ساکالار
اؤن سؤز
ساکالار، آذربایجان تاریخینده اؤنملی بیر یئر دوتموش، اؤلکهمیزین دیلی، مدنیتی و کولتورو تاریخینده اؤز امضاسینی آتمیشدیر. بوگون ایراندا اولان بیر سیرا یئر آدلاری ساکالاردان قالما آدلار کیمی تانینیر، او جوملهدن سیستان، سقز، ساسان، اسکیت، اشکوزا، اشک و حتا سام آدی شاهنامهده ساکالاردان قالما بیر آددیر. یئنه ده شاهنامهنین بیر چوخ داستانلاری تورانلی لارلا (ساکالارلا) ایرانلیلار ساواشی ایله ایلگیلیدیر. ساکالار هخامنیشلر ایرانا گلمهمیشدن قاباق بو یوردلاردا یاشاییبلار. ساکالار بوتون تاریخ آراشدیرانلارین نظریله اورتا آسیادان، اورال دنیزینین کناریندان اوروپانین دون و دانوب ساحیللرینه قدهر یئریمیشلر. ساکالار بیر اوزون مدت ده آذربایجاندا قالمیش و مدنیت قورموشلار. اونلار حتا سیبریده یاشایان کیممرلری اورادان قووب، اؤزولری اوتورموشلار. مارتونوشا و ماگونوهدان اله گلن اشیالار گؤستهریر کی ساکالار اوکراینین قوزئیینی ده الده ائدیب و میلاددان 450 الی 550 ایل اؤنجه بورالاردا یاشاییرمیشلار. تالگران، روس عالیمی ساکالارین مدنیتلرینین یوکسهلیش زامانینی 250 ایللری میلاددان اؤنجهیه باغلیر. بو زامانلار وولگا چایینین اطرافیندا بؤیوک بیر مدنیت صاحبی اولموشلاردیر. سونرالار اؤز یئرلرینی خزرلره وئریرلر و بو یوردلار خزر امپراتورونون یوردو اولور.
ساکالار میلاددان مین ایل اؤنجه چین سینیرلاریندان دانوب ساحیللرینه قدهر اوزانان چؤللرده یاشاییردیلار. ساکالاردان یازی و یا سکه الده ائدیلمهمیشدیر، آنجاق قبیرلریندن چوخلو بزهک نسنهلری، ساواش یاراقلاری و بیر سیرا قولباغ، بویونباغی و سایره اله گلمیشدیر. آنجاق اونلارین تاریخینی چین و یونان قایناقلاریندان آلمالیییق. اسکی یونان عالیملری ساکالاری دونیانین ان اسکی سویلاریندان اولدوغونو دئمیشلر. تروگوسن چومئیوس Trogus Pompeius میلاددان یوز ایل قاباقکی مورخ، ساکالاری دونیانین اسکی سویلاریندان بیلیر، اما مصری اونلاردان اؤنجه کی بیلنلر ده چوخدور.[1]
ساکالار اؤز زامانلاریندا دونیانین گوجلو سیاسی قووهسی ساییلیردیلار. اونلاردان بیر چوخلو افسانه لر قالمیش، اودیسه Odysseus ده اولان آیایا Aeaea یا همان "گونش یوردو" اؤلومدن سونراکی دونیادیر و بو دونیا قارا دنیزین دوغو ساحیلینده اولان سکائیهدیر و بوگون کوبان Kuban و یا تامان Taman آدلانیر. بورادا یاسون Jasom و آرگونوتلار Argonauts قیزیل یون آردیجا دولانیب و اودیسه سونراکی اولایلارلا اوز – اوزه گلیر. بورادا افی ژنی Iphigenia، دیانا Diana اوچون یاردیما قاریشیر و ماجوج Magog غضبلهنهرک ائشیگه چیخیر و یهودلار آراسیندا عصیان قالدیریر.
بونلاردان علاوه، ساکالارین ثروتلری حاققیندا داها اینانیلماز داستانلار وار. بو داستانلار یونان مورخلری طرفیندن رئال اولایلارلا قاریشمیش و 19جو یوزایلین سونونا قدهر اوزاناراق هله علمی باخیشلار باخیلمامیشدیر. سونرالار قبیرلردن تاپیلان قینتلی نسنهلرله برابر هرودوتون ساکالار حاققیندا یازیلان سؤزلر اورتادا مطرح اولدو. روسیانین گونئی طرفیندن چوخلو قیمتلی نسنهلر تاپیلدی.، هامینی حیرته سالدی. بو تاپینتیلاری بیر – بیرینین یانینا قویدوقدا ساکالارین یاشاییشلاری اله گلیر و بوگونکو قازینتیلاردان الده ائدیلن نسنهلر اسکی موخلرین یازدیغی افسانهلره اوخشار یؤنلر واقعیت تاپیر. اونلاردان یازیلان رسیملر و عنعنهلر و بونلارین آراشدیرماسی بیزی ساکالارین یاشاییشلاریلا تانیش ائدیر.
ساکالار میلاددان 700 ایل اؤنجهیه قدهر روسیانین گونئی توپراقلاریندا و کوباندا یاشاییردیلار و اونلارین اوخشار قبیلهلری آلتایلاردا قالیردیلار. بلکه یئنیسئیلره ده نفوذ ائتمیشلردیر. بو آسیا طایفالارین کؤکونو دقیق تعیین ائتمک چتین اولورسا دا، آنجاق ساکالارین صنعت و اینجه ایشلرنده اشتراک ائتمیشلر. بو صنعتلردن یارانان نسنهلر کوباندان اله گلهرک، کریمهده و روسیانین گونئی طرفلرینده چای قیراقلاریندا چوخلو نسنهلر اله گلیر و بنزر طایفالارا باغلی اولدوغو اینانیلیر. پازیریک قالیسی بوگون هله ده حیرتلره سبب اولور.
19جو یوزایللریندن روس عالیملری کارپاتدان دون چایی قیراقلاریندا یاشایان یوردلارا سکائیه دئیهرک، استرابون دوبروجا Dobrudja ماحالینا "کیچیک سکائیه" دئییر و بوتون بو چؤللرین قوزئیینده و قارا دنیزین دوغو قوزئیینی "دوغو سکائیه" آدلاییر.
بوتون بو یوردلاردا ساکالار و اونلارین یاخین طایفالاری یاشاییرمیشلار. اونلار چوبانلیق و اکینچیلیک ده ائدیرلردی. بلکه ده اورتا آسیادان گلن بوتون طایفالارین بئله بیر یاشاییش طرزی اولدوغو دوزگون ساییلسین.
مورخلرین یازدیقلارینا گؤره ساکالار ایگید و سلحشور بیر خالق اولاراق ساواشلاردا بؤیوک مهارت تاپمیش و دوشمانلارین دریسینی سویماغا داها آرتیق ماراق گؤستهریردیلر. بو دوروم چین و روم کیمی بؤیوک قووهلری قورخویا سالیردی. میلاددان 700 ایل اؤنجهده ساکالار کیچیک آسیادا اولاراق یونان و روم تاجیرلری آراسیندا قورخو یارادیردی. قارا دنیر و بُسفردا، حتا پانتی کاپایوم Panticapseum دا یاشایان دولتلر قورخویا دوشموشلر. آما ساکالارین اینجه صنعت و بزهک – دوزک نسنهلرینه ماراق گؤسته ریب، تاجیرلرین ان ثروتلی مشتریلری اولورلار و یونانلی لار بو آلیش – وئریشلردن ثروت قازانیرلار. آلیش – وئریشلر پایا – پای اولورسا دا، یاخشی دریلر آلیب ساکالارین سفاریشلری اساسیندا بویونباقلار و قولباقلار دوزهلدیرلر. گیریشمن دئدیگینه[2] گؤره پارتا توآ Partatua و یا اوغلو مادویس Madyess ، ساکالار شاهی و شاهزادهسینه نسبت وئریلن خزینهده بیر چوخلو بزهک نسنهلری تاپیلمیشدیر.
ساکالار تجارتده فعال نقشلری اولدوغو کیمی ساواشلاردا دا اؤنملی رول اویناییردیلار. همین دوروم سبب اولموشدور هرودوت اؤز بؤیوک کتابینین بیر بؤلومونو اونلارا باغلاسین. هرودوت ساکالار حاققیندا معلومات الده ائتمک اوچون اولبیا Olbia یونانین سینیریندا اولان یوردا سفر ائدیر و 645 ایل میلاددان اؤنجه بوگ Bug و دنیستر Deniestr چایلارینین یاپیشان یئرلرینده قورولان بیر یوردا سفر ائدیر. اولبیا اؤز وارلیغی اوچون ساکالارین حیمایهسینه محتاج ایدی و اونا گؤره اونلارا باج وئریردی. هرودوت او شهری گؤزل و مترقی بیلیب و کتابینین دؤردونجو بؤلومونو اورادا یازاراق ائشیتدیکلری ایله گؤردوکلرینی بیر – بیرینه قاتدی. آنجاق یازیلی قایناق الده ائتمه سه ده اؤزو شاهید اولدوغو اولایلاری یازیر. میلاددان 400 ایل سونرا، ساکالاریدان بیر سؤز – سؤی قالمامیشدی. آنجاق 15 یوز ایل سونرا، 19جو یوزایلده بو قایناقلار اورتایا گلیر و ساکالار تانینماغا باشلانیر.
نه یازیقلار کی 17جی یوزایلدن تاپیلان خزینهلر غارت اولونور. اوغرولوقلار پتر کبیرین قولاغینا چاتدیریلیر. پتر امر وئریر تاپیلان نسنهلری پترزبورگ دا توپلاسینلار. بورایا بیر چوخلو قاییش، قولباق و بزهک نسنهلری توپلانیر. بو نسنهلر تزار ساراییندا بیر خزینه کیمی ساخلانیلیر.
18جی یوزایلده سیبریده تاپیلان نسنهلر حیوانلاردان دوزهلینن بزهک وسایلی اورتایا گلیر. ژنرال ملگونف Melygunov، 1763جو ایلده بو قازینتی و تاپینتیلارا قاریشیر. سونرالار کلارک Clarke ، پالاس Pallas، دوبوآ دو مونتپرو Dubois de Montpereux ، سوماروکوف Sumarokov و باشقالاری علمی آراشدیرمالار اوچون سیبریهیه گلیرلر. بونلار اسکی قبیرلری بیر ده سؤکورلر. 1806جی ایلده نیکلایف Nikalaev دا بیر موزه دوزهلینیر. 5 ایل سونرا باشقا بیر موزه تئودوسیا Theodosia دا آچیلیر. 1825جی ایلده ان بؤیوک بیر موزه کرچ Kerch ده یارانیر. بو موزهلر عتیقه تانیان لار اوچون هیجانلار یارادیر. آز بیر زاماندا ایکی مشهور عتیقهچی دوبرو Dubrux و استمپوسکی Stemposki باشقا بیر آداملارلا او جملهدن بلارمبرگ Blaremberg و آشیل Ashil کرچ موزهسینین مدیرلریندن، کاریشا Karisha محلی وزارتین نمایندهسی کرچ یاخیتلیغیندا آراشدیرماغا باشلادی. سونرا اونا بنزهر بیر ایشلری باشلادی. آز بیر زاماندا بیلدی کی بورادا بیر چوخلو تاپیلان انسانلارین و آتلارین قبیرلری دمیرچیلرین زنگین هنرلرینی اؤزونده ساخلاییر. علمی آراشدیرمالار بو بزهک – دوزهک وسایلی ساییلان نسنهلر اوزهرینده یارانان هنر و اینجه صنعت تاریخین ان گؤزل اؤرنکلریدیرلر.
سونراکی آددیم، ساکالاری تانیماق اوچون 1860جی ایلدن سونرا گؤتورولدو. و.و. رادلوف v.v. Radlov سیبریده آراشدیرمالارا دوام ائتدی. بو دؤنه تپه لری قازماقلا ایره لی گئدیب، 1865جی ایلده آلتایین گونئیینده کاتاندا Katanda یا چاتدی. بورا او قدهر زنگین ایدی کی بوتون عالیملری حیرته سالدی. چون آلتایلاردا همیشه لیک بیر یخچاللارا چاتدی. بو تپهلرین آستی همیشه بوزلارلا اوز – اوزه گلدی. بوزلارین اوستونو داشلار ایلا باسدیرمیشلار و بیلدیگیمیز کیمی یئرین 21 فوتلوغوندا داها هئچ بیر بوز اریمز. قالسین کی داش ایله اوستو باسدیریلمیشدیر.
رادلوف بوندان خبرسیز، دستور ائدیر بوزلاری اریتسینلر. یوزایللر بویو اریمه میش قالان بوزلار اریدیلیرو حیرتله بیر اؤلولرله اوز – اوزه گلیرلر کی سانکی بوگون اؤلموشلر. اونلارین پالتارلاری و بزهکلری ال دگمه میش قالمیشدیر. قبیرلرین نسنهلریندن بیر سیراسی آرادان گئتمهمیشسه ده، رادلوف بیر چوخلو پالتار و ائو وسیلهلرینی تاپیر. بو تاپینتیلارین دهیهری 80 ایل سونرا بیلینیر.
روسیادا بو تاپینتیلار چوخالدیقجا، چوخلو اؤرنکلر الده ائدیلیر و بیلینیر کی اورآسیانین چؤللرینده ساکالار کیمی بؤیوک بیر قبیله و اینجه صنعته ماراقلی بیر مدنیت صاحیبی یاشاییرمیش. سونرالار ساکالارین هنری وایکینگ Viking و سلت Celt و مروونژین Meroveingian هنرلریله قاریشماسی بو آراشدیرمالاری داها چتینلشدیردی. بو چتین لیک لر، چوخلو بیلگین لری ماراقلاندیردی و بیر چوخلو عالیملر بو آراشدیرمالارا قاتیلدیلار. اونلار چالیشیرلار بلکه بو اسکی هنرین قایناغی و کؤکو، هائله باشقا خالقلارین مدنیتی ایله قاتیشماسینین نهدنلرینی ایضاح ائتسینلر. تولستوی Tolstoy، کنداکوف Kondakov ایکی روس عتیقهچی ایلک آراشدیریجیلار اولدولار. اونلار بو تاپیلان نسنهلری کُد قویماغا باشلادیلار. بیر آز کئچمهدن روستوتسف Rostovtzeff روسیهده، مینز Minns و دالتون Dalton اینگیلترهده، رایناک Reinack فرانسادا، تالگرن Talgern فنلاندیادا و بیر چوخلو بیلگینلر بو تاپینتیلار اوزهرینده چالیشماغا داوام ائتدیلر و الده ائدیلن معلوماتی اسکی مورخلرین سازدیقلاری ایله – هرودوت و هیپوکرات یازیلاریلا توتوشدوردولار و ساکالار حاققیندا بیر آنلاشمایا یاخینلاشدیلار. ایش ماراغی اونلاری داها آرتیق هیجانا گتیردی. بو هیجان او قدهر ایدی کی هر بیری بیر قبیرین سؤکمهگینه باشقا بیر ماراق گؤستهریرلر.
روستوتسف و مینز و باشقالاری بو قولباق و قاییشلاردا اولان بزهکلردن ائله ذوق آلیرلار کی تامام سورغولارا جواب وئره بیلیرلر. رودنکو Rodebki نظری آلتیندا آراشدیرمالار ساکالارین آلتایلاردان اولدوغونو ثبوتا چاتدیردی و هرودوت یازیلاری تصدیقلندی. پازیریک قبیرلریندن تاپیلان نسنهلر رادلوفون 80 ایل اؤنجه ماتاندا دا تاپدیقلارینی تصدیق ائتدی.
رودنکو 1924جو ایلده بو تاپینتیلارا ال تاپمیشدیر. پازیریک درهسینده – چولیشمان Chulishman داغعلاری اتکلرینده تاپیلان نسنهلر بو امودو دیریلتدی. رودنکو اولاکان Ulakan چایی و دره سی قیراغیندا 40 تپهلی بیر قبیر تاپدی. بو تپهلر بیر – بیریله فرقلی اولاراق قبیرلری اوستونده بوز ساخلاییجی قاتلار وارایدی. 1929جو ایلده رودنکو و یاردیمچیسی اولان گریاسنوف Griasnov بیر چوخلو تپهلری سؤکدولر. الده ائدیلن سونوجلار هیجان یارادانایدی. آنجاق ایشی بیر زامان بوشلاییب و 1947جی ایلده بیر ده باشدان باشلاییب ایکی ایل داوام ائتدیلر.
بوتون بو تاپینتیلار بیر بؤیوک قبیله و یا ملتین یاشاییشینا باغلی ایدی کی بزهک نسنهلرینه و ایشلرینه دریندن ماراقلی و مهارتلیایدیلر. اونلار ائله مدنیتده ائله بیر دوروما ال تاپمیشلاردیر کی ان گؤزهل چادرلار، چرخلی و تکرلی آرابالار، هابئله آت سورمک ده مهارت، ان گؤزهل پارچالار توخوماقدا، دادلی طعاملار بیشیرمکده، گؤزهل قاب – قاجاقلار دوزهلتمهده و گؤزهل بیر یاشاییش طرزینه مالیک اولماقدا باشقا ملتلردن یوخاری سویهدهایدیلر.
رودنکو و دوستلاری بو قازینتیلاری مهارتله ایرهلی آپاریرلار و اونلارین یاشاییش یؤنلرینه ال تاپیرلار. او، بو نسنهلری آلتای داغلاریندان آرمیتاژ موزهسینه آپارماغا باشاری گؤستردی و مهارتله نشان وئردی کی ساکالار آلتای خالقلاریندان و تورک کؤکلو بیر طایفالاری بیرلشمهسیندن یارانمیشدیر.[3]
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی