ­دن تبریزده یاراتدیغی گؤی مچید « اسلام دونیاسینین فیروزه قاشی» کیمی پارلاییب و دونیانین گؤزه ­للیکلری ستوه­ ن اینسانلاری چکیب تبریزه گتیریر (1) او عالیم لری، صنعتکارلاری، و ادیب­لر، هابئله مفکوره اهلی­نی حؤرمتله قارشیلاییر و اؤز سارایینا توپلاییر (2) ، مدرسه لر مچیدلر دوزلتمکله خالقی­نین گلیشمه­ سینه و گله­ جه ­یینه یول آچیر (3) بونلاردان علاوه جهانشاه بیر شاعردیر؛ اوره­یی اوخشایان، بئینی یوموشالدان و انسانی یوکسلده­ن شعرلر یازماقدا اؤز استعداد و نبوغونو گؤستریب، دویغو – دوشونجه ­سینی کلمه ­لره سپیب، شعر دیوانی یارادیر و بئله ­لیکله  اؤزونو قالارقی انسانلار جرگه­ سینه قاتاراق خلقی­نین ادبیاتینی، کولتورونو زنگینلشدیریر و بئله ­لیکله تاریخ بویو یاشاییر. حقیقی ایکی دیلده شعرلر یازمیش : فارسجا تورکجه؛ آمما تورکجه شعرلری­نین گؤزه­للیگی داها آرتیق اولدوغو اوچون، شاعیرین فارسیجا دیوانی همیشه کؤلگه ­ده قالمیش و بوتون آراشدیریجیلار و شرقشناسلار اونون تورکجه دیوانینی ده­یرلندیرمیش و اینجه­ لندیرمیشلر.

حقیقی­نین آذربایجان ادبیاتی تاریخینده دورومو

   آذربایجان ادبیات تاریخینده اوچ دیلده ادبیات گلیشیب و چیگین چیگینه زامان ایستک­لری اساسیندا زنگین له شیبدیر، آنجاق اکثر زامانلار تورک ادبیاتی غالب گله­رک ان دولغون و گؤزه­ل شعرلر یاراناراق بوتون علم و صنعت آلانلارینی آلمیشدیر. بوردا دا تورک ادبیاتی عموم تورکلرین ادبیاتی ایله دولغونلاشیب و آذربایجانا سیغینمایان ، چوخ زامانلار ایران سینیرلارینی دا آشیب داشمیش و دونیایا یاییلمیشدیر. کلاسیک ادبیاتی قطران تبریزلی، گنجه­لی نظامی، شیروانلی خاقانی و باشقالاریلا باشلانیرسادا، خالیقین شفاهی ادبیاتی مین ایللر تاریخینه مالیک اولاراق داها گئنیش و داها زنگین بیر ادبیات دیر؛ بورادا داستانلار، شعرلر، سایالار، آغیتلار، عنعنه شعرلری، ماهنیلار خالیقین یاشایینی ایله سیخ علاقه ده یارانان قوشمالار، آتالار سؤزو باشقا ژانرلار داها اسکی بیر تاریخین صاحیبی­دیر. همین فولکلور دونیا خالقلاری آراسیندا ان دولغون گؤزه­ل و زنگین ادبیات اولاراق چوخلو نهنگ شاعیر و صنعتکارلارین ایلهام قایناغی اولاراق، اونلارا یارادیجیلیق هنری و ترمین­دیر. گنجه­لی نظامی هر بئش اثرینی آذربایجان خالقی نین شفاهی داستانلاریندان الهام آلاراق یاراتمیش و آتالار سؤزلریندن بوللو – بوللو اوَرنک­لر سئچیب اونلارا سپه­له­میشدیر. بو گون نظامیدن تکجه210 بیت تورکجه شعر الیمیزه چاتیب  آمما بوتون اثرلری بیر تورک روحلو شاعیرین دیلیندن، اوره ییندن قوپوب گلن اثرلردیرکی خالق کولتورو اونون هر بیت شعرینده ترّنم اولور و دیله گلیر.

   بو زاماندا یاشاییب یارادان شاعیرلرین هامیسی بیر اوَرَه­للیکده اورتاقدیرلار، اورا آذربایجان دیلی و کولتوروندن یارارلانما و فارس دیلینه بورج وئرمکده­دیر. بونا گؤره ده فارس ادبیاتیندا، آذربایجان سبکی آدلانان بیر ادبی شیوه یارانیر. زامان ایره­لی گئتدیکجه یوزلر آذربایجان شاعیرلری اولورسا عربجه، فارسجا، و یا تؤرکجه اثرلری یارادیرلار. آنجاق بونلارین ییر اورتاق اوَزه­للیگی واردیر: او دا تورک روحلو، تورکانه شعر یازماق دیر: محمود شبستری، ماراغالی اوحدی، سهروردلی شهاب­الدین و یوزلرجه عالیم، فیلسوف، عارف و شاعر میدانا گله­رک تورک اولدوقلارینی آیدینجاسینا اوَز اثرلری­نین دامغاسی کیمی گؤسته­ریرلر[1]. بونلار عربجه یازیرلار آنجاق تک آنا دیلینده یازیب یارادان شاعرلر – علی خوارزمی، عزالدین حسن اوغلو، احمد فقیه، یوزلرجه  باشقا شاعیرلر بونلارین آردیندان گلیر و زامان، یا خود تاریخ یوز ایللرینی بیر بیرینه باغلاییرلار. [2]

    8 نجی یوزایلده قاضی احمد برهان­الدین ایلک آذربایجان حکمدار شاعری­دیر کی بیر الینه قیلینج آلیب. خالقین دوشمنلری آرادان آپاریر و بیر الینه ده قلم آلاراق خالقینا ان گؤزه­ل ادبیاتی هدیه وئریر سلطان برهان­الدین 600 صحیفه­لیک تورکجه دیوانی یاراتماقلا، خالقی نین الیندن توتور. اونون آردیجا مبارز شاعیرلر باش قالدیریب بیر- بیری­نین دالیجا تاریخچه قدم قویورلار . بونلارین آراسیندا عمادالدین نسیمی حروفیه آیاقلاشماسی ایله اورتایا گلیر و دوشونجه ایله دویغو آلانیندا میدان آچیر و 1000 بیت لیک عربجه دیوان، 2000 بیت­لیک فارسجا دیوانی یانیندا 25000 بیت­لیک تورکی دیوانی یارادیر و تاریخیمیزین آسمانیندا پارلاق بیر اولدوز کیمی ایشیق ساچیر[3]. 

   9نجو یوزایلده سلطان حسین بایقرا اؤز ساراییندا بویوک بیر مکتب یارادیر. او بوتون تیموریلر امپراتورلوغونو یاشایان شاعرلر، عالم­لر، نقاشلار، خطاطلار، و بوتون صنعتکارلاری سارایا توپلاییب، اونلاردان حمایه ائده­رک ادبیات و اینجه صنعت اوجاقلارینی قیزدیریر. بو زامان بوتون اورتادوغودا و شرق اؤلکه­لری آراسیندا، تبریز مکتبی[4]، آدلاناراق بیر ادبی هنری مکتب یارانیر بویوک صنعتکارلار- معمارلار، نقاشلار، توپلانیب و صنعت ساحه­سینی گلیشمه­ده یاردیمیچی اولورلار. بویوک نبوعلار میدانا گلیر، استعدادلار چیچک­له­نیر و نهنگ عالم­لر، نقاشلار، معمارلار، شاعرلر، عالم­لر اورتایا گلیرلر. سلطان حسین بایقرا آدینا مکتب یارانیر خطاط صنعتکارلاری خطاطین هنرینی زیروه­یه یئتیریب، نئچه بدیعی بدیعی خطرلری یارادیرلار. ماراقلیسی بورادیر کی سلطان حسین بایقارا «حسینی» تخلوصو ایله دیوان یارادیر و آنا دیلینی رسمی بیر دیل کیمی اوَلکه­لر آراسیندا قوللانیر[5].

   سلطان حسین بایقارانین دوشونجه­لری، باجاریقی و تدبیرلی وزیری اولان امیرعلیشیرنوایی، اوَلکه­نی دوزونه سالیر، اونا انتظام وئریر، آبادانلیغی اوغروندا چالیشیر. یوللار چکیر، مدرسه­لر بنا ائدیر و مچیدلر قورو. هرزادی نظمه اوغرادیر بؤیوک صنعتکار، عالیم، ادیب، و شاعیرلرین حیمایه­چی­سی اولور. تورک دیلینی رسمی بیر دیل کیمی قوللاناراق، باشقا دیللرله توتوشدورما علمی قورور و اؤزو ده 20 اثردن آرتیق آنادیلینده کتاب یازیر [6]، مجالس الشعرالار قورور[7] شاعیرلرین اثرلرینی اینجه­له­ییب «نقد ادبی» دئییلن علمین بیناسی و بینؤره­سینی قورور، ادبیات و شعر اوَرنکلری توپلایاراق[8]، اؤزو ده بیر نابغه کیمی چیخیش ائدیر. بوندان سونرا گلن حقیقی، سلطان حسین بایقرانین گؤردویو ایشلره گؤز تیکیر. اونون گوجونه، هزینه و ایشلرینه غافیل قالا بیلمیریر. خالق ایچینده حورمت قارانماغی ، سلطان حسین بایقرانین یولونو گئتمه­یی سئچیر جهانشاه حقیقی بئله ضرورتلری نظرده توتاراق. شعر و صنعته اوز گتیریر و تاریخیمیزده اؤزونه مخصوص بیر تیر توتور.

   جهانشاه حقیقی­نین یارادیجیلیغی دا الوان و متنوع دیر. او دولت و سیاست اؤلکه­نین آبادلیغی و شعرایله صنعتین یوللاریندا چالیشماغا داوام ائدیر. بلکه ده سلطان حسین بالقیراتین آیاق ایزلریله یول گئدیر. سلطان حسین، امیرعلیشیرنوایی، و جهانشاه حقیقی­نین یاراتدیغی شعر و ادبیات، جغتایی ادبیاتینا عاید اولورسادا آذربایجان شاهی و حکومت رئیسی اولاراق، آذربایجان خالقینا بسله­دیگی محبته گؤره، بیز اونلارین دیوانلارینی و اثرلرینی آذربایجان ادبیاتیندان سایماغا اؤزوموزو حقلی بیلیریک. بو زامان تورک دیللی­لر تکجه ایکی بؤیوک بؤلوم – شرقی و غربی تورکجه- آیریلمیشدیر. هله جغتایی-  مستقل بیر دیل اولماق اوچون یولدایدی و بوندان سونرالاردیرکی ایلک آددیملا جغتایی- تورکمن دیلی آذربایجان تورکجه­سیندن آیریلیر و بیر زامان سونرا عثمانلی دیلی – بو گونکو آنادولو دیلی مستقل بیر دیل کیمی میدان آچیر، هله بو تاریخ ده هامیسی بیر دیل ساییلیرلار. بئله­لیکله سلطان حسین نوایی و جهان شاهین شعرلری جغتایی- تورکمن ادبیاتی­نین ایلک اؤرنکلری اولاراق، آذربایجان ادبیاتیندا یاشاییرلار[9].

   حقیقی­نین آذربایجان ادبیاتی تاریخینده یئرینی و دورومونو آییرد ائتمک اوچون، اونون تاریخی چاغلارینی اورتایا قویمالی اولدوروق. تاریخیمیزده عمادالدین نسیمی دن- مولانا فضولی یه قدر 100 ایللیک بیر تاریخی فاصله ده سلطان حسین بایقرا امیرعلیشیرنوایی و جهانشاه حقیقی کیمی ده­یرلی شاعیرلریمیزی قویمالی اولوروق، بو ده­یرلی شاعیرلرین یارادیجیلقلاری جغتایی- تورکمن دیلی و ادبیاتی­نین تمل داشلاری اولاراق، آذربایجان ادبیاتیندا اوچ بویوک دولت آدامی و ده­یرلی یارادیجیلی شاعیریمیز اولورلار. بو زامان چوخ کئچمه­دن یوزلرجه شاعیریمیز – ملک الشعرا حبینی، کشوری تبریزی، طفلی اردبیلی و .... اولاراق مولانا فضولی و شاه ختایی­نین ظهور و آذربایجان ادبیاتی­نین زیره­سینی یارادیر. شوبهه­سیز بو آرادا حقیقی­نین تورکجه شعرلری خالق ایچینده اوخوناراق، اوندا اولان ساده­لیک، عرفان دوشونجه خالقین اوره یینه چؤکور و الیازما نسخه­لری ائولرین بزه­یی اولور. حقیقی­نین دیوانی، اونون عرفاندان بهره­لندیگی، دینی ماهیت ساخلادیغی و ساده­لیگی اوچون ستویلیردی. اونون بوزلرجه الیازمالاری خالیقین بو قارشیلاماسینی گؤسته­ریر و مختلف خط صنعتکارلاری­نین استقبالی اونون سئودیلدیگینه بیر اشاره­دیر. آنجاق نه یازیق کی 20 اینجی یوز ایله قدر، حقیقی­نین دیوانینا لایقی قدر ده­یر وئریلمه­ییب و بویؤندن خطاکارلیغیمیزا اعتراف ائده­رک، بورجوموزو اؤده­مکله بو خطامیزین باغیشلانماسینی خالقیمیزدان  ایسته­ییریک.

   قره قویونلو امپراتورلوغو

   ائلخانلی امپراتورلوغو پوزولماسیلا، خوراساندان آنادولونون باتی طرفینده اولان مدیترانه ده­نیزینه ده­ک، سیاسی- نظامی بیر بحران هریانی چولقاییر. بالاجا حکومت­لر مختلف قبیله­لرینه آرخالاناراق اؤز وارلیقلارینی قورماغا گؤره بیرله­شیرلر و گاهدان بیرلیک­لره قوووشورلار. تاریخ ضرورتیندن دوغوران سبب­لره گؤره بؤیوک طایفالار، قبیله­لر و اتحادیه­لر گونو گوندن بیرله­شیب گوجله­نیرلر و اوییری یاندان کیجیک و ضعیف اولان طایفا – قبیله­لر ـ آرادان گئدیر و یاخود بؤیوک ائللر آراسیندا ایتیب – باتیرلار.[10] توپال تیمورون امپراتورلوغو دا زامان کئچریکجه پوزولور و اوغوللاری­نین آراسیندا اولان ساواشلار اونلارین حکومت­لرینی تهلوکه­یه سالیر. آنجاق بو زامان بویوک اتحادیه­لر باش قالدیریر. بونلارین ایچینده شروا شاهلار اسکی بیر موقعیت له دایانیرلار و سونرا چوپانی­لر، جلایرلیلر، قره قویونلولار و آغ قویونلولار باش قالدیراراق، بیر- بیریله بیرله­شیب گاهدان دا ووروشورلار. بو آددا شیروانشاهلار اسکی زامانلاردان شکی- شیروان و باکیدا گوج سالیب قالیرلار. آنجاق قره­قویونلار یئنی بیر گوجله، مذهبی مسامحه­لردن استفاده ائده­رک خیردا ائللری ده اؤز چتوره­لرینه توپلاییرلار[11].

   دوغروسو بودورکی توپال تیموردان سونرا، آذربایجان تاریخینده قره­قویونلولار تاریخین مرکب بیر دؤورانیی اؤزلرینه باغلاییرلار. بونلار اؤزلرینی اوغوزلاردان ساییب و بو آرادا جهانشاه حقیقی اؤزونو دنیز خان- اوغورَون اوغلو نسلیندن سایماقلا فخر ائدیر. تاریخدن آلدیغیمیز معلومات گؤسته­ریر کی قره­قویونلولار 8 – جی یوزایللره بو آدی اوزلرینه سئچمیشلر و بوندان اؤنجه اوغوز ائللریندن ساییلاراق تورکستاندان آخیب آذربایجانا سیغینمیشلار[12] و بورادا کؤچه­ری بیر حالدا یاشایاراق خوراساندان آنادولویا قدر یاییلمیشلار. اونلار ایلک اؤنجه آذربایجان و همدان هنده­ورینده مسکونلاشیب آلاداغدا یایلاق ائدیب و دیاربکر – فرات چایی قیراغیندا قیشلاق ائدیرمیشلر. اصیل آدلاری – نئچه نئچه طایفالاردان بیرله­شه­رک – بارانلی، بارانی، بارانلو اولموشدور. بایرام خوجا (خواجه) (1380 م – 782 ده اؤلور) موصلده باش قالدیریب و جلایری­لرین تابعی اولدولار. آنجاق بیر زامان کئچدیکده خراج  وئرمکدن باش قاچیریب، اؤزکورلوک ایسته­ییرلر[13]. سلطان حسین جلایر 779 ایلینده بایرام خوجانی باسماق اوچون حرکت ائدیر . بو زامان قارا محمد (791-782-1389-1380 ایللری) قره­قویونلولارین باشیندا دایانیر. آنجاق جلایرلی­لر آراسیندا حکومت اله آلماق اوچون داعوالار باشلانیر و قارا قویونلولار اؤزلرینی تاپماق امکانی اله گتیریر و 784جی ایلده حکومتلری قوردولار قارا محمد ،سلطانلیق فیکرینه دوشور. تیمورون  اوغوللاری اونو سرکوب ائده بیلمیرلر و او داغلارا سیغینیر[14].تیمورایراندان اوزاقلاشان زامان 790 هـ قره­قویونلولار جلایرلی­لرله بیرله­شیب تبریزه وارد اولورلار. قره یوسف(1420-1389م) تبریزی 793 ایلینده اله کئچیریر.807 جی ایلده تیمور اؤله­رک ،قره­یوسف گوجلنیر . بوتون آذربایجان،نخجوان،شام،دیاربکر قره­قویونلولار الینه کئچیر و تیموراوغوللاری آراسیندا ساواشلار باشلاماقدا ، سونرا میرانشاهین اؤلومو ایله 810 ایلینده ، قره­قویونلو حاکمیتی رسمی بیردولت کیمی گوجله­نیر. بوزامان قره­یوسف تبریزده –تاریخده ایلک دفعه اولاراق «مجلس اعیان » قورور و اوغلو پیربوداغی اؤزونه  جانشین سئچیر.[15] 813 ایلینده سلطان احمد جلایری اؤلمک­له ، جلایر سولاله سینه سون قویولور. قره­قویونلو امپراتورلوغو اراضی­نی گئنیشلندیرمه  فیکرینه دوشور.

   قره­یوسف اؤلدوکده، پیر بوداق یئرینه، اسکندر میرزا  شاهلیق تختینه اوتورور و آناسی­نین سیاست­لرینی داوام ائتدیریر. شیروانشاه خلیل­الله (867-82 هـ ) تیمورون اوغلو شاهرخ ایله بیرله­شیب اسکندری مغلوب ائدیرلر و شیروانی آلیرلار. بوزامان جهانشاه حقیقی خراسانا گئدیر و شاهرخ طرفیندن آذربایجان حاکیمی کیمی قبول اولونور.[16] جهانشاه (808-872 هـ ،1417-1397 شاهلیق دورانی )30 ایلدن آرتیق شاهلیق ائدیب و قره­قویونلونون ده­یرلی، گوجلو و تدبیرلی بیر شاهی کیمی تاریخده اؤزونه یئر آچیر و آذربایجاندان باشلاییب بوتون ایران، آنادولو و عراقا قدر – بؤیوک بیر اراضیده مرکزی بیر حکومت قورور مختلف اؤلکه­لره اؤز گتیریب، غلبه چالیر و زامانین باشاریلی شاهلاریندان ساییلیر. بوتون تاریخی قایناقلاراونون باجاریغی و تدبیرلری حاققیندا گؤزل ملاحظه­لر ایره­لی سورورلر.

   جهانشاه ، قره­یوسفون اوغلودور کی تیمورون اؤلوموندن سونرا، دمشقده حبسخانادان بوراخیلیر و اؤز باشینا اوردو توپلایاراق دیاربکره ساری گلیر. همین ایلده جهانشاه دونیایا گلیر. جهانشاه ماردین شهرینده آنادان اولورو 16یاشینا قدر آناسی ایله بوتون قانلی محاربه­لری باشدان کئچیریر. مکمل بیر تحصیل آلاراق، زامانین بیلیگین آداملاریندان اولور. او زامانین عالیم­لری اولان معین­الدین قاضی زاده، غیاث­الدین جمشید، صدرالدین دوانی، صدرالدین شیرازیو خواجه زاده دن علم­لری اؤیره نیر و مختلف ساحه­لرده بیگلی اله گتریر[17].

   علم­لرله برابر دؤیوش میدانلاریندا اؤز شجاعت و دؤیوشچو روحونا  گؤره ساواش و میدان آچما یوللارینی دا اؤیره­نیر. آتاسی قره یوسوفون حمایه­سی آلتیندا بوتون رزمی هنرلرله سیلاحلانیر و آتاسی­نین اؤلوموندن سونرا قارداشلاریلا تاج و تخت اله کئچیرمک اوچون ساواشیر. بو یولدا قارداشلارینا غلبه چالیر، ایلک ایللرده شروانشاهلار شاهی خلیل­الله و تیمور اوغوللاری شاهرخ ایله بیرله­شیر و اونلارلا دوستلوق سیاستینی ایره­لی سورور و گئت - گئده گوجله­نیر؛ حتا شیروانشاهین قیزینی اؤز اوغلونا آلاراق، حاکمیت اراضی سینی گئنیشلندیریر[18].

   جهانشاه تدبیرلی و دوشونجه­لی بیر شاه­دیر، تکجه قیلینجینا  آرخالانمیر، بلکه فیکر و عقلیندن اؤز یئرینده استفاده ائدیر. دوست و دوشمن آییرد ائده­رک دوزگون  یارارلانیر و بئله­لیکله  فورصت اله گتیره­رک اؤلکه­نین آبادانلیغی، امن-آمانلیغی اوغروندا آددیم آتیر و خالقین راحاتچیلیغی یولوندا چالیشیر[19]. خالق ایچینده سؤیله دیگینین نه­دن­لری بونلارا عاییددیر.

جهانشاه اؤز حکومتی­نی گئنیشلندیریر، گورجوستان، ارمنستانی آلیر،بوتون ایرانی اله کئچیرندن سونرا، خراسانی دا آلیر، هراتی اله گتیریر و خالق ایله دوزگون رفتار ائله­دیگینه گؤره آلقیشلانیر.

   جهانشاه اؤز اوغلانلاری  امیر و حاکیم کیمی مختلف بؤلگه­لره گؤنده­ریب حکومت ایشلرینی آرالاریندا بؤلور، آنجاق  نه یازیق کی اونون اوغوللاری حکومت  ایشلری اوستونده بیربیرلریله ساواشا چیخیرلار. بو ایش جهانشاهین سیاست­لرینی سیندیریر. نهایت جهانشاه اؤز خشونت­لرینی آرتیریر و بئله­لیکله قره­قویونلو سقوطا ساری یؤنه لیر.اوزون حسن،آغ قویونلو طایفالاری­نین بیرلشمه­سینی رهبرلیک ائده­رک قره­قویونلو طایفالارینین بیرلشمه­سینی رهبرلیک ائده­رک قره­قویونلو حاکمیتی ایله قارشی - قارشیا دایانیر و جهانشاه اوغوللارینین پوزوق حالیندان استفاده ائده­رک 872 جی ایلده جهانشاه اوردوسونا حمله گتیریر. جهانشاه بو یوروشده اؤلور و اوغلانلار اسیر توتولورلار[20].

   بوتون تاریخی قایناقلار، هر دیلده اولورسالار دا- جهانشاهی گوجلو و تدبیرلی بیر شاه تانیتدیریرلار. فارس قایناقلاری اونا خور باخیرلار، آمما عربجه و تورکجه قایناقلار اونون گئدیشاتینی بگه­نیب مدحیه­لر یازیرلار. عبدالرزاق سمرقندی، "مطلع سعدین و مجمعالبحرین" کتابیندا  جهانشاهی عدالت­گستر و خیرخواه بیر سیما کیمی تصویره آلیر.

   چوخلو قایناقلار جهانشاهی مذهب و دین ساحه­سینده مقصددن اوزاق سایاراق، بیر سیرا قایناقلاردا اونو اثناعشر تشیعی سانیرلار و بیر سیرا قایناقلار دا صفویلر ایله تضادینی اونون مذهبی مسامحه­لریندن آسیلی  بیلیرلر. چوخلو قایناقلار جهانشاهین حقیقی تخلوصو دیوانیندان سؤز آچیب و شاعیرلیگیندن یازیرلار. چوخلو تذکره­لرده اونون شعرلریندن نمونه­لر گتیریرلر. بو قایناقلاردان آلدیغیمیز معلوماتا گؤره، جهانشاه شیرازدا و تبریزده مجلس­الشعرا قوروب و اؤز درباریندا عالیملری، هنرمندلری و شاعیرلری عزیزله­ییر، عینی حالدا معمارلیق بینالارینی قورماقدان غافیل اولماییر، جهانشاهدان وورولدوغو بیلینمیر و بیر سیراسیندا «علی ولی الله» عباره­سی­نین یازیلماسی  دا گؤرونور[21].

   نهایتده جهانشاه 872 ایلینده 64 یاشیندا دونیاشینی ده­گیشیر[22].

اوزون حسن آغ قویونلو، جهانشاه حقیقی­نین باشینی بدندن آییریب، باشینی هراتدا سلطان ابو سعیده گؤنده­ریر و جسمینی تبریزده گؤی مچیده دفن ائتدیریر.

حقیقی دیوانی

   جهانشاه حقیقی بیر حکمدار شاعیر اولاراق، شعر دیوانی مختلف خطاطلار طرفیندن یازیلیب و تذهیب اولوناراق اؤلکه نین مختلف شهرلرینده کتابخانالاردا ساخلانیلیردی. اونون الیازما نسخه­لری تکجه کئچن 50 ایل عرضینده تانینیب و ایلده نئچه الیازماسی اله گلیر. بیلدیگیمین کیمی جهانشاه مختلف شهرلرده مدرسه، مچید، عمارت­لر، قوردوغو حالدا، کتابخانالار دا ترتیب ائدیردی و خطاط، نقاشلار اوچون امکان یارادیردی.اونا گؤره ده اونلارجا الیازمالاری حقیقی دیوانیندا موجوددور. آنجاق بوردا نئچه الیازماسی چوخ اؤنملی اولوب و اونلارین اساسیندا چاپ ایشلری ده ایره­لی گئدیبدیر. بو الیازمالاری بئله ایضاح ائتمک اولور:

  لندن نسخه سی

   انگلستاندا - لندن کتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازما، ایلک دؤنه ولادیمیر مینورسکی طرفیندن تانینیب، تانیتدیریلمیشدیر. بو الیازما بریتانیا موزه­سینده 1. ز9493 سایی عنوانی آلتیندا ساخلانیلیر.  بورادا فارسجا و تورکجه دیوانی واردیر. جمعاً 91 غزل تورکجه و 118 غزل فارسجا اورادا واردیر. بوندان علاوه 33 تورکجه رباعی و بیر فارسجا مستزاد یازیلمیشدیر. ورقلرین cm6*23 ان - بویو اولاراق هر صفحه ده 10-11 بیت شعر واردیر.

   بو نسخه حاققیندا مینورسکی درین معلومات وئره­رک، سونرالار آذربایجاندا رحیم­اف، حسین­زاده و علی­لو جنابلاری بو دیوانین تورکجه بؤلومونو چاپ ائتدیرمشیر[23]. همین دیواندا اولان تورکجه غزللر «آذربایجان کلاسیک ادبیاتی کتابخاناسی»­نین اوچونجو جیلدینده چاپ اولموشدور. آرتیرمالی­یام کی بو سری کتابلار بو گونه قدر 20 جلدده یاییلمیشدیر.[24]

   بو الیازما نستعلیق خطی ایله یازیلمیش و اونون خطاطی قنبر علی ابن خسرو اصفهانی­دیر کی 21 ایل جهانشاهین اؤلوموندن سونرا 893 ه / 1488 م ایلینده یازیلمیشدیر.

   ارمنستان الیازماسی

   ایکینجی نسخه ایرواندا مسروپ ماشتوس آدینا قدیم الیازمالار انستیتوسو اولان «ماتناداران»دا ساخلانیلیر. بو الازما دولاشیق بیر تاریخه مالیک­دیر و دونیانین موزه­لری و کتابخانالارینی گزیب دولانیبدیر. منیورسکی اونو لندن­ده گؤروب، سونرا استانبولدان باش چیخاریب، بیر آز کئچمه­دن استانبولون توپ قاپیسی موزه­سیندن اوغورلانیب و ایندی ارمنستاندان تاپیلیبدیر. آنجاق بو حادثه­لری باشدان کئچیرن الیازما 879 ایلینده- حقیقی نین اولوموندن تکجه 7 ایل سونرا یازیلمیشدیر. آمما بالاجا بیر الیازما دیر واورادا 60 غزل تورکجه، 77غزل فارسجا و 16 رباعی تورکجه یئنه ده بیر مستزاد تورکجه واردیر. بو الیازما آذربایجاندا لطیف حسین­زاده طرفیندن آراشدیریلیب و تورک دیوانی 1966 ایلینده باکیدا چاپ اولوبدور. بو الیازما 54 صفحه­دن عبارتدیرکی اونون ورقلری 20*12 سانتیمترده اولموشدور. بونو آرتیرماق لازیمدیر 1987 جی ایلده ابوالفظل رحیموف بریتانیا الیازماسی ایله ایروان الیازماسینی توتوشدوروب و نهایت. «دیوان حقیقی» آدیلا 117 صحیفه­ده چاپ ائتدیرمیشدیر.

   تبریز الیازماسی

   تبریزین ملی کتابخاناسیندا- محمد نخجوانی آدینا کتابخانادا ساخلانیلیر. بو الازمانین  استنساخ تاریخی بللی اولماییب و خطاطی دا بللی دئیلدیر. بوردا حقیقی­نین تورکجه غزللری اوَنجه و سونرا فارسجا غزللری یازیلمیشدیر.

آنجاق بونو آرتیرماق اولورکی ایراندا، اورهَ­للیک­له آذربایجان نئچه – نئچه الیازما دیوانلار موجوددورکی هله علم دونیاسینا تانیتدیریلمامیشدیر

   تهران الیازماسی

   بو نسخه­نین ده یازیلما تاریخی بللی اولماییب، تهران بیلیم یوردوندا ساخلانیلیر. بورادا 192 غزل و 31 رباعی واردیر کی رباعی لرین هامیسی تورکجه­دیر و غزللرین 84 داناسی تورکجه و قالانی فارسجادیر. بیز بورادا همین نسخه دن استفاده ائتمیشیک. نظره گلن، بو نسخه باشقا نسخه­لردن داها مکمل و تورکجه دیوانیندا علاوه، فارسجا دیوانی دا کامل دیر.

   حقیقی دیوانی نین تهران نسخه­سی، تهران بیلیم یوردونون مرکزی کتابخاناسیندا 8198 نمره آلتیندا ساخلانیلیر. بو الیازما، شاعرین ایکی دیللی دیوانینی احتوا ائدیر. نسخه، 290 صفحه­لیک اولاراق، ایلک بؤلومو فارسیجا و ایکینجی بؤلومو تورکجه­دیر. بیر نوکته یه دقت ائتمک گره­کیر؛ بو الیازما سانکی بیتمه­میش بوراخیلمیشدیر. بوتون نسخه­لردن کامل نظره گلن بو الیازما، مختلف صفحه­لرده بوش یئرلر بوش – بوشونا بوراخیلمیشدیر؛ او جمله­دن دئمک اولار کی 290 صفحه­دن، 26 صفحه­ده هئچ بیر یازی یازیلمامیشدیر. بونون 21 صفحه فارسیجا بؤلومده و 5 صفحه­سی تورکجه بؤلومونه عاییددیر . بوندان علاوه، هر ایکی بؤلومده ده بیر یئرلر بوشونا بوراخیلمیشدیر؛ سانکی سونرا الینه گلن غزللره یئر ساخلانیلمیشدیر.

   باشقا بیر نکته ده بودور کی دیوان بیر نئچه یئرده یئنیدن باشلانیر. فارسیجا بؤلومو اوچونجو صفحه دن باشلانیب، یئنه 117جی صفحه­دن "بسم الله الرحمن الرحیم" ایله باشلاییر و یئنه غزللر تهجی قایداسینی رعایت ائده­رک سانکی تازا بیر دیوانی باشلاییر. تورکجه بؤلومونده ده بئله­دیر. بونلار بیر فیکری یارادا بیلیر و او دا بودور کی مسنخ و یا یازارین الینده بیر نئچه الیازما نسخه واریمیش و یا یازماغا باشلادیغی زامان، باشقا نسخه­لر ده الینه گلیر و اونا گؤره دیوان نئچه بؤلومه بؤلونور. دیوان خط چکیلمیش و غزللر جدول ایچینده یازیلمیشدیر.

   بو دیوانی حاضرلاماغا، تهران نسخه­سیندن استفاده ائتدیک و لازم اولان یئرده اؤز مراحعت­لریمیزله، باشقا الیازمالار و یا چاپی نسخه ایله ده توتوشدوردوق و صفحه­لرین آلتیندا اونا اشاره­لر ائتدیک.

   حقیقی شناسلیق ساحه­سینده دونیانین مختلف اؤلکه­لرینده چالیشمالار ایره­لی گئدیر و گونه قدر تورکیه، آذربایجان، ایران، تورکمنستان، انگلستان و باشقا اؤلکه­لرده بو علم ساحه­سینده علمی ایشلر میدانا گلیر. ایلک اونجه ولادیمیر منیورسکی(1966-1877) نین چالیشماسی­نین چالیشمالارینی قید ائتمک لازیمدیر. او 1954جی ایلده لندن الیازماسینی اله گتیره­رک، علی آراشدیرمالار آپاریر و نئچه مقاله ده بو دیوانی اینجه­له­ییب و نهایت همین ایلده بو دیوانی چاپ ائدیر. مینورسکی­نین چاپ ائتدیگی دیوان 1966،1977 ایللریندن یئنی باشدان چاپ اولور.

1966جی ایلده ارمنستانین مرکزی اولان ایرواندا لطیف حسین­زاده آذربایجان عالیمی حقیقی­نین دیوانینی یاییملاییر. 1986جی ایلده ده باکیدا بو دیوان چاپ اولوب یاییلیر. بونو حاضرلایانار ابوالفضل رحیم اف، لطیف حسین­زاده و مایل علی­اف اولموشلار.

   تورکیه­ده 1970جی ایلده مینورسکی­نین چالیشمالارینا آرخالاناراق، نئچه- نئچه مقاله­لر چاپ اولور. و اونون حاضیرلادیغی دیوان دا یاییملانیر و منیورسکی بیرینجی حقیقی­شناس کیمی تانینیب مقاله­لری­ده تورکجه­یه ترجومه اولوب چاپ اولور بو حرکت لر آردیجا دوکتور محسن مجیدی 2002جی ایلده «حکمدار شاعیر» عنوانی ایله بیر مقاله و سونرا حقیقی دیوانینی چاپ ائتدیریر.

تورکمنستاندا دا حقیقی­شناسلیق علمی ایره­لی گئدیر و بو گونه قدر دیوان حقیقی نئچه دفعه­لر چاپ اولوب و ده­یرلی مقاله­لر یازیلییبدیر. بیلدیگیمیز کیمی حقیقی دیوانی نین سون چاپی 1999 ایلینه عاید دیر.

   ایراندا فیروز رفاهی جنابلاری تهران نسخه­سی اساسیندا دیوانین چاپینی ائشیتسک ده گؤرمه­دیک. چوخلو قایناقلار جهانشاهین حقیقی تخلوصلو دیوانیندان سؤز آچیب و شاعیرلیگیندن یازیرلار. چوخلو تذکر ه لر ده اونون شعرلریندن نمونه­لر گتریرلر. بو قایناقلاردان آلدیغیمیز معلوماتا گؤره، جهانشاه شیرازدا و تبریزده مجلس الشعرا قوروب و اؤز درباریندا عالیم­لری ، هنرمندلری و شاعیرلری عزیزله­ییر و عینی حالدا معمارلیق بنارلارینی قورماقدان غافیل اولماییر.

   جهان شاهدان چوخلو سکه­لر اله گلمیشدیر، بو سکه­لر اؤلکه­نین مختلف بؤلگه­لرینده وورولدوغو بیلینیر و بیر سیراسیندا «علی ولی الله» عباره­سی­نین یازیلماسی دا گؤرونور.

نهایتده جهانشاه 872 ایلینده 64 یاشیندا دونیاسینی ده­گیشیر. اوزون حسن آغ قویونلو جهانشاه حقیقی­نین باشینی بدندن آییریب، باشینی هراتدا سلطان ابوسعیده گؤنده­ریر و جسمینی تبریزده گؤی مچیدده دفن ائتدیریر. حقیقی دیوانینی حاضیرلاییب و چاپ ائتدیریبدیر. اوندان سونرا بلکه ده ایلک اثرلرینده اولان دیوان اولاجاقدیر. آنجاق بوسطیرلرین یازاری طرفیندن نئجه قیسا مقاله «امید زنجان» و «بهار زنجان» در گیلرینده چاپ اولموشدور.