تورک دونیاسی ادبیاتی
قایناق: م. کریمی، اسلام - تورک دونیاسی ادبیاتی، تهران، 1388.
ادبیات دونیاسی، یاشاییشین بوتون ساحه لرینده تاثیر بوراخیب و انسانلارین حیاتینا ایشیق و انرژی بخش ائدیر. عؤمروموزو چولقایان اکونومودان توتوب استئتیک عالمیمیزی ادبیاتلا بزه مک مومکوندور. بوگون ایدئولوژی، یا ساده دئسک اینام و عقیده، اینسانلارین دنیا گؤروشو، اونون بوتون فیکر، عمل و گله جه یینه کؤلگه سالیر. انسانلارین گئدیشاتی، رفتارلاری، مختلف عنعنه لری بو بولاقدان سو ایچیر. منجه اقتصادین تاثیرینی اونودماق مومکون دئییل، آنجاق اینام و عقیده همین اجتماعی صنفدن بوی آتیب دیرچلسه ده، اینسانین تامام حرکتلرینی اؤزسیطره سینه آلاراق، اونو دولاندیریر.
دنیا ملتلری بیر- بیریله علاقه ده اولمالاری بوگون ضرورتلریندن دوغولور و خالقلار بیر- بیرینه باغلی اولماق 21 جی یوز ایلین احتیاجلاریندان ساییلیر. شوبهه یوخدور کی بو باغلیلیق و علاقه لر، تفاهم، بیرگه دوشونمه و فیکیر بیرلیگیندن اولوشمالی اولور. بو گونکو دونیادا، دین دوشونجهسی ایله بؤلوشمهلر واردیر، آنجاق بو عالمده ده گؤزه ل دوشونجه لر و علمی یوللار واردیر و انسانلارین بیرلیگینه گئده ن یولاری دینی یوللاردا آچماق اولار.
آنجاق ادبیاتچیلار دینی رهبرلر یوخ، امما ادبیاتدان و دیلدن دوزگون یارارلانما یوللارینی تانییب و رهبرلره گؤسترمه ده باجاریقلیدیرلار. اسلام دونیاسی بوگون میلیارددان آرتیق انسانلارین بیرگه دوشونجه عالمیدیر و بو ملتلر مختلف دیللردن و ادبیاتلاردان یارارلانیرلار. بورادا عرب دیلی، دین دیلی کیمی 1400ایل اؤز ممتاز یئرینی ساخلامیش و بوتون مسلمانلار اونا حؤرمتله توخونوب و اونو مقدس سایمیشلار، چونکی اسلام کتابی اولان "قرآن" بو دیلده یازیلمیش و پیغمبر(ص) عربلردن اولموشدور. آنجاق مسلمانلار ایچینده باشقا دیللر ده واردیر و بورادا چوخلوغو ساخلایان تورک دیلی اؤن سیرالاردا دایانیر و جمعیت چوخلوغوندا، تورک دیللی مسلمانلار اولموشلار. شوبهه یوخ 1400 ایل سوره سینده، تورک ملتلری بوتون علمی – ادبی یارادیجیلیقلارینی اؤز دیللرینده دوام ائده رک اسلام دیلی اولان عربجه نی ده قوللانمیش و بو ایکی دیل آراسیندا انسیتلر یاراتمیشلار.
بوگون تورک دیللی ملتلر، اسلام دونیاسیندا چوخلوق الده ائده رک، ادبیاتلاری دا بوساحه ده زنگینله شیب و یاردیمچی اولوبدور.
بیز بورادا تورکلر اکثریتینین مسلمان اولدوغونو اساس توتاراق، تورک دیلی نین 18اؤلکه ده رسمی بیر دیل کیمی استفاده اولونماسینی گؤروب، مسلمانلار آراسیندا بؤیوک رول ایفا ائتمه سینی آنلاییب، چاغداش دونیامیزدا بو ادبیاتین یاییلماسینی گؤروب اوندان استفاده ائتمک یوخ ، بلکه هله اونو تانیماغی اؤز ایشیمیزه سئچیریک. اوندان استفاده ائده نلر بلکه بو تانیشلیغا دایاناراق، عالمانه سچمه لری دوزگون بیرایش اولابیلر.
بیز بورادا تورک چاغداش ادبیاتینی یوزه دوخسان مسلمان اولان تورک ملتلری آراسیندا آراشدیرماق، تانیتدیرماق و تانیماق ایسته ییریک و بو دهیرلی ادبیات و دوشونجه عالمینی منیمسه مک گؤزه للیگینی آچیقلاماغی اؤزوموزه بورج بیلیریک. اولسون کی باشقالارینین آیری ساحه لرده ایشلرینه گلدیگی اوچون بو کتابدان بیر فایدا آلا بیلسینلر.
اسلام دونیاسی و تورک دیلی
اسلام دینی 1400ایل بوندان اؤنجه دونیایا صولح – باریش، برابرلیک، قارداشلیق، دوستلوق گتیرمکله، زجر چکمیش انسانلارین اومودلارینی بارلاندیرمیش و آرزیلارینی چیچکلندیرمیشدیر و بئلهلیکله بوتون ملتلر چئشیدلیلیکلریله اسلاما قووشوب مسلمان اولموشلار. آز بیر زماندا اسلام هر یانا یاییلیب، آفریقادان آسیانین دوغو اؤلکه لرینه قده ر گئنیشلنمیشدیر. بو آرادا تورکلر کؤنوللو اولاراق اسلام گتیرمیشلر. اونون کؤنوللو اولدوغو نه دنینی آراشدیران دا بو مسئله یه توخونوروق کی اسلامدان اؤنجه، تورکلر گؤگ تانرییا اینانیرمیشلار و گؤگتانری، گؤیلردن بوتون کائناتا ناظر اولاراق، بوتون بنده لرینین یاخشی - پیس عمللرینی گؤروب اونو مکافاتلاندیریب یا جزالاندیریردی. آنجاق اسلام دینینده، گؤگ تانری داها مکمل بیر صورتده تانیتدیریلیر. بورادا معاد و یا آخرته ایمان گتیرمک، مکافاتلار و یا جزالار جوابسیز قالمادیغی، شهادت و اونون ده یری، گؤگ تانرییه ایمان گتیره نلری داها اؤزونه چکیر. تورکلر بیر دین ایله اوز- اوزه گلیرلرکی اؤز دینلریندن داها مکملدیر. بئله اولاراق اونا لبیک دئییب و کؤنوللو اولاراق ایمان گتیریب، بوتون وارلیقلارینی اونون یولوندا خرجله مه یه جان آتیرلار. تورکلر بهادر و دؤیوشچو اولدوقلاری اوچون، اسلامین یایماسیندا بؤیوک باجاریقلار گؤستریب و بویولدا جانلاریندان اسیرگه مه میشلر.
اونا گؤره ده اسلام اوردوسونون اؤن سیرالاریندا اؤزلرینه یئر آچاراق، آسیادان آفریقایا دک اسلام بایراغینی چیگینلرینده داشییرلار. دؤیوشچو اولدوقلاری اوچون تئزلیکله امیرلیک وباشچیلیق یئرینه چاتیب، حوکومتلر قورورلار. آز بیر زاماندا میصرده، شامدا، قفقازدا، اورتا آسیادا، تورکلر اسلام بایراقچی سی اولاراق اؤزلرینی گؤسته ریرلر. بو دوروم، بو گونه قده ر داوام ائتمیش و بو گون ده اسلام دونیاسیندا تورکلر چوخلوغو و ادبیاتی اوزه رینه دایانیرساق، بؤیوک بیر غلبه لیقلا اوز - اوزه گلهریک.
تاریخ بویو، تورک خالقلاریندان باش قالدیران یازیچیلار، مختلف علملر ساحه سینده قلم اله آلیب و عربجه، تورکجه اثرلر یازیبلار. اسلامین ایلک یوزاللرینده بوتون تورک عالیملری یازدیغی اثرلرینی عربجه یاراتمیشلار، بلکه بوتون مسلمانلار اونلاردان یارارلانسینلار و گئت- گئده ساییلاری آرتدیقجا اؤز دیللرینه اوز چئوریب و آنا دیللرینده یازماغا باشلامیشلار. 14 یوز ایلده مینلرجه فلسفی ، علمی ادبی ساحه لرده اثرلر یارادیب و بشرینه هدیه ائتمیشلر. بونلارین مجموعه سی بوگون اسلام – تورک کولتورونو اسلامدان آییرماق مومکون دئییل، هابئله اسلامی دا تورک کولتوروندان آییرماقلا، اسلام اؤز گوجونو و وارلیغنی الدن وئرمیش ساییلار.
اسلام دونیاسی بوگون انسانلارین ساییسینی نظرده توتارساق، بیر میلیارد انسانین اینام و عقیده اولگوسودور. بو جمعیت ایچینده چوخلو ملتلر، خلقلر و اؤلکه لر واردیر و بو نلار مختلف دیللرده دانیشیرلار. آنجاق اسلامین اصیل دیلی عربجه اولورسادا، مسلمان جمعیت چوخلوغونو تورک دیللی ملتلرتشکیل ائدیرلر. دنیا دیللری ایچینده تورکجه بئشینجی دورومدا دایانمیش، آنجاق اؤزه للیکلری و گؤزه للیکلری اساسیندا، دونیانین ان قایدالی دیلی ساییلیر، جمیعت نظریجه 400 میلیون انسانین آنادیلی دیر و گؤزه للیک بورادادیرکی بو جمعیتین یوزه دوخسانی مسلماندیر. تورک دیلی بوگون 18 اؤلکه ده رسمی بیر دیل ساییلیر؛ مدرسهلرده، ادارهلرده، بیلیم یوردلاریندا، علم، تجارت مرکزلرینده ایشلهنیلیر و چوخلوعالیملرین، بیلگینلرین و سیاست، تجارت، آلیش – وئریش آداملارینین رابطه وسیلهسیدیر.
باشقا یؤندن، تاریخ بویو گئنیش بیر ادبیات، تورک دیلینده یارانیبدیرکی بشریت کولتورونون آغیر بیر یوکونو چیگنینده چکیر. اسلام ادبیاتینین بؤیوک بیر حیصهسی تورک دیلینده اولموش و مین ایلدن آرتیق بیر سوره ده انسانلارین دویغو ، دوشونجهلرینی ایفاده ائتمیشدیر.
اسلام دونیاسیندا نئچه-نئچه دیللر واردیر. بونلارین آراسیندا عربجه- دینی دیلی اولاراق بیرینجی یئرده و حتا مختلف ملتلردن و دیللردن اولان عالیملر، دین حؤرمتی اوچون عربجه یه حؤرمت بسلهمیش، اونو اؤیرهنمیش و اثرلرینی عربجه یازماغا جان آتمیشلار. دونیانین آدلیم عالیملری، ابن سینا، خطیبی، سهروردی، ابوریحان بیرونی، خوارزمی، بهمنیار، محمودکاشغرلی، تورک اولدوقلاری حالدا مسلمان اولدوقلاری اوچون اثرلرینی عربجه یازمیشلار. آنجاق تورک اولدوقلارینی اونودمامیش، حتا اونا فخر ده ائتمیشلر. اما بوگون اؤز دیللرینده یازیب یارادیرلار و اسلام کولتورونو یایماغا چالیشیرلار. بوگون مسلمان و اسلام دونیاسینا سؤزو اولان بو دیلدن یارارلانماقلا، سؤزونو چوخلو آداملارین قولاغینا یئتیره بیلیر . تورک دیلینین اؤنملی حیصهسی ائله بورادادیرکی تاریخ بویو دا بئله اولموش و بوگون ده بئله دیر. بونا گؤره ده دیلیمیزین اؤنهمینی آنلاتماق اوچون، تورک دیلی و ادبیاتینین چاغداش حیصه سینی گؤسترمکله، گله جگه بیر جیغیر آچماق ایستهییریک.
تورک دونیاسی
بوگون آسیانین دوغو سمتلریندن توتدو تا آفریقانین باتی طرفلرینه قدهر، گؤزئی قطبوندان توتوب اوکیا نلارین گونئینه قدهر تورک دیللی ملتلر و خالقلاری یاییلمیشلارو جمعیت یؤنوندن باخارساق انگیسجه دن سونرا ان یایغین بیر دیل ساییلیر. هر حالدا بو اوچ دیل، چوخلو اؤلکهلرده و ملتلر آراسیندا حؤرمتله قارشیلانیر. تاریخه دقتله باخاندا دیلیمیزین گئنیشلیگی و زنگینلیگی هر انصافلی بیرانسانی اؤزونه چکیر.
عرب دیلی چوخلو اؤلکهلرده یاییلمیشدیر، آنجاق چوخلوق جهتیندن تورک دیلینین یاریسی قدهر اولمور. فارسجا تکجه اوچ اؤلکهده، ایران، افغانستان و تاجیکستاندا ایشلکدیر. آمما تورک دونیاسینا گلنده، چوخ گئنیش بیر دونیا ایله اوز- اوزه گلیریک. اسپانیولجادا بئلهدیر. بو دیل اسپانیا اؤلکهسیندن علاوه، لاتین آمریکا اؤلکهلرینده خالقلارین و اؤلکهلرین بیرینجی دیلیدیر و 430 میلیون انسان بودیلده دانیشیر. انگلیسجه دونیانین بیرینجی مرتبهسینده دایانیب و بوتون دیللردن چوخ دانیشانی واردیر. بئلهلیکله تورک دیلی چین و هند دیللرینی کناردا قویماقلا، تورک دیلی اوچونجو مرتبهده دایانیر. بوگون تورک دیلی 18اؤلکهده رسمیت تاپاراق، 400 میلیون انسانین انسیت دیلیدیر. بو دیل مختلیف لهجهلر، شیوهلر و دئییشلره چئوریله رک مختلف آدلارلا تانینیر. اما بلکه تکجه تورک عنوانیله تانینیبدا، باشقا اؤلکهلرده ده تورک دیلی، آنجاق باشقا آدلارلا ایشلهنیلیر. اوزبک، تورکمن، قیرقیز، قزاق، تاتار، قازاق، چاووش، قاقاووز، باشقیرد و آذری تورکجهسی آدلانیرسالاردا هامیسی بیر کؤکدن اولوب و بیر- بیرلرینی دوشونورلر.
بوگون دونیا تورک دیللیلری، دونیا اؤلکه لرینده آشاغیدا گؤستردیگیمیز صورتده یاییلمیشلار:
تورکیه 70 میلیون
ایران 30 میلیون
آذربایجان جمهورروسو 10میلیون
اوزبکستان 30 میلیون
قیرقیزستان و شرقی تورکستان 10میلیون
تورکمنستان 5 میلیون
تارتارستان 10 میلیون
قزاقستان 15میلیون
مغولستان 15میلیون
چین (اویغورلار) 60 میلیون
افغانستان و پاکستان 5 میلیون
روسیه و داغستان 5 میلیون
قافقاز اؤلکهلرینده باشقوردلار، کیریمه، نوغای، قاراچای، کرموک، آلتای، خاکاس، تووا، قاراقالپاق، 30 میلیون
اوروپا اؤلکهلری – بلغارستان، یونان، رومانی، یوگسلاوی، مولداوی، روسیه، قبرس و ... 35 میلیون
و باشقا اؤلکهلرده ده تورکلرین آنا دیلی ایشلهنیلیر و بواؤلکهلرین چوخوندا رسمی بیر دیل ساییلیر. آرتیرمالی یام کی ایراندا آذریلردن باشقا تورکمنلر، قاشقاییلار و خوراسان، اصفهان، فارس تورکلری ده واردیر .
عراقدا یاشایان تورکلرین 3 میلیوندان آرتیق تورک دیللی ملتلر یاشاماقدادیرلار.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی