اوساد ارشد نظری نین کتابینا دایر: چکمه لی خاوا
شعر حاققیندا - شعر موسیقی ایله بیرگه گئدیر- دئییلیر؛ بوگون بوندان ایره لی گئده رک شعری بیر رقص تعریف ائدیرلر. بو رقصده، جمله لر موسیقی یارادیر، سؤزجوکلر اویناییر، شعر رقصه گلیر و اوخوجودا باشقا بیر حال یارادیر. شعر تعریفینده دیل، دوشونجه و دویغو اساس ساییلارکن، شاعر دیل ایله طرفدیر. نثری یول گئتمه یه بنزه دیب، شعری رقص ساییرلار. یول گئدنده بیر هدفه چاتماق گؤز اؤنونه آلینیر، آنجاق رقصده بیر یئرده دایانیب موزون حرکتلرله انسان اؤزونده و تماشاچیسیندا نشاط یارادیر، انسانا حرکت وئریر، شنلیک وئریر و ذوق یارادیر. شعر بیر رقصدیر کی بیر یئرده دایارنارکن کلمه لر – سؤزجوکلر گؤزل – گؤیچک اویناییرلار؛ بوتون کلمه لر، دئییملر و جمله لر گؤزل – یاراشیقلی بیر – بیرینه یاپیشیب، اویناییرلار. هر بیری اؤزل بیر اینجه لیک، ظریف بیر گؤزللیگی آچیق – آیدین گؤسته ریر. موسیقی ایله موزون حرکتلر بیرله شیر. هر ائشیده نین قولاغیندا سسله نن نغمه لر جان وئریجی اولور، شنلیک یارادیر، انرژی وئریر. آنجاق بونلار رقص ایله برابر درین دویغو یارادیر، دوشونجه یارادیر. شاعیرده و شاعیری دینله ینلرده ده بیر دوشونجه و دویغو یارادیر. بیر محدود یئرده اولورسا دا، فیکیر دونیانی گزیر، دالغالانیر، روح اوچور، و دوشونور. بورادا اوچان دوشونجه دیر، هر یانی گزه ن دویغودور، دویغو ایله دوشونجه هر یانا باش چکیر. بئله لیکله بیلمسل شعر یارانیر.
دوغرودان دا شعره شعریت وئره ن اونداکی دوشونجه دیر. اونداکی دویغودور و اونداکی دیلدیر. شاعیر دوشونجه لی اولمالیدیر. چوخ زادلاردان اوزاق گزه رک، سانکی اونلارین ایچینده دیر. سیاسته قاتیلمامالیدیرسا، آنجاق ان سیاسی اولماالیدیر. شاعیر هامیدان بیر باش - بیر بویون اوجادا دورمالی و اولمالیدیر. او، کلیتی گؤرمه لی، اینجه له مه لی، آراشدیرمالی و یازمالیدیر. او ظالیمی هر پالتاردا اولسا دا، گؤروب – تانییب، ظولمونو تانیتدیرمالیدیر. ظلم هر پالتاردا گیزلنسه ده، آشکارا چیخاریب خالقا گؤسترمهلیدیر.
بوگونوموزون شعرینه گلدیکده آذربایجان شعری دونیایلا دانیشمالی و بشریته سؤز دئمهلیدیر. سئویندیریجی حال بودور کی شعریمیز زامانلا آددیملاییر، زامانیمیزین شاعیرلریمیز عموما، ارشد نظری جنابلاری اؤزه للیکله انسانسئوَر، بشریته باغلی شعرلریله تانینیرلار. میانایا گلدیکده شاعیرلرینین شعرلرین گؤروب و اوخوموشوق، بیلیریک بو شعرلرده باریش، سئوگی و انسان سئوَرلیک دالغالانیر. شاعیر، سحره دک یاتا بیلمه ییر؛ چونکی بالیشیندا اولان له لک لر – بیر قوشون اوولاندیغینی و قانادلارینین سیزیلتیسینی سحره دک سسله ییر و شاعیر بوتلاری دینله ییر. شاعیر، تفنگلرین لوله سینده هورومجکلرین تور توخودوغونو آرزیلاییر. بئله بیر شاعیرین شعرینده سئوگی آخیر، محبت دامیر. سؤرلری یوموشاق، اینجه اولاراق جانا یاتیر.
بو شاعیر تنقیده ده یول وئریر. توپلوموموزو آراشدیراندا و اونا باخمادا تنقیده اوز گتیریر، گؤرور کی امنیت خالانین – بیر قادینین ساچی گؤروننده – آبریسی قاینار، اوتومبیل اولاییندان یاد ائدهرکن الی بیر قادینا دَیمهدن قیدیقلانار دیک یئری، و سوزَر تاماهی. شاعیر بو چیرکین فیکیرلی آداملاری دا گؤرور، آنجاق تنقیدی ده یوموشاق و شیریندیر. اونلاری اوتاندیریر؛ حیا ائتمه یه چکیر.
ارشد نظری جنابلاری بو شاعیرلر سیراسینین اؤنونده گئدیر. ارشد بییین شعرینده اورکک جیرانلار سوزوب کئچیر؛ هره اؤز هایینا قالدیغی بیر زاماندا، شاعیر وطنینین هایینا قالیر. وطنینی باغرینا باساراق اوندان پای اوممایاراق، هیچ کیمه ده وطندن کسیب پای وئرمیر. اونون بوتون انسانلاردان ایستهیی بودور: ماهنیلارا گولله سسی قاتمایین، اوشاقلارین دیلهیینی گؤینَتمهیین! بو انسان سئوَرلیک و بشریته محبت دئییلدیرسه، بس نهدیر؟
دئییرلر آذربایجان چاغداش شعری بوتون نفرتدیر. بوتون عصیاندیر، بوتون اعتراضدیر. اولسون، نفرت ده مقدسدیر؛ بیلیریک نفرتی تانیمایان، سئوگینی ده، محبتی ده تانیماز. نفرتله - سئوگی بیر سکّه نین ایکی اوزودور. بیر ائلین وطنینی پارچالایانلار، دیلینی یاساقلادانلار، ائلین نفرتینه لایقدیرلر! دیلیمیزی یاساغا اوغرادان، نفریتیمیزی قازانیرسا، انسانلارا دوزگون باخانلار سئوگیمیزدن پای آلاجاقلار. بوگون شعریمیز شاعیرلریمیزله برابر اؤزَللیکله ارشد نظری کیمی شاعیرلریمیز دونیایا و بشریته اوز دوتوب صلح – باریش، سئوگی، انسانسئورلیک ماهنیلارینی ترنم ائدیرلر. قوی دیلیمیزی یاساقلایانلار نفریتیمیزی بیلسینلر، آنجاق پاک دوشونورلر، ساده یاشایانلار و انسان دویغولو حیات سورَنلر سئوگیلریمیزی قازانیرلار. شعریمیز بوگون بوتون انسانلارا آزادلیق، اؤزگؤرلوک، باریش، بیر – بیرینی سئومک و نهایت سئویب – سئویلمک ایسته ییر. ارشد جنابلارینین بو سؤزو، بو حاقدا سؤزومون سونوجو اولا بیلر:
ائلین سئومهین، باشقا انسانلاری دا سئوه بیلمز؛
وطنینی سئومه ین، جهان وطنیدن سؤز آچا بیلمز!
- بیر یالانچی کیمی سؤزو ده یالان – پالان اولار!
آذربایجان ادبیاتی مختلف دؤوره لری باشدان کئچیرده رک، بوگون یئنی جیغیرلار آچیر. ادبیاتیمیز، شعریمیزه آرخالاناراق، دونیا ادبیاتیله آیاقلاشماق گوجونده دیر. بوگون بئله اومولور: شعریمیز اؤز یولونو تاپیب، گله جه یه اومودلا، یئنی باخیشلا یورومه لیدیر. بیر زامانلار شعریمیز نفرت شعری، مبارزه شعری، دایانیش شعری آدلانیردی. شوبهه سیز بو قونولار همیشه شعرده اولمالیدیر؛ آنجاق شعریمیزده سئوگی و محبت دالغالاری دا چوخ اولموش، فقط اونودماغا جان آتانلار دا اولموشدور. آنجاق یئنی حرکتلرده، بونو آچیلان جیغیرلاردا گؤز اؤنونده چابا گؤسته رن قونو: انسان سئوهرلیک، سئوگی و بشریت اوچون چالیشمالار گؤرونمکدهدیر. شعریمیز باشدان باشا انسان سئورلیکله جانلانیر، سئوگی ایله بسله نیر، بوتون دونیا و بشریته جان یاندیریر. بوگونکو شعریمیزده دالغالانان انسان سئورلیکدیر، اومانیسمدیر، سئوگی و محبتدیر. چاغداش شاعیرلریمیزین شعرلرینده تفنگ لوله سینی هؤرومجک توتماسینی آرزیلاماق انسان سئورلیک دئییل بس نهدیر؟ ظالیملرله دؤیوشمک انسان سئورلیک دئییل، بس نه دیر؟ باهاری چوخ سئویب، قیشا قارشی دایانماق انسان سئورلیک دئییل، بس نه دیر؟ شاعیر باهاری گؤی قورشاغینا آند وئریر قانادی قیریلمیش قوش کیمی گلمه سین؟:
چوخداندیر یولونو گؤزلورم باهار
گلنده بئله گل،- قیشا اوخشاما.
گلیرسن یاشیللی - محبتلی گل،
ظالیما اییلمیش باشا اوخشاما.
سنی آند وئریرم گؤی قورشاغینا
قانادی قیریلمیش قوشا اوخشاما.
شاعیرین اوره یینده، ذهنینده، دیلینده ده اینجه لیکلر ترنمده دیر. بئله دانیشیق انسان سئورلیکدن دئییبل، بس نه دیر؟ نهایت آنانی مقدس بیر سئوگی ایله سئومک، اونا بئله شاعیرانه سؤز قوشماق انسانسئورلیک دئییل، بس نه دیر؟ آنا اوچون نئجه شعر یازدیغینی شاعیرین دیلیجه قولاق آسین:
ایستهدیم آناما بیر شئعیر یازام
اویاندی شیرین یوخودان
شئعریمین گئجه یاریلاری
قولاق سانجیسینا،
قونداق قوخوسونا.
سیزیلدادی شئعریمین سوتسوز دؤشلری
آجیخمیش دوداقلاریما.
ایستهدیم آناما بیر شئعیر یازام
بیچاق کسدی بارماغیمین کؤرپهلییین
سارغی ائتدی بارماغیما
ساچلارینی شئعریم.
ایستهدیم آناما بیر شئعر یازیام
قیزیلجا چیخاریب –
سپدی اوشاقلیغیم.
کوت گئتدی شئعریمین یاناقلاری
تندیرینین اورهیینده.
آیاغیم بودره مه میش
دامین قیرناسیندان
اوچوقلادی شئعریمین دوداقلاری.
ایسته دیم آناما سون شئعرین یازام،
یومدو گؤزلرینی خاطیرهلردن
گئییب آغ پالتارین یوخ اولدو شئعریم!
شاعیرین دیلینده و سؤزونده گؤزل عبارهلر، ایماژلار و استعاره لر ده بوللو – بوللو اولور. شاعیر اورهیی، انسانلارین ظریف و کئچرگی اورک دؤیونتولرینه باغلیدیر. او، آشاغی صنفلرین جبهه سینین مودافیعه چیسیدیر. ائله گؤزل صحنه لر یارادیر کی انسان و هر اوخوجو حیران قالیر. شاعیر چئوره سینده اولان اولایلارا تفاوتسوز اولمامیش؛ بویون بوروب اعتناسیز کئچمه ییر؛ بلکه اوخوجوسونو دا بو صحنهلره چکیب گتیریر:
حاییف اولسون دئدی سوپورگهچی
کؤرپه بالاسینین آغزی دولوسو
کوچهده ازیلمیش بیر ضای آلمایا
اورهییمدن قوپوب دوشدو
قیپ- قیرمیزی شعیریمین
تورشا شیرین جنازهسی
شاعیر یاشادیغی دؤوراندا بوتون ضدیتلری گؤرور، "قورخا - قورخا یاشاییرام" دئییر. شاعیر اجتماعی و درین دوشونجه لرینی ده چوخ ساده و شاعیرانه بیر دیل ایله سؤیله مکده دیر. ان ساده سؤزجوکلردن یارارلاناراق، درین سیاسی باخیشلاری دا جانلاندیریر و امپریالیسم دونیاسینین تضادلارینی گؤزل سیمگه لرله آچیقلاییر. دونیادا اولان ترور حادثه لرینه اشاره ائدیر؛ آنجاق اؤز وطنینده اولان حادثه لری اونوتمور. 11 سپتامبر اولاییندا ائکیز تای بورجلارینی یادا سالاراق، اونون آردیندا انسانلاری قانا بویاما حرکتلری گؤرور؛ آنجاق سورغوسو بودور کی وطنینده اوز وئرهن قاراداغ دپرهنیشی نییه انسانلاری اویاتمیر؟ نییه دونیا بو آنالارین بالالارینا اوخودوغو نغمهلری ائشیتمه ییر :
دونیانین کؤرپهلییین ترپتمکچین
قاراداغ لایلاسی ائشیتمهییب دونیا
یوخسا
نهیینه گرکدیر بیر بئله نیفرت؟
ارشد نظری بئله اینانیر کی ظالیملرین خیال قفسی تاریخه قوشولوب، سورگون گئدهجکدیر. شاعیر سرحدلرین دووارین پوزماق ایسته یه رک، وطنی وطنه قاتماق ایسته ییر:
آسیلمیش بیر خوروزون
بوغازیندا یاشیرام.
سرحدلرین دوُوارین
سیله - سیله شعیریمدن
پارچالانمیش وطنی
بیر - بیرینه قوشورام.
نظرینین دیلی ساده، همن سادهلیکده گؤزل، آخیجی و درین معنالیدیر. اونون ایشلتدیگی سؤزجوکلر بزکسیز – دوزکسیز، هر جوره پیتلاشیقلیقدان اوزاق، یونتالانمیش و گؤزللشمیش حالدا دیله گلیر. سؤزجوکلر اینجه، خالق دیلیله دوشونکلی و ساده اولاراق عینی حالدا معنالی و گؤزلدیرلر. دوشونجهنی و دویغونو یاخشی پایلایا بیلیر. شاعیر اوره یی تورپاغا باغلیدیر؛ هر انسان گؤزل میوهلری یئمه یی سئویر، آنجاق شاعیر انسانلاردان بئله ایستیر کی میوه نی ده یئییر یئ، آنجاق "اینجیتمه باغی" و باغبانی:
گیریرسن بیر باغا، دئمیرم باخما
یام - یاشیل بوداغا، دئمیرم باخما
اَلینی اوزالدیب قوپارماگیلان
باغمانین تیترهیهن یارپاق اورهیین!
کؤرپه مومالارین دریسین سویما
آغاج دَلن کیمی آغاجی اویما
کئچیب آیاغینی هر یانا قویما
اینجیتمه باغمانین تورپاق اورهیین!
شاعیرین دونیاسی گؤزللیکلر دونیاسیدیر، اینانج، سئوینج و آزادلیق دونیاسیدیر، یوموشاق، ظریف دویغولار دونیاسیدیر. اونون دیلینده بو اینجهلیکلر، بو گؤزللیکلر و بو سئوگیلر دیلله نیر:
اینانجین گونئیدیر
اورهیین آسان
جانیما سینیرسن آزادلیق کیمی
یوموشاق چؤرهیه آند ایچه بیللم
ایندیمیز جهننمه
یانیرام سونرامیزا
بو سویوق سرینلییی
کیم سالدی آرامیزا؟
بو یارا ساغالماز دای
آت بیزی آپارسین چای
اوُرمودان قوْوزانان دوُز
سپیلیر یارامیزا!
آنجاق شاعیر بیلیر کی محبت دونیاسینین قارشینی آلانلار هله ده چوخدورلار. هله ده باریش، سئوگی و محبت دونیاسینا پاسدار دایانیب، آزادلیق قارشینی آلانلار وار. بیلیر کی اؤزونه تای باریشا اورکلری یانان شاعیرلر یوردوموزدا آز دئییلدیر. او جملهدن یوردداشی اولان بؤیوک شاعیریمیز "یارای" دا بئله بیر سیخینتی – بوغونتودادیر. شاعیر شاعیره دایاق دورماسا، کیم دایاق اولاجاق؟ - دوشونه رک یارای اوچون اورک وئریر، دایاق اولور[1]:
سیخسادا زمانه داریخما شاعیر
آلچاق دوشمانلارین گؤزو دار اولار
بیرده باخماگیلان آغاریب ساچین
اوجا زیروهلرین باشی قار اولار.
دایانسادا بیر گون بو یئر کورهسی
اونون آغیر یوکون داشییاجاقسان
محبت نامینا، صولح نامینا
ایستی اورهکلرده یاشییاجاقسان.
و بئله بیر شاعیری گؤردوکده اورکله نیر و تک اولمادیغینا اینانیر:
یاندیرمایان شاخدایادا
یارپاق یارپاق اَسهریک بیز
قاپیمیزدان گیرن یادا
قیزیل خوْروز کسریک بیز.
تک دئییلمیشم
باخاندا گوزگویه
قالانینی گؤردوم بیر آخشامین
پاییز زیروهسیندن سوزولوردو
غریب
غریب.
دئدیم جهننمه
من تک دئییلمیشم!!
ارشد نظری، سئوگی شاعیریدیر؛ هر یئرده باجاریرسا، اؤز شاعیرانه باخیشینی اورتایا قویماغا و سئوگیلری دیریلتمه یه چالیشیر. او، سئوگیلرین ماهیتینی ده آراشدیرمادان چکینمه ییر:
سئوگیلر سئلاحی قویسالار یئره
اورتادا بیر بئله ناحاق قان اولماز
چوخلو بو سئومهلر آلیش- وئریشدیر. . .
شاعیر بیر دویغولو انسان کیمی قیزلارین اینجه روحلارینی اوخشاییر و بئله دیلهییر:
من باهار اولسایدیم
بیر دهیقهده یوبانمازدیم
اوغلان اورهیی گئیهرهک
تئز گیرردیم پنجرهدن
گول آچاردیم اوْنون ایستی نفسینده
بلکه سیلمهسین اؤزونو
اوْنسوز باهار اولماز.
شاعیر گاهدان ائله شیرین و انسانلیق دویغوسونو دیله گتیریر و یار ایله بیرلشدیگی زامان، خوروزون سحری آچیلدیغینی خبر وئرمه سیندن اینجییر:
بوگون اینجیمیشم سندن آی خوروز
سنده اورهییمه زَهَر جالادین
چوخداندیر یولونو گؤزلهدیییم او
خبرسیز گلمیشدی اورهک ائویمه.
تزه ایستهییردی ایستی قوْللاری
قوْینومو اوخشاسین
سن بیردن بیره،
شیرین گئجهمیزه سحر جالادین.
شاعیرین اورهیی اینجه اولور، تئز داریخیر، تئز ده سینار. شاعیر هر لحظه سیندن بهره آپاریب سئوگیدن دانیشماغی بگهنیر. اونون اورهیی دؤیونور، اونون دا سئوگیسینی گؤرنده رنگی آتیر. او دا ایستیر اورک وئریب – اورک آلسین:
طبیعت ان بوتون گؤزه للیینی
توپلاییب پای وئریب او دلی قیزا؛
آمما نه دانیشیر، نه ده بیر دینیر،
سوکوتو اود ووروب یاندیریر منی.
دئییرم ائل منی قیناماسایدی
عاغلیمی وئرهردیم او عاغیلسیزا!
***
1394جو ایلین خرداد آییندا گؤزل و صفالی بیر گئجه سینده ارشد بیین 60 ایللیک آنادان اولماسینی میانا شاعیرلری طرفیندن خاطیرلاما تؤره نی قوروب، آذربایجانین بوتون کیچیک – بؤیوک، یاخین و اوزاق شهرلریندن ادیب لر، شاعیرلر، بیلگینلر - ارشدی جاندان سئونلر توپلاشیب گلمیشدیلر. بو توپلانما گؤستریردی کی ارشد نه قدر آذربایجانی سئویرسه، آذربایجان دا اونو سئویر! اوزاق یوللاردان گلن قوناقلار گئجه یاریسینی کئچه رک، گؤزلرینده هئچ بیر یورقونلوق اثری اولمادان هله ده جان ائویندن ارشد حاققیندا دانیشیب – ائشیتمه لری ایزله ییردیلر. سحره یاخین بو تؤرهن داوام تاپاراق، آذربایجان ادیبلر و شاعیرلرینه بیر خاطیره گئجه سی یاراندی. سانکی دوغرودان دا آذربایجان اورهیی اورادا دؤیونوردو. اولسون کی شاعیریمزین یورایللیگینی گؤرک.
سؤزومون سونوندا ارشد نظری جنابلارینا و گؤزل – حؤرمتلی عائله سینه شن حیات و اوزون عؤمور دیله ییرم.
***
[1] - یارای: سایین حسین رزمی جنابلاری
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی