سلام سئویملی دوستلار، گؤرکملی ادیب­لر، ادبیات سئونلر گروپوندا چالیشان سایغیلی دوستلار؛ هامینیزی سلاملاییب، واختینیز خئیر دئییرم.

   من، کئچن دانیشیقلاردا چالیشدیم زنگاندا تورک ادبیاتی و کلاسیک شاعیرلریمیزدن بیر گؤرونتو سیز عزیزلره چاتدیرام؛ من ده سیزلردن داها آرتیق تله سیرم  چاغداش شاعیرلریمیزه یئتیشاق. گؤردوک کی زنگان اسکی زامانلاردان تورک عالیم­لر، عارفلر و شاعیرلر مسکنی اولموش و تورک دیلی بو بؤلگه ده زنگین بیر خزینه یه مالیک دیر. زنگان 2800 ایل بوندان اؤنجه قورولان ماننالار امپریاسی نین یوردو ساییلیر. اونلارین تورک اولدوغوندا شوبهه یوخدور. الده اولان کتیبه لر ماننالارین تورک اولدوغونو اثبات ائدیر.

اسلام مدنیتی گلن زامانلار، خزرلر امپریاسی کؤک آتیب و اونون ایزلری هله ده زنگاندا قالیر. آنجاق 7جی یوزایلده اونلارجا تورک دیللی عالیم لر، عارفلر و شاعیرلر میدانا گلیر او جمله دن: مولانا عتیقی، شهاب­ الدین سهروردی، شیخ بوراق بابا، چلبی اوغلو، اخی جعفر خطیر زنجانی بونلاردان نئچه نمونه دیر و شعرلری تورکجه اولاراق الده­دیر. بللی­دیر بونلارین دالیندا 300 – 400 ایللیک تورک ادبیاتی دایاق اولماسایدی بو گؤزه للیکده و بو محکملیکده شعر – غزل، روباعی، مثنوی سؤیله مک اولا بیلمزدی.

آنجاق بو گئدیش 8، 9، 10 جو عصرلردن بوگونه قدر داوام تاپیر: مولانا نرگسی، مولانا همتی، اسحاق زنگانی، ابوالقاسم زنگانی، جاذب خوئینی، مسکین، چاکر، حکیم هیدجی و یوزلرجه باشقا شاعیرلر اورتایا گله بیلمزدی. آنجاق ایندی بونلاردان اوزاقلاشیب چاغداش ادبیاتیمیزا چاتیریق. بوگون زنگاندا اولان شاعیرلریمیزدن دانیشماق ایسته ییریک. ایندی گؤره ک زنگاندا شعر و ادبیات نه دورومدادیر. بونا گؤره بو آدلارینی چکه جه ییم شاعیرلردن دانیشاجاغام: عباس بابایی، حسین منزوی، هوشنگ جعفری، عبدالله مرادی، آیلار خانیم، پرویز سودی، احمد صادقی، حسن رفیعی، علی کریمی و باشقالارینی تانیتدیراجاغام. آنجاق دقت ائتمه­لی­ییک او شاعیرلری تانیتدیرماغا چالیشاجاغام کی لهجه­دن قالخیب و معیار تورک ادبی عیارلانمیش دیلیمیزی ایشله­ دیرلر. بو شاعیرلرین ساییسی یوزدن چوخدور. تکجه شاعیرلر یوخ، حیکایه یازانلار، ادیب­لر و یازیچی­لار دا واردیر.

*** 

زنگان شاعیرلریندن شعر نمونه لری:

 

مولانا عتیقی زنگانی (700 ایل بوندان قاباق)

خم زلفه دل دیوانه گرفتار اولالی

دئمه ديوانه، دئنن مست‌دي هشيار اولالي.

غم هجرانله هر لحظه پريشان‌دي گؤگل

زلف لــرزاندو هميـشـه دل اونا يار اولالي.

دئمه ‌سـن باد صبا قيلدي پريـشان زلفـي

اسـميوب هيـچ مـن زار گـرفـتار اولالـي.

اسه يارب، ائده بير زلفي پريشان كي يورَك

گؤرمه­ميش گون داخي زلف حايل رخسار اولالي.

گل، گل اي باد صبا، ائيله پريشان زلفي

مشك كافوره تؤكولسون كه يورَك زار اولالي.

قيلميوب نرگسه بير لحظه تماشا كؤنگل

گؤرميوب يوسفيني حسنه خريدار اولالي.

 اي "عتيقي" يئمه غم, ائيلمه رسوا زلفي

كؤنگل آسوده دو تا زلف اونا غمخوار اولالي.  

***   

نرگسی ابهری (787 – 838ق)

زلف آچیب من خسته ­نی آشفته احوال ائیله­ مه

چین ابرو گؤرسه ­دیب گؤگلومی بیحال ائیله­ مه

جان قوشون صیدینه گلدین لعلین اوزره آی – گونش

دانه­ ی مهر ائتدیگین یوزونه بیر خال ائیله ­مه

قیلمادین بیر آن وفا، سن ائیله­دین یوز مین جفا

ایندی گلدینسه منیمچون داخی اهمال ائیله­ مه

نرگسی هر آن ائدیر افغان، ایشی افغان دورور

شوکر ائدیب وصلی اوچون دیلینی سن لال ائیله ­مه

***

مولانا همتی انگورانی (550 ایل بوندان قاباق)

بیر دم کی اؤتر سنسیز، اونا دم دئمک اولماز

هر جاهله هم صحبت و همدم دئمک اولماز

دیّاره دئمه سرّ حقی، ساخلا بشردن

دوش بو حرمه کیمسه ­یه محرم دئمک اولما

براهیم­لق گرچه قیلور سیر مقامات

ااما، اونا ابراهیم ادهم دئمک اولماز،

ای همّتی، سن حیدره دولدول خبرین وئر

بو عرصه ­ده هر فارسه رستم دئمک اولماز ،

*** 

اسحاق زنجانی (400 ایل بوندان قاباق)

جام مئیی دوتمام لب جانانه برابر

لایق­می بیر ایش ائیلیه­سن قانه برابر؟

چکدیم نئچه مهرولری میزان خیاله

سنسن گؤرونن یوسف کنعانه برابر

ای خواجه گل مصره قیاس ائیله­مه رومی

قول اوغلی اولور بونداکی سلطانه برابر.

مجنون کبی دادلو ایچه ­لوم جامینی عشقین

حجّتده گرک ایچیله پیمانه برابر.

بیلدیم سؤزووی نئیدوکن "اسحاق" بودور بو

بیر تازه غزل وار ایسه دیوانه برابر.

***

ابوالقاسم زنگانی (1219 – 1278)

ساقی منه وئر شراب گلگون         کیم محنتیم اولدی چوخ افزون      

ظلمات شبین چراغی سنسن      افتاده‌لرین دایاغی سنسن        

کؤنلوم بو فیکرده مبتلادور         سندن منه بیر مدد روادور      

اشعار ائدوبم اؤزومه بیر ایش        باشدان آیاغا تمام تشویش

گر ائتسه منه عنایت الله           انجامه یئتوررم انشاءالله...

***

محمد کاظم خوئینی - جاذب (1225 - 1292 ق)

   گر یار اولان بو غمزه دئیه ای بلالو یار،

   رضوان ایچینده حوری و غلمانه باخمانام.

   گر سایه سالا اول قد موزون بو جانیما،

   جنت ایچینده سایه‌ی طوبایه باخمانام.

   مژگانیدن اگر آتاسان اوخ بو جانیما،

   اوز دؤنده­ریب جراحت اعضایه باخمانام.

   شیرین کیمی لطف ائدیب، گل عیادته،

   باخ گؤر جلال خسرو دارایه باخمانام.

   اول وقتدن که مولکِ جنونون امیری­یم،

   تاج و نگین و شوکت کسرایه باخمانام.

   قصر وصالین ایچره منه گر وئره ­ن مقام،

    افلاک ایچینده عرش معلایه باخمانام.

***  

حکیم هیدجی (1232 – 1306)

بو روزگار کئچــــر ياخشي روزگار گلــور،

گؤگول داریخما غم ائتمه­که غمگسار گلور.

دومان دوتوب يئر اوزون گر ياغار هوادن قار،

کئچر گئدر بو سويوق قيٌش، گئنه بهار گلور.

اگر اوچان که سفر ائتدي يار گئتدي بخت،

خوش اول گونه قاييدیر بختلن او يار گلور.

گئجه- گونوز چکرم آه، تيکميشم يولا گؤز،

گؤروم هاچــاغ گئنه اول يار گولعذار گلور.

تلسمه بو شهین عهدينده گر ستم يئتيشیر،

 بــــو شهريار گئدر، آيـــري شهريار گلور.

او شه که دوشمنه ساتدي رعيّتي گؤردون،

نئجـــه اجل اوخـــونا سينه­سي دُچار گلور.

آلیب کمنـــد صفت تسبيحي اله زاهـــد،

باخار گؤره که هاچاق دامينا شکار گلور

بو حالي ترک ائله، مهمل دانيشما هيدجلو،

بو سؤزده بعضي­لرين قلبينه غبار گلور

***

محمد باقر خلخالی  مسکین (1267 – 1338 ق)

جانا، هم قمر عقربده­دی، هم ماه صفردور،

   ترک ائیله گیلن بو سفری، مایه­ی شردور.

   باخ آینیه، زولف کجون عقربه بنزیر،

   داخل اولان اول زولفه یوزون قرص قمردور.

   بو نوع خرام ائیله­مه، ای کبک خرامان،

   گؤر بیرجه تیکن گؤز یولووا نئچه نفردور؟.

   ای گلشن حسن ایچره قدی سرو صنوبر،

   سؤیله منه اول مو ایدی یا اینکه کمردور؟

   بیلمم نه ­دو یارب! تؤکولوب شانه­ ی یاره،

   زنجیردی مسکینه ووروب، یا گول تردور؟

***

حسینقلی خان چاکر (؟ - ؟)

   عاقبت دوشدو یولوم دیرِ خرابات آرا،

   اول خرابات آرا بیر مه تابان گؤردوم.

   ایسته­ دیم دردیمی اظهار قیلیم، جام توتوب،

   اول مسیحا نفسی دردیمه درمان گؤردوم.

   باش آیاغینا قویوب، ایچمه­میش اوندان بیر جام،

   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  اوزوم عمان گؤردوم.

   بس کی پر زوردو اول می، ییخیلیب مست و خراب،

   گؤز آچیب بیردن اؤزوم ناظم دیوان گؤردوم.

*** 

شیخ اسماعیل ذبیح الهی (1276 – 1356 ق)

   پس دییرلر زندگانلیق روضه­ی رضوان اولور!،

   تنگه گلدیم زنده­لیقدان، گونده باغریم قان اولور.

   بار محنت چکمه ­دن هر آن چیخار جانیم منیم،

   بار الهی بیر قفسده نئچه یوز مین جان اولور؟

   هر کیمین ادراکی چوخدور خلق اونو دوشمن توتار،

   خوش گلن خلقه جهاندا مردم نادان اولور.

***

میرزا حسن غریق (1275 – 1352)

   قدم قویدوم بو دونیایه، فراغت گؤرمه­ دیم گئتدیم،

   چکوب ذلت همیشه، استراحت گؤرمه ­دیم گئتدیم.

   بو مخلوقیله چوخ گزدیم دولاندیم جانی بیر قالب،

   بیرینده حاشا لله بیر صداقت گؤرمه ­دیم گئتدیم.

   قوشولدوم اغنیایه، بلکه عالمده اولوم دلشاد،

   بغیر از طعنه و تهمت، شماتت گؤرمه­ دیم گئتدیم.

   غنی، هم مفلس و عارف، عوامیله شناس اولدوم،

   بیرینده بونلارین اصلا شفقت گؤرمه ­دیم گئتدیم.

***

ملا آقاجان عتیق (1302 – 1376 ق)

   سنون آدونلا خدا، جمله ایش کماله گلور،

   ثنا و حمد بئله عزت و جلاله گلور.

   یاراتموسان منی بیر یاره ائتمیشن عاشق،

   فراقی قلبیمه داغلار چکوبدی لاله گلور.

   سالوبدی چؤللره دیوانه تک ائدوب بدنیم،

   گؤره­ن دییور بونو مست ائیلیوب پیاله گلور.

   آلوشدوروب منی عشقی گئجه – گوندوز یانورام،

   نگار گؤرمه گی عنقا صفت محاله گلور.

   انیس غصه، رفیق آه، مونسیم غمدور،

   جگر یانور، گؤزوم آغلور، اوره­ک ملاله گلور.

   عتیق سن الله اؤزون یئتور او طاووسه،

   آلوم جانومه بلا، هر نه بو جماله گلور.

*** 

 

 

[1] م.کریمی، آشنایی با بزرگان زنجان، پیام زنجان، شماره 42، 31/2/1370.