کتابخانه ملی ترکیه
کتابخانه ملی ترکیه
کشور ترکیه یکی از غنیترین کشورهای منطقه به لحاظ داشتن نسخههای خطی میباشد. بنابر آمار رسمی کشور ترکیه حداقل 3000000 نسخه خطی (شامل کتابها و مجموعه رسائل) بیشترین نسخ خطی اسلامی را در اختیار دارد. بنابر برآورد اولیه حدود 200000 نسخه از این تعداد به زبان عربی، 70000 نسخه به زبان ترکی و بیش از 20000 نسخه به زبان فارسی و بقیه به زبانهای دیگر از جمله یونانی، ارمنی و سریانی است. برهمین اساس تلاش گشته تا در این پژوهش که به شیوه کتابخانهای صورت گرفته، به معرفی هرچه بیشتر کتابخانههای کشور ترکیه و نسخ خطی موجود درآن پرداخته شود. باشد که بتوان گامی موثر در شناخت نفایس خطی موجود در کتابخانههای مختلف جهان برداشت.
مقدمه:
جمهوری ترکیه در جنوب شرقی اروپا و آسیای صغیر واقع است و از شمال به دریای سیاه، از مشرق و شمال شرقی به گرجستان، ارمنستان و ایران، از جنوب به عراق و سوریه و دریای مدیترانه، از غرب به دریای اژه و از شمال غربی به یونان و بلغارستان محدود است. جمعیت آن (طبق آمار سال 2000) 66600000 نفر و مساحت آن 779452 کیلومتر مربع است. زبان رسمی مردم این کشور ترکی استانبولی است.
معرفی کتابخانههای کشور ترکیه
کتابخانه ملی:
کتابخانه ملی ترکیه به طور رسمی در1948 در آنکارا گشایش یافت و در سال 1983 به محل جدید نقل مکان کرد. کتابخانه ملی که نقش رهبری علوم کتابداری نوین را در ترکیه به مدت زیاد برعهده داشته، به سبب فقدان حمایت اداری، کارکنان و بودجه و فضا این نقش در دهه 1970 و 1980 از دست داد، ولی با نقل مکان کتابخانه به محل جدید نقش گذشته خود را پیگیری کرد. تلاش عمده آن در اوایل دهه 1990، ماشینی کردن فهرستنویسی کتابخانه ملی (شامل حدود1500000 جلد کتاب) و انتشار دو نشریه کتابشناختی: کتابشناختی ملی ترکیه (1931) و کتابشناسی مقالات منتشر شده در نشریات ادواری ترکیه (1952) بود. سومین انتشارات مهم کتابخانه ملی ترکیه عبارتست از کتابشناسی انتشارات دولتی که از سال 1971 منتشر میشود. آرشیو ملی که از کتابخانه ملی جداشد در 1988 به محل جدیدی در آنکارا منتقل گردید و وظیفه فرآهمآوری مدارک رسمی ترکیه و ارائه خدمات به مراجعان چندملیتی را برعهده دارد. همچنین به ماشینی کردن پیشینهها و خدمات خود نیز پرداخته است. از دیگر پیشگامان ماشینی کردن کتابخانه در ترکیه، کتابخانه مجلس است که در 1923 تأسیس شده است. این کتابخانه ارتباط با سایر کتابخانههای مجالس دنیا را فراهم میکند. مرکز اسناد ترکیه در 1966 به منظور گزینش مدارک علمی و فنی و پیشبرد و هماهنگی نظامهای کتابخانه و اطلاعرسانی تأسیس شد. شورای مرکز مدارک آموزش عالی نیز در 1981 تأسیس شد. در 1983 بیشتر وظایف این مرکز برای جامعه دانشگاهی بود. مرکز اسناد ترکیه به عنوان بزرگترین مرکز نشریات ادواری خاورمیانه (با 15000 عنوان اشتراک)، نه تنها به اعضای هیئت علمی دانشگاهها بلکه به پژوهشگران تمام قسمتهای ترکیه هم خدمات ارائه میدهد. این مرکز، پایاننامهها، میکروفیلمها و سایر انواع مدارک را جمعآوری میکند هچنین خدمات جستجوی پیوسته را تأمین کرده و پایگاههای اطلاعاتی نشریات و پایاننامههای ترکیه را از طریق شبکه دانشگاهی ترکیه قرار میدهد. مرکز به طور گستردهای خدمات خود را ماشینی کرده و نقش مهمی در ایجاد هماهنگی میان کتابخانههای دانشگاهی ایفا میکند.
کتابخانههای دانشگاهی:
دانشگاههای قدیمی مثل دانشگاه استانبول و آنکارا به صورت غیرمتمرکز هستند و با تعداد زیادی کتابخانههای کوچکتر به دانشکدهها و بخشهای مختلف، خدمات ارائه میدهند. دانشگاههای جدید مثل دانشگاه فنی خاورمیانه، دانشگاه حاجت تپه در آنکارا و دانشگاه بغازایچی (کالج روبرت سابق) در استانبول دارای کتابخانه مرکزی و امکانات کتابخانهای بهتر هستند.
کتابخانههای عمومی:
مردم ترکیه به طور سنتی به کتاب علاقهمند هستند و در دوره امپراطوری عثمانی قبل از 1923، کتابخانههای زیادی ساختند که بسیاری از آنها به مساجد وابسته بودند. کتابخانههای عمومی توسط بنیادهای خصوصی اداره میگردید و توسعه داده میشد. در 1924 قانون وحدت آموزش و پرورش، کتابخانههای عمومی را تحت کنترل حکومت درآورد. کتابخانههای عمومی در سال 1991 زیرنظر مدیرکل کتابخانهها در وزارت فرهنگ قرار گرفت و تعداد مجموعه آنها از 660000 در سال 1945 بع 7880000 در سال 1990 افزایش یافت. البته، کیفیت این مجموعهها و خدمات آنها خیلی پایینتر از کتابخانههای دانشگاهی و تخصصی است و هنوز هم ارائه خدمات آنها به صورت سنتی انجام میگیرد و از نظر امکانات مالی، و نیروی انسانی متخصص دارای مشکلاتی هستند. ترکیه فاقد فهرستگان مشترک برای این کتابخانههاست. در این کشور تقریباً هر کتابخانه دارای مجموعهای کوچک یا بزرگ از نسخ خطی به زبانهای ترکی، فارسی یا عربی است. مشهورترین آنها در کتابخانۀ بزرگ سلیمانیه در استانبول با حدود 66000 نسخه خطی ارزشمند است. این کتابخانه بخش مرمت نیز دارد. تعداد کل نسخ خطی کتابخانههای عمومی این کشور در حدود 182000 جلد است. ترکیه به کارگیری شماره استاندارد بینالمللی کتاب (شابک) را در 1987 آغاز کرد و نیز ارائه شماره استاندارد بینالمللی نشریات را در دست انجام دارد.
کتابخانههای آموزشگاهی:
این کتابخانهها فراموش شدهترین نوع کتابخانه در ترکیه است. براساس آمار 1991 وزارت آموزش و پرورش فقط 4900 کتابخانه آموزشگاهی در ترکیه وجود دارد که تعداد کل مجموعه آنها بیش از 9333600 جلد کتاب بوده است. بودجه غیر کافی، فقدان فضای مناسب و مهمتر از همه فقدان نیروی انسانی متخصص علل اصلی عدم توسعه کتابخانههای آموزشگاهی است.
کتابخانههای تخصصی:
این کتابخانهها نمایشی از تناقضات در ترکیه است. اغلب کوچک و سنتی هستند و نیاز به حمایت و کارکنان حرفهای دارند. ترکیه دارای کتابخانهها و مراکز اسناد و مدارک پیشرفته و بسیار منظمی است که استانداردهای بینالمللی را رعایت میکنند. بعضی از این کتابخانهها عبارتند از: انجمن تاریخ در ترکیه (آنکارا)، اتاق بازرگانی (استانبول)، سازمان برنامه ایالتی (آنکارا)موسسه تحقیقات علمی و صنعتی مرمره (گیزه)، مرکز تحقیقات هستهای و آموزش آنکارا (این مرکز نماینده مرکز اطلاعرسانی سیستم بینالمللی هستهای اینس است) و ...
تعداد کتابخانههای تخصصی را فقط میتوان تخمین زد، زیرا مسئولیت مرکزی برای آنها وجود ندارد. ترکیه حدوداً دارای 375 کتابخانه تخصصی است. گرایش میان بخش خصوصی و دولتی و موسسات غیردولتی برای ایجاد مراکز مدارک و اسناد ماشینی وجود دارد.(دایرة المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، سایت)
نسخ خطی در ترکیه
بنابر آمار رسمی کشور ترکیه حداقل 3000000 نسخه خطی (شامل کتابها و مجموعه رسائل) بیشترین نسخ خطی اسلامی را در اختیار دارد. بنابر برآورد اولیه حدود 200000 نسخه از این تعداد به زبان عربی، 70000 نسخه به زبان ترکی و بیش از 20000 نسخه به زبان فارسی و بقیه به زبانهای دیگر از جمله یونانی، ارمنی و سریانی است. در حال حاضر بیش از 270000 نسخ خطی موجود در سازمانهای دولتی بطور قطعی شناسایی شده و کار فهرستنویسی علمی آنها ادامه دارد. کار فهرستنویسی علمی در ترکیه با هدف تهیه فهرست مشترک نسخ خطی در سال 1978 بنام پروژه فهرست مشترک نسخ خطی در سال 1978 بنام پروژه فهرست مشترک نسخ خطی ترکیه با حمایت وزارت فرهنگ و توریسم ترکیه شروع به کار نمود همانگونه که در دیباچه اولین جلد از فهرستهای منتشر شده توسط این پروژه بیان شده، پیشبینی شده است تا در اولین مرحله از این پروژه فهرست نسخ خطی موجود درموزهها و کتابخانههای وابسته به مدیریت کل کتابخانههای وزارت فرهنگ ترکیه در یک فهرست کامل جمعآوری و فهرست مشترک کتابهای ترکی، عربی، فارسی و زبانهای دیگر تهیه شود. در مرحله دوم هم پیشبینی شده است تا فهرست نسخ خطی که در سازمانهای دیگر و مجموعههای شخصی وجود دارد تهیه گردد و بدین ترتیب فهرست تمام نسخ خطی موجود در ترکیه آماده گردد.
از سال 1978 تا 2002 توسط کارشناسان و نسخهشناسان این مرکز فهرستهای مربوط به تعدادی از کتابخانههای مختلف ترکیه منتشر شده است. درمیان این فهرستها میتوان به کتابخانههای عمومی بسیاری از شهرهای ترکیه، مجموعههای کوچک در شهر استانبول و آنکارا، همچنین هفت جلد از فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی اشاره نمود. در 34 فهرست منتشر شده در چهارچوب این پروژه 31866 نسخه شامل کتاب و رساله معرفی شده است. بعد از این تاریخ انتشار فهرستهای چاپی متوقف گردید و در حال حاضر فهرستها بصورت الکترونیکی و از طریق اینترنت قابل دسترسی است. از میان کتابخانههای عمومی وابسته به وزارت فرهنگ و توریسم ترکیه تعداد 29 کتابخانه عمومی دارای نسخه خطی میباشند که از این تعداد 9 مورد از آنها در استانبول قرار دارند. کتابخانههای عمومی استانبول جمعاً دارای 105140 نسخه خطی هستند که حدود 65% از این نسخهها را در اختیار دارند. پس از استانبول شهر قونیه با دارا بودن 2 کتابخانه و مجموع 14793 نسخه خطی در رتبه دوم قرار دارد. کتابخانه عمومی سلیمانیه (واقع در استانبول) با 11120 نسخه در رتبههای بعدی قرار گرفتهاند. از طرف وزارت فرهنگ و توریسم، کل نسخ خطی موجود در کتابخانههای عمومی تا پایان سال 2006 م مجموعاً 162532 نسخه اعلام شده است. به غیر از کتابخانههای عمومی تعداد کثیری از نسخ خطی نیز در سایر کتابخانهها نگهداری میشوند. در میان کتابخانههای مذکور کتابخانههای دانشگاهی سهم قابل توجهی را به خود اختصاص دادهاند. مجموع نسخ خطی موجود در کتابخانههای دانشگاهی ترکیه بالغ بر 37958 نسخه میباشد که دانشگاه استانبول با دارا بودن 18606 نسخه خطی و دانشگاه آنکارا با 16700 نسخه 93 درصد از کل این نسخهها را در اختیار دارند.کتابخانه ملی نیز با 27258 نسخه خطی سهم قابل توجهی را به خود اختصاص داده است. بنابر آخرین آمارها تا پایان سال 2006م کل نسخ خطی به ثبت رسیده در سازمانهای دولتی ترکیه 104246 نسخه اعلام شده است. (افضلی، 1387)
نسخههای خطی فارسی
آمار دقیق و قطعی در زمینه تعداد نسخ خطی فارسی موجود در کتابخانههای ترکیه در دست نیست آمار ارائه شده بیشتر در قالب برآوردهای کلی و درصدی از کل نسخههای خطی است که این مسئله ناشی از پایان نیافتن فهرستنویسی کل نسخههای خطی موجود در این کشور میباشد. بسیاری از مجموعه رسائل دربرگیرنده تعداد کثیری رساله میباشند که هرکدام از این رسالهها نیاز به فهرستنویسی مستقلی دارند و هریک از آنها به عنوان یک منبع اطلاعاتی واحد ومستقل محسوب میگردند، به همین دلیل نمیتوان تعداد قطعی این منابع را اعلام نمود. (افضلی، 1387)
در میان این آثار علاوه بر سه نسخه قرآن کریم، شاهنامه فردوسی، خمسه نظامی (مذهب)، مخزن الاسرار نظامی (مذهب بسیار نفیس و مینیاتوردار)، کلیات خاقانی، دیوان حافظ(مذهب)، کلیات سعدی (مذهب) جای دارند. (دلیریپور،1383)
فهرستنویسی نسخههای خطی در ترکیه
در کشور ترکیه نخستین فهرست چاپی نسخههای خطی در سال 12079 هجری از سوی عبدالرحمن تاجم بیگ،( بازرس اوقاف بود) تدوین شد. این فهرست آثار موجود در کتابخانه داماد ابراهیم پاشا را توصیف میکرد. متاسفانه اقدامات وی باب طبع عدهای قرار نگرفت. یازده سال پس از این جریان نخستین کمیسیون تصنیف برای تهیه و انتشار فهرست نسخههای خطی کتابخانه استانبول تشکیل شد. نخستین محصول این کمیسیون دفتر کتابخانۀ حمیدیه بود، توفیق تهیه 40 دفتر از آثار 64 کتابخانه طی 12 سال حاصل آمد که از آنها به عنوان دفاتر عصر حمیدی یاد میشود. یکی از اقدامات مؤثر در تاریخ کتابداری ترکیه تشکیل کمیتهای است که در سال 1927 به پیشنهاد وزارت معارف شروع به کار کرد و به فهرست نویسی کتابخانه سلیمانیه همت گماشت. این فهرستنویسی که به وسیله فهمی ادهم آغاز شده بود در سال 1951 تا 1953 ادامه یافت و جلد اول فهرست آثار خطی عربی موجود در کتابخانه دانشگاه استانبول در دو قسمت: 1 قرآنها و علوم قرآنی 2- تفاسیر فرآهم آمد. ادهم بیگ نسخههای خطی عربی، فارسی و ترکی موجود در توپقاپی را نیز به طور مجزا در 3 فهرست جداگانه فرآهم آورد. فهرست نسخههای خطی ترکی در دو جلد در سال 1961 فهرست نسخههای خطی فارسی در یک جلد و در همانن سال و فهرست نسخههای خطی عربی در چهارجلد در فاصله سالهای 1962 تا 1969 به طبع رسیدند. آخرین اقدام در رابطه با فهرست آثار خطی، طرح مشترک آثار خطی ترکیه است، هدف اساسی ان طرح تهیه فهرست کلیه آثار غیرچاپی در سطح کشور بوده است. برای انجام این مقصود مرکز تهیه فهرست مشترک آثار خطی ترکیه درسال 1978 در آنکارا تأسیس یافت و در ژانویه سال 1979 دومین مرکز در استانبول شروع به کار کرد تاکنون تعدادی از نسخههای خطی کتابخانههای ترکیه به وسیلۀ این مرکز در 21 جلد فهرستنویسی شدهاند.
کتابخانه ملی ترکیه با دارا بودن بخش بزرگی از نسخ خطی به صورت مستقل به تهیه و انتشار فهرست نسخههای خطی دست میزند، از این قبیلاند فهرستهایی که برای موضوعات عمومی، متافیزیک (جلد اول)، فلسفه و منطق و روانشناسی (جلد دوم)، دین اسلام، علوم قرآنی و تفاسیر (جلد سوم)، حدیث (جلد چهارم)، عقاید و کلام (جلد پنجم)، دواوین (جلد ششم)، جنگها (جلد هفتم) تهیه و منتشر کرده است. کتابخانه ملی مسئولیت فهرستنویسی نسخههای خطی بعضی از کتابخانهها را نیز برعهده گرفته و آن را به انجام رسانیده است. علاوه بر فهرسهایی که از سوی مرکز تهیه فهرست آثار خطی ترکیه و کتابخانه ملی ترکیه تهیه و چاپ شده، بعضی از کتابخانهها نیز خود به تهیه فهرست مخطوطات میپردازند، از این قبیل فهرست میتوان به فهرست نسخههای خطی سازمان امور دیانت (در 2جلد حدود 5000 نسخه) تألیف عبدالرحمان جیحان، فهرست نسخههای خطی کتابخانه ملی ازمیر (4جلد) تألیف علی یاردیم، فهرست نسخههای خطی بنیاد زبان ترک (660 نسخه، تألیف مژگان جونبور) و ... اشاره کرد. فهرستنویسی کتابخانه دانشکده زبان، تاریخ، جغرافیای دانشگاه آنکارا نیز که بیش از 15 هزار نسخه خطی دارد، هماکنون ادامه دارد. (دلیریپور،1383)
تحلیل آثار موجود
با بررسی کل فهرستهای منتشر شده به صورت چاپی و الکترونیکی در مورد آثار خطی موجود در ترکیه متوجه خواهیم شد که تاکنون از میان آثار موجود در کتابخانههای وابسته به وزارت فرهنگ تاکنون 167369 کتاب/ اثرخطی به صورت مختصر و یا کامل فهرستنویسی شده است که قسمت عمدهای از اطلاعات این نسخهها (حدود91%) از طریق الکترونیکی قابل دسترسی است. از میان آثار معرفی شده از طریق فهرستهای الکترونیکی میتوان به مشخصات کتابشناسی 9077 اثر فارسی برخورد نمود که از میان این آثار 6689 به صورت تک زبانی بوده و تنها به زبان فارسی، از میان این نسخ 2132 اثر به صورت دو زبانی است که 1507 مورد فارسی و ترکی و 625 مورد فارسی و عربی است. در میان آثار فهرستنویسی شده تعداد 253 اثر سه زبانه که به زبانهای فارسی، عربی و ترکی است وجود دارد. فقط سه مورد اثر موجود بیش از سه زبان را در بر میگیرد که هرسه مورد آن نیز لغتنامه میباشد. (افضلی، 1387)
منابع:
1- دایرةالمعارف کتابداری و اطلاع رسانی. سایت: http://www.portal.nalai.ir {قابل دسترسی در تاریخ: 24/2/92}
2- افضلی، مهدی.1387. تحلیل بر آمار نسخ خطی فارسی موجود در کتابخانههای ترکیه. آیینه میراث: سال ششم، شماره سوم، پیاپی 42
3- دلیری پور،اصغر.1383. نسخههای خطی فارسی در کتابخانه ترکیه. تهران: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی