خسته قاسیم
خسته قاسم
ادبيات آشيقي، اوج تكامل خود را در قرن دهــم هجري به انجام رساند و نهضت شاه ختائـي، زمـيـنه را براي رشـد و بالـنـدگـي اين ادبـيـات فــراهـم آورد و شاعران مردمي تحت عنوان «آشيقلار» مورد حمايت قرار گرفتند و دهها آشيق پا به عرصه نهـــــاد كه از جمله ي اين شاعران ميتوان آشيق قورباني و آشيـــق اماني را نام برد. در تداوم اين نهضت در سدههاي بعدي نيز آشيقهاي بزرگي وارد عرصه شدند از جمله آشيق عباس توفارقانلي را ميبايست نام برد و در ادامه به ديگر آشيق برجسته ي آذربايجان ـ خسته قاسم برمي خوريم. در اشعار اين شاعر والامقام ميتوان به وضوح تبيين انديشههاي والا و بينشهاي اجتماعي، فلسفي و هنري را مشاهده كرد. فلسفه ي عشق و حيات الهي و نور فناناپذير برخاسته از دنياي معنوي شاعر در بيت بيت اشعار او ترنم ميگردد و مرده ريگ ميراث ادبي ـ فرهنگي وي، گنجينه اي ارزشمند براي تاريخ ادبيات آذربايجان محسوب ميشود.[1]
خسته قاسم، آشيقي تحصيل كرده، روزگار ديده و اهل فكر و انديشه است كه در ادبيات شفاهي مردم آذربايجان، جاي خاصي را گرفته است. وي به سال 1081 هجري شمسي در تيكمه داش ـ 78 كيلومتري تبريز به دنيا آمد.[2] او دوران كودكي را در روستاي تيكمه داش گذرانده و تحصيلات سنتي را در نزد مكتب ملا به پايان برد و براي ادامه ي تحصيل به اردبيل رفته و در مسجد شيخ صفي تحصيل كرده و از همين سالها نيز به آفرينش ادبي ـ هنري پرداخته است. بعد از اتمام تحصيل در اردبيل، براي تكميل درس فقاهت به شهر قم و سپس نجف می رود و 14 سال تمام در عتبات عاليات تحصيل كرده و سپس به موطن خويش مراجعت نموده، به راهنمايي و ارشاد مردم خويش همت گماشته است تا اينكه در سال 1157 هجري شمسي در سن 76 سالگي بدرود حيات گفت و در زادگاه خود تيكمه داش دفن گرديد.[3] در سالهاي اخير مقبره ي اين شاعر و آشيق والامقام در حال ساخت است كه مسلماً مايه ي مباهات خواهد بود.[4]
خسته قاسم در اردبيل با طريقت شيخ صفي آشنا گشته و وارد خانقاه شيخ صفي شده و مدتي در چله نشسته است تا به «وحدت وجود» واصل گردد. خسته قاسم شاعري والامقام و فقيهي بزرگ بوده است كه به نوشته ي خويش، باده از ساقي كوثر گرفته و مست الست گشته و به قول آشيقها از حضرت علي «بوتا» گرفته است. خود او گويد:
خسته قاسم دئـيير : دست دست اولـدوم ،
شاه اليـندن بـاده ايـچـيـب مست اولـدوم،
سايلي قيرخ گون شيخ صفيده بست اولدوم
اونـدا بــيان اولــدو دؤرد كتــاب مــنـــه.[5]
ميدانيم كه در آيين و سنت آشيقها، عشق به حضرت علي (ع) باعت ميگردد بعد از طي منازل عرفاني و گذشت از مراحل مختلف طريقت به كشف شهود نايل گردد و بعد از خوردن باده از دست شاه مردان «محو و فاني» مي شود. اين امر را مي توان از تاًثيرات متقابل" تصوف و آشيقليق" به شمار آورد، آنكه از حضرت علي «بوتا» ميگيرد بر تمام علوم مالك ميشود. در برخي از شعرهاي خسته قاسم از تاًثير متقابل اين دو ـ تصوف و آشيقي ـ سخن به ميان آمده است، نزديكي وي به اهل طريقت را نشان ميدهد:
يـاتـمــيشـديــم خــوابــيــن ايــچـيــنـده
گــــؤردوم «يـــاهـــو» دئــيــيــر ســــرور
سـوروشـدوم ـ شاهـا سـن كــيـمسـن؟
ـ بـــيــل مـــنـم شـــيــــر غـــضنـفـــر!
در اشعار ديگرش از رسيدن وي به حق با عبارت رسيدن به كوه قاف و سيمرغ ـ تانري ـ سخن به ميان ميآورد.
داستانهاي چندي درباره ي احوالات خسته قاسم و مناظرههاي وي با عالمان و ديگر آشيقهاي نامدار آذربايجان در دست است كه از آنها نيز ميتوان به حيات شاعر پيبرد. از جمله در داستان «سفر خسته قاسم به داغستان» معلوم ميگردد خسته قاسم وقتي به تبريز ميرسد او را مورد شناسايي قرار داده و براي محاكمه نزد عالمان زمان ميبرند و او با آنان به بحث و مناظره نشسته و با ابراز معلومات حيرت انگيز خسته قاسم، در حيرت ماندهاند.
مسلم اينست كسيكه مكتب ملا را در روستا و شهر خود به پايان برده، در اردبيل ادامه ي تحصيل داده و 14 سال در عتبات عاليه بويژه نجف مشغول تحصيل بوده است حتماً به درجات عاليه ي فقه و اصول دست يافته و مجتهد گشته است و از طرف ديگر او حافظ، قاري و مفسر قرآن بوده است همچنانكه خود مي فرمايد:
يـوز اون دؤرد سوره نـي معنا ائـيله رم
من ازبـردن قرآن خوانام، سن نه سن؟[6]
و در شعر ديگري گويد:
ازل آدمدن خـاتمه صـاحب ايمان منـم
آلتي مين آلتي يوز آيه ، قاري قرآن منم.[7]
كسيكه 114 سوره ي قرآن را معنا و تفسير كند نمي توان در اجتهاد وي ترديد كرد. از آن گذشته تسلط كافي و وافي بر سه زبان دنياي اسلام عرب و فارس و تورك داشته و خود ميگويد:
عــرب، عــجـم، فارس، سريان ديلي لـه
عــالم ايــچــره اهل عرفـان، مـنـم، من!
و بر اساس شعر زير:
تام بـيله رم ترسـه «ابـجـد»، «هـوّزي»
ايسـته سم يـازارام مـيـن قـاتـار سؤزي
عالم بر علم جفر ـ اعداد بوده است و در بسياري از اشعارش وقوف وي را بر حروف و اعداد مسلم مي دانيم و از اين هنر بارها و بارها در اشعار خود استفاده كرده است. آیا ميتوان در علم و اجتهاد وي شك كرد؟ شهود فراوان در اين زمينه در ديوان خسته قاسم موجود است كه براي پرهيز از اطاله ي كلام، بدان نمي-پردازيم.
اما تخلص او «خسته قاسم» است، لقب خسته بنا به نظر بسياري از اديبان و منتقدين آثارش مي تواند در سه نظريه ي كلي جمع بندي گردد:
1ـ عداه اي معتقدند قاسيم بيمار بوده و از طريق حضرت علي (ع) شفا يافته و لذا همواره خود را «خسته» ناميده است.
2ـ دسته ي ديگري معتقدند او تخلص «خسته» را براي نشان دادن اوضاع نامناسب زمان براي خود برگزيده است همانگونه كه مسكين آبدال، قول عباس، ديلقم و ديگران كرده اند.
3ـ گروه ديگر نيز معتقدند او خود را خسته ي عشق ناميده است از جمله ي اين اديبان فولكلورشناس سترگ " سد نيك پاشايف" است كه مي نويسد شاه ختايي نيز با تخلص «خسته» اشعاري سروده است و آشيق قاسيم بنا بر احترام شاه ختايي اين تخلص را براي خود برگزيده است.[8]
خسته قاسم در عين آشيق بودن، اهل عرفان و تصوف است و چهار مرحله ي تصوف را پشت سر نهاده است. اين چهار مرحله عبارتند از: شريعت، طريقت، معرفت و حقيقت. خسته قاسم در اشعار مختلفش به اين مراحل اشارهها دارد:
حـقـيـقت، مـعـرفت حاقديـر قـانـيرام
طـريـقت، شـريـعت قـوشـا يـازيـلدي.
و يا:
حـقـيـقت بـحرينـده غـواصـام دئـيه ن
غـواص سانسا گـيـر دريـايـا اوزهـا اوز!
بررسي كنندگان زندگي و آثار اين آشيق معتقدند كه خسته قاسم كه معاصر نادر شاه افشار بوده است همواره مناسبتي مخالف و منفي با وي داشته است و عليه تضادهاي اجتماعي كه در زمان او بخاطر عملكرد خود سرانهي حاكمان و ماًموران وي به وجود آمده بود همچون شاعري مبارز به پا خاسته و نفرت و خشم خود را عليه ظلم و تعدي او ابراز نموده است.[9]
نادر شاه كه حكومت رسمي وي از سال 1114 آغاز مي گردد عليه مذهب صفويان شوريده و فرهنگ دو قرن پايدار در ايران را زير سئوال برده و باعث گشته بود ميدان براي تشيع و عالمان شيعه و اهل طريقتها محدود گردد و بسياري از عالمان از اين وضع ناراضي بوده اند. از آن جمله خسته قاسم نيز در اين دوران همچون عالمي فرهيخته اعتراض خود را عليه حكومتيان ابراز داشته است. او در عالم سياست مداخله مي كرد و در برابر ناهنجاريهاي اجتماعي ـ سياسي مي ايستاد:
اؤزلـــريــن دريــــــا بــــيـــلـــنلــر
مــنــي پـــيـادا بـــيـلـــســيــنــلـر.
ســيــاســتـــدن دالـــي قـــــالــسـام
مـــنـي افـــتــاده بـــيــلــســيــنـلـر.
در تاريخ ميبينيم كه نادر شاه در جنگهاي داغستان دچار خسارت فراوان شد و بعد از برگشت از آن منطقه مردم را تحت فشار قرار داده و مالياتهاي سنگين از آنان ميگرفت و بخاطر حفظ حكومت چند روزه ي خود دماغ و گوش بسياري را بريد و چشم از حدقه ي بسياري از نزديكانش از جمله پسرش در آورد و اين سياست شوم باعث خيزشهاي عصيانگرانه عليه حكومت نادر شاه شد. بنابراين خسته قاسم در چنين اوضاع و احوال نمي توانست موافق سياستهاي دوران باشد.
خسته قاسم خطاطي ماهر نيز بوده است و برخي از محققان وي نوشته اند كه آثار او توسط ماًموران نادرشاه در رودخانه ي «ينو» واقع در تيكمه داش انداخته شده است.[10] تحقيقات انجام گرفته نشان ميدهد خسته قاسم در دوراني كه به مكتب ميرفت با دختري كه دختر حاكم تيكمه داش بود آشنا شده و دل به عشق وي سپرده است:
بـيــر نــازنين سـئـوديم مكتـبخانـادا
حــق كـلامـيـن ديــل ازبردن اوخوردو.
اليـنـه آلـميشدي عتشقيـن كيـتابـيـن
مــنـيـم درسـيم بيل ازبـردن اوخـوردو.
در داستانهاي مختلفي كه درباره ي خسته قاسم است نظرات مختلف در مورد همسر وي نوشته اند برخي همسر او را «لاچين خانيم» دختر حاكم تبريز، برخي ديگر او را داراي دوزوجه به نامهاي گول اندام و خرامان دانستهاند، برخي ديگر معتقدند سوگلي زيبايي به نام صنم داشته است و ديگران سلبي خانيم اهل اورميه را همسر او دانسته اند. اما نتيجه ي تحقيقات اينست كه خسته قاسم يك همسر بيشتر نداشته و نام او سلبي خانم بوده است و داراي يك دختر به نام خرامان و يك پسر به نام احمد بوده است. از ديوان خسته قاسم در مييابيم كه نام پدرش نيز ابراهيم بوده است.[11]
خسته قاسم تسلط كامل بر ادبيات عربي و فارسي و تركي داشته و بويژه شاعران بزرگ آذربايجان را ميپسنديده است. او در يك شعرش به نسيمي اشاره ميكند، در چندين شعر از شاه ختايي به احترام ياد كرده و فضولي نيز شاعر مورد پسند وي بوده است و حتي خود را از نسل او ميداند:
او مـحـتـشم فــضـولـينيـن نـسلـييـم
بـحـرلــرده مـن عــمانـام، سن نـه سن؟
يــوز اون دؤرد سـوره ني مـعنا ائـيـلـه رم
مـن ازبـردن قـرآن خـوانام، سن نه سن؟[12]
بيترديد خسته قاسم ديواني كامل و مشتمل بر غزل و قصيده و مثنوي داشته است كه مقدار بسياري كمي از آنها به ما رسيده است. مناظرههاي وي با احمد لزگي بسياري معروف است. اشعار او توسط بسياري از آشيقها در طول سدههاي گذشته با ساز و آهنگ آشيقها خوانده شده است و تأثير قابل ملاحظهاي بر آشيقهاي سدههاي بعدي نهاده است از جمله آشيق آلي، دوللو مصطفا، آشيق علسگر، آشيق حسين بوزالقانلي، آشيق حسين شمكيرلي، بر اشعار او نظيرهها ساخته و بر او احترام نهاده اند. ناگفته نماند كه استاد شهريار نيز بر شعر «يالان دونيا»ي خسته قاسم نظيره نوشته است.[13]
هنر خسته قاسم بسيار ارزشمند بوده است. هنرهاي بديعي بسياري ميتوان در ديوان او سراغ گرفت در ادبيات آشيقي نخستين « دؤشله مه » از ابداعات او شمرده شده است. نخستين نمونههاي «دوداق ديمز» نيز به نام او ثبت شده است و بسياري ديگر از صنايع شعر آشيقي را بدو نسبت داده اند. ناگفته نگذاريم برخي قيفيل بندها و باغلاماهاي او هرچند كه از طرف آشيقهاي بزرگي مانند آشيق علسگر، نورس ايمان، آشيق بهمن گويچهلي، حسن پروانه و ديگران حل شدهاند اما برخي نيز همچنان حل ناشده باقي مانده است.
خسته قاسم شاعري به تمام معناست. رواني شعر، سادگي بيان و مضامين اخلاقي تربيتي وي بيهمتاست:
اي آقــالار گــلـيـن سـيـزه سـؤيله يـيم
ازل يـاخــشي اولار يــار آشـيـنـالـيـغي
سن سئوه سن يـاريـن سـني سـئـومه يـه
اولار بـولـبـول ايـلـه خـار آشنـالـيغي.
عشق وطن در شعر او جاي والايي دارد :
يــــئـــنــــه وطـــن يــــادا دوشــدو
بــيــز اولـــدوق ائــــلـلر آيـــريــسـي.
يـاريــم بـــيــر گــــونــه دؤزمــــزدي
ايــنــدي قــال ايـلــلـــر آيـــريــسـي.
بهره گيري وي از ضربالمثلها، تكيه كلامها، اصطلاحات عاميانه و فرهنگ مردم بر شعر او جذابيت و سادگي و زيبايي خاصي بخشيده است.
درباره ي او تا امروز داستانهاي مختلفي روايت شده است كه ميتوان نمونههاي زير را نام برد:
1 ) سفر اردبيل خسته قاسم
2 ) سفر اورميه خسته قاسم
3 ) سفر داغستان خسته قاسم
4 ) علي يار و معصوم
5 ) خسته قاسم و ملك سيما
6 ) جمال و عبدالله
7 ) سفر مشكين خسته قاسم و...
اشعار خسته قاسم اگر چه به صورت مدون و يكجا به دست ما نرسيده است اما در جنگهاي مختلف در سدههاي گذشته، برخي از اشعار او آمده است. در اواخر قرن 19 نخستين بار ديوان اشعار خسته قاسم توسط م. محمود بي اف چاپ شده است. نشريهي «كاسپي» شماره 137 در سال 1895 نيز داستان ملا قاسيم را چاپ كرده است. پروفسور سدنيك پاشايف در سال 1975 در باكو ديوان مستقل و كامل او را چاپ كرد. در ايران نيز اشعار خسته قاسم بارها به چاپ رسيده است از آن جمله محمدعلي نقابي در سال 1373 مجموعه اشعار خسته قاسم را در تبريز به چاپ رساند. حسين سيامي در سال 1373 ضمن چاپ اشعار او در تبريز، معلومات و تحقيقات خوبي درباره ي حيات و آثار خسته قاسم ارائه داده است. آشيق حسين ساعي در سال 1380 كتابي تحت عنوان «خسته قاسم و آشيق داستانلاري» در تبريز به چاپ سپرد و در نهايت مجموعه اي بسيار نفيس از اشعار خسته قاسم با مقدمه اي عالمانه از طرف محمد عبادي قاراخانلو (آليشيق) در سال 1384 در تبريز به چاپ رسيد.
آشناليغي
آي آغلار گـلين سـيـزه سـؤيـلـه يـيم،
ازل يـاخـشـي اولار يـار آشـنـالـيـغـي.
سن سئـوه سن، يارين سني سـئـومه يه،
اولار بولبـول ايـلـه خـار آشـنـالـيـغـي.
باغبـان اودور زحـمـت چـكه الـلـشـه،
سالـديـغـي بـاغ چيـچكلشه گوللشه،
اگر گوجـسوز گوجـلـو ايـله گـولشه،
اولار تـرلان ايـلـه سار آشـنـالـيـغي.
«خسته قاسم» غـم الينـدن مـسـت اولا،
اهل درويش خرقه سينده پوست اولا،
بير آدام كي لـقـمـه ايـلـه دوست اولا،
اولار يــاغـيـش ايـلـه قـار آشنـاليغي.
ائيلر ـ ائيلر
ائله بير كـيشـي نـيـن تـوت اتـگيندن،
بيل سنه ايـمـدادي اول ائـيـلر ـ ائيـلر.
ذرّه داش گؤتورسن لعل ائيلر ـ ائـيـلـر.
يئردن داش گؤتورسن لعل ائيلر ـ ائـيلر.
بؤهتان دئمه، بـؤهـتـان تـوتـار آدامـي،
قــول ائـيـلــر، بـازار دا ساتـار آدامـي،
جــهنّــم اودونــدان بـــتـــر آدامـي،
يوخسوللوق يانديريب، كول ائيلر ـ ائيلر.
عـاقل اينسان دئمز هـر گـؤردوگونـو،
دالدالار دوشماندان واي دئديـگيـنـي،
گؤرمز سن ناكسين پاي وئـرديگـيني،
وئرسه ده منّـتـين بول ائـيلر ـ ائـيلر.
«خسته قاسم» دئـير سؤزون بو باشدان،
پاي اومما قوهومدان، ياردان، يولداشدان،
اؤزون امك چكسن سو چيخار داشدان،
اريـدر داغـلاري يـول ائـيـلـر ـ ائـيـلـر.
ايشي
آدام واركـي اؤزگــهلـره لاغ ائــيـلـر،
فيكير وئرسن عـيبه جـردي هر ايشي.
هر مجليسده اؤز يـئـريني تانـيـمـاز،
ائـل يـانيندا اولـمـاز اونون ارزيشـي.
نامـرد جـهـدي اونـو مـرده يـئـتيرمز،
قوناق گلسه پـارا چــؤره ك گـتـيـرمز،
اوت كؤك اوسته بيتر، اصلين ايتيرمـز،
اينانميرسان ائـيـلـه گـيلن تفتيـشـي.
يالان سـؤز بعضينه شوكتدي، شاندي،
آخشام سؤز دانيشير، سحر پئشماندي،
يئير نان و نمك گــئـدر دوشـماندي،
ائـلـه آدام نـه آروادديـر، نـه كـيشي.
«خسته قاسم» سن دوشمانين آتگينان،
مـتاحـيـنـي خـريـدارا ساتـگـيــنـان،
شاهـي مـردان دامـنـيندن تـوتگيـنان،
آللاهي سن چاغـيـر ائـتمه تـشويشي.
بللي دير
آي آغـالار سيزه تـعريـف ائيله يـيم،
گلن آيـين گليشـيـنـدن بلـليديـر،
كيمي قونار، كيمي كؤچر يوردوندان،
فـلكـيـن ده گرديشـيندن بـلليديـر.
نـامـرده اوز سالـمـا اوزون گـؤتـورمـز
نامرد قـونـاغـيـنا چــؤرهك گـتيرمـز،
اوت كؤك اوسته بيـتر اصلين ايـتيرمز،
بد اصـيل ده يئريـشـيـنـدن بـلـليدير.
هر كيم قـاپيسيندا بئـش كـئـچي ملر،
تـكـبّـر ائـيـلـه يـيـب مجـليسـه گلر،
گؤزو كلّه سينـده هـر جـايـي گـولـر،
هر جـايي ده گـولوشوندن بـلـلـيديـر.
صاباح مـحـشر گـونـو قـورارلار سـاني،
كيمسه سالا بيـلـمـز قـصـري ائيواني،
هـر آنـلامـاز دئـيـيـر مـنم كـئيواني.
كـئـيواني دا تـيـكيـشـدن بـلـليدير.
«خسته قاسم» سؤزون سالما دريـنـه،
عاشيق، مـعشوق ايـلن گـرك سورونه،
مرد آنـد ايـچر ايستكلـيـنـين سرينه،
ايـستكلي ده با خـيشينـدان بـلليدير.
تلسمه
فـلك كـمند آتـيـب سني ده يـيـخـار،
دلـي كــؤنـول دؤلـت وارا تــلـسـمـه.
باجارسان هـميـشه يـاخـشيـليق ائيله،
خــايــيـن دوشــر آهـي زارا تـلسـمه.
بـختين گـر يار اولسا سـنـي اوجـالدار،
بـئـفر قوهـوم قـانـا نـلاري قـوجـالدار،
ظالم دونـيا بـير گون سني گيـجـلـدر،
بـارسيـز بـاغـلار يـئـتـر بـارا، تـلسمه.
بـختين گـتـيـرمهسـه داغـلارا قاچـما،
بـختين گـتيرنـده يـئتـنـي سانـجـما،
« خسته قاسم » نادانلارا سـير آچـمـا،
قـانـانـا وار اومـيــد چـــارا تلـســمه.
كيشي
ار اودور كي ائـل بـاشـيـني ساخـلايا،
البته اؤزباشـين سـاخـلار هـر كيشي.
دوشمان باريـشـديـرا، قـانلار بـاغلايا،
اودور ائل ايـچينـده مـعـتـبر كيشي.
نـامـرديـن چـؤره گي قارين دويورماز،
ايكي قـانلـي بير ـ بـيريـنـدن آييرماز،
يـوز نامرد يـيغيشا بـير ايش قاييرمـاز،
الـبـتـه كي ايـش دوزلـدر نـر كيشي.
من «خسته قاسمـام» هم كمر بستــــه،
كيشيلـر يارانـيـب بـيـر نـئـچـه دستـه،
كيشي واركي داغـي قـويـار داغ اوسـتـه،
سـؤيـلـه يـرلـر اونـا پــرهـنـر كـيـشي.
ياخشيدي
دلـي كـؤنـول مـنــدن سـنـه امانـت.
دئـمه بو دونـيـادا قـالـيم يـاخـشيدي.
بير گون اولار قوهوم قـارداش ياد اولار،
دئـمه اولوسوم وار ائـليـم ياخـشـيدي.
بـيـر يـئـره گـئدنــده اؤزونـو اؤيـمـه،
شيطانا باج وئريب، كيمسه يه سـؤيمه،
قوتلي اولسانـدا، يـوخـسـولو دؤيـمـه،
دئمه كي زورلويام قـولوم ياخشـيـدي.
قوچاقدان اولوبسان قوچاق اولگـينـان،
قـادادان بـالادان قـاچـاق اولـگـينـان،
ال آچيق اول، مرد اول، آلچاق اولگينان،
دئمه واريم چوخدور، پولوم ياخشـيدي.
«خسته قاسم» كيمه قيلسين داديني،
جاني چيخسين اؤزو چكـسين اودونـو،
ياخشي ايگـيت يـامان ائـتـمز آديـني،
چون كي يامان آددان اؤلوم ياخشـيدي.
دونياسان
نه قدر زحمت چكيب حؤرمت ائـيله يم،
آخـيـر دا گـؤرورم يـالان دونـيــاسـان.
يارانمـيـشـلار اولـمـاز سـندن ايراضي،
قـانـانـا بـيـر كلـمـه تـالان دونياسـان.
كيمينين آليرسان نـاموسون عـاريـن،
گـولوستان اولاندا گؤرمه ديـم بـاريـن،
مين ايل عؤمر ائده نين دؤولتين وارين،
گـؤز يوموب آچينجا آلان دونـيـاسان.
گـلن گـئـديرسن كي هـله قاليرسان،
گونده بيزه مـيـن بير هـاوا چاليرسان،
«خسته قاسم» دئير: دائـم دولورسان،
اول نوحي نـبيدن قـالان دونـيـاسان.
دونيانين
چرخ فـلك مـنلـه يـامان بـاشـلادي،
نه چـوخوموش آهـي زاري دونيانـين.
باغبان اولدوم گـيرديم دونـيـا باغينا،
حئييف كي يوخوموش باري دونيانين.
ازلـدن دوسـت ائـتدي مني قانـديردي،
يـالان سـاتدي اوره گـيـمي يـانديردي،
دردمـني چـولقادي بوش دولانـديردي،
هـئچ يـوخويموش اعـتباري دونيـانين.
«خسته قاسم» دئـير: اوزوم گولمه دي،
حكيم لـقمان درده درمان بـيـلمه دي،
گؤزومون ياشيني كـيمسه سيلـمه دي،
تـؤكولدو باشـيـمـا ناري دونيـانـيـن.
گليب ـ گئديب
قـوجـا دونـيا سـنـي گـزيـب دولانان،
نئچه ـ نئچه رستم زال گليب ـ گئديب.
ايلانين آغـزيـنـدا زهـري مـار اولـوب،
آري نين آغزيندا بال گليب ـ گـئديب.
قوجالديب ايللري قـوجـالـديب آيي،
قـوجالديب باهاري قـوجالديب يايي،
هم عمي قوجالديب همده كي دايي،
كيمي ده دونيايا لال گليب ـ گئديب.
«قـاسيم» دئـيـر كيم كي سنه وورولدو،
سنه بـاخـيـب داهي عـؤمـرو يورولـدو،
عؤمور گـرديـشيميـن ايـپي قـيريلدي،
كيمينين أينينده آل گلـيب ـ گـئديب.
ائيلر
آي آقــالار گــلــنــه بــاخ گلـنــه،
ائـيـلهسـه درديـمـه بـو درمان ائـيلر.
بير درده دوشموشم يوخـدور علاجي،
نه افـلاطون درمـان، نه لـقـمان ائيـلر.
مـن تـانـيـرام جــانـيـم اودا يـاخـاني،
قيزيل هـئـيكل دال گـردنـه تـاخـاني،
قـايـداسيديــر بــو گــؤزلـه بـاخـاني،
نه چـينلي، نه خـويلو، نه يامان ائـيلر،
قـيـرخـلار مجليسينده ساقي اولدوغـوم،
دوشـمان مـيدانـيندا يـاغي اولـدوغـوم،
يار قـاپـيندا من دوسـتـاغي اولـدوغـوم،
نه قـانون باغـيـشـلار نـه فـرمان ائـيلر،
«خسته قاسم» دئـيير: بـئـله يارلارين،
ظـولم وسـتم ائدير غـمگـسار لاريـن،
مـن اؤلــرم خـوريـاد درسه نـارلايـن،
اونـدا بـو كـؤنلـومـو پـريـشان ائـيـلـر.
اوخوردو
بـيـر نـازنـين سئـوديم مـكـتـبخانـادا،
حق كلامـيـن ديـل از بـردن اوخـوردو.
الينه آلـميشدي عـشقـيـن كـيتابـين،
منيم درسيـم بـيـل از بــردن اوخوردو.
من تـا نـيـرام اؤز يــاريـمـي نـفـسدن،
اول سـببدن كـؤنول دوشمـز هـوسـدن،
طاووس كـيمي صـدا وئــره ر قـفـسدن،
بولبول كـيمي خـوش دفـتردن اوخوردو.
«خسته قاسم» كـؤمك ديـلر خدادان،
نـاز، غـمـزهسي عـاشـيقلاري آلدادان،
حـيـا ايــلـه، حـجـاب ايلـه مـلّـادان،
گـاه ياواشدن، گـاه بـتـردن اوخـوردو.
اولا
بـيـر گـؤزه ل سـئـوه سن بويو تـاماشا،
گـؤره ن كـيمي كـؤنـول اونـا بـنـداولا.
گـؤزه لليگي، گـول جـمالي بـيـر يـانا،
ديل دوداغــي شـكــر اولا، قـنـد اولا.
بـيـر گـؤزه ل سـئوهسن قـامتي بـستـه،
گـؤره نده عـاشـيغي ائـيـلـه يه خـستـه،
چـوخدان آخـتـاريـرام بير ائـله كـسده،
اشـــاره آنـــلايــــا، دردمـــنـــد اولا.
من «قاسيمام» ال گـؤتـورمم جاناندان،
جانان قارشي گلسه كـئچه رم جانـدان،
رنگي آرتيق اولا گـولدن ـ ريـحانـدان،
زولـفلـري بـويـنـومـا بـيـر كمند اولا.
ايندي
نه مـد تّـديـر حسـرتيـنـي چكيـرديم،
زنخـدانـي ائـتـديـن منه آل ايـندي.
تالان سالميش هنـده، بـلـخه، حبـشه،
اوقاش ايندي، او گؤزايندي، خال ايندي.
مجليـسـيـنـده آل شـرابلار ايچـيـلير،
بوخاغيندان گـوللـر عـطري ساچـيـلير،
ديـنديرنـده دهـانـيـنــدان آچـيـلـير،
شكر ايندي، نبات ايـندي، بـال ايـندي.
قــوربـان اولـوم اولــوســونــا ائـلينـه،
زر نيـشـانـلـي شلتـه سالميش بئليـنه،
پـاي انـدازدي نـازلـي يـاريـن يـولونـا،
بو باش ايندي، بو جان ايندي، مال ايندي.
يتر گـئيـديگي اطـلس ايـله خارادي،
مــنــي قــويــوب اؤزگـه لـره وارادي،
آي آغــالار مـنـيـم بـاختيـم قـارادي،
كيتاب آچديم بـئله گلدي فـال ايندي.
«خسته قاسم» دوست كويانا وارانلار،
ناموس آنلار، غيرت آنلار، عـارآنـلار،
حرف ايچينده الـيف ايديم يـارانلار،
فلك أيدي قـدديم اولدو دال ايندي.
گلدين سئوگيليم
قـدم بـاسديـن ديـده لـريـم اوسـتـونـه،
سن خوش گلدين، صفا گلدين سئوگيليم.
قـوربان اولوم سـيـاه چـشمين مسـتينه،
نه عجب انصـافـا گـلدين سـئـوگيـلـيم.
صـابـاحـادك ديـده لـريـم اويـمازدي،
سئيراغيـبلار قانـيميزدان دويـمازدي،
او ظالـيـمـلر سـني مـنـه قـييمازدي،
سن ائـيله دين وفا گـلديـن سئوگيلـيم.
عـنـدليب تك آيـير ديـلار گـولومدن،
آه چـكـيـرم اوره گـيـمدن ديـليـمدن،
اغـيار طـعـنه سيـندن مـنيم ائليمدن،
چكدين جـورو جفا گلدين سئوگيـليم.
يـار يـانـيـندا يـاسـلاتارام من يـوز ايل،
سن تزه غـنـچهسن من شـيدا بـولبـول،
بــو درد مـني اؤلدورردي يـقـين بـيـل،
سن درديمه شفا گـلـديـن سـئـوگـيليم.
من «قاسيمام» سينه م حاققين كلامي،
شوكور حاقـقـا يـار ائـشيديـب نالامي،
جمالين شعـلـه سي بـاسـميش عالمي،
دوشوب قافدان ـ قافا گلدين سئوگيليم.
گؤزه له
گزه ـ گـزه بير حيكمـته توش اولدوم،
عجب قارشي گـلدي گؤزه ل ـ گؤزه له.
آتدي كيرپيكلريـن يـاخدي جانـيمي،
بيلمم نه سـؤيـله دي گـؤزه ل ـ گؤزه له.
تـغـايـر اولـمـوشـام آزايـله چـوخـلا،
سـاخـلا نـظـريـنده سن مـني يـوخلا،
لـطف ائـيله بير گـئجه قوينوندا ساخلا،
بو سينيق كـؤتـلـومو گـؤزه ل ـ گؤزه له.
بـئـلـه جـبرلره من چوخ دؤزمـوشوم،
گؤزهل جماليـنين وصـفين يازميشام،
بـيـچـاره «قـاسيمام»دونـيا گزميشم،
گـؤرمه ديم سنين تك گؤزه ل گؤز آلا.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی