16

زنگان چاغداش ادبیاتی

   زنگاندا چاغداش ادبیاتدان دانیشمادان قاباق، بونا اشاره ائتمک لازیمدیر کی اسلامی انقلابدان اؤنجه، تورک دیلی نین یاساق اولدوغو سبب اولموشدور هئچ بیر تورک کتاب چاپ اولوب یاییلماسین. نوحه کتابلاریندان باشقا تورکجه کتاب چاپ اولموردو. اصلینده همین نوحه کتابلاری تورک دیلی ­نین زنگاندا – بلکه آذربایجان دیری قالماسینا سبب اولدو. بو جهتدن اؤزوموزو مرثیه ادبیاتینا بورجلو بیلیریک.

آنجاق بو، او دئمک دگیلدیر کی تورکجه شعریمیز و شاعیریمیز یوخ ایدی. نمونه­سی آقای اسدالله جمالی­نین چاپ ائتدیگی دان اولدوزو کتابی­دیر. آقای جمالی دیلیمیزه عاشق اولان بیر بؤیوک انسان-ایدی کی انقلابین بیرینجی ایلینده – 1358ده شاه دؤورونده تورکجه شعرلری توپلاییب و 1358جی ایلده "دان اولدوزو" کتابینی چاپ ائتدیردی. بو کتابدا 23 زنگانلی شاعیرلرین شعر نمونه­لرینی گتیریر. بو شاعیرلرین آدینی سایماق لازیمدیر: عبارتدیرلر: سید سجاد احمدی، عباس امیراصلانی، نقی امینیان، مهندس رضا جمالی (شاهین)، دکتر ابوالفتح حکیمیان، جهانشاه خدیوی، خسرو میرزا، خسرو دارایی، محمدرضا روحانی، کریم زعفری، غلامحسین سعیدی، ذبیح اله شاه محمدی، آقا میرزا واسع شهیدی، عزیز صنعتی، تقی فاضلی، عباس کریمی، محمد منزوی، حسین منزوی، حبیب­اله منطقی، نعمت ­اله منطقی، جمال یحیوی و محمد خالقی.

البتده بو عزیزلرین چوخو انقلاب گونلرینده قید حیلتدا ایدیلر. یئنه دئمه لی یم بو زامان چوخلو شاعیرلر واریدی کی مرجوم جمالی نین الی اونلارا چاتماییب و اونلاردان شعر آلا بیلمه ییبلر او جومله دن: عاصم زنگانی، وافدی، حکیمخ بلوری، آزاده دارایی و . . .

   بو 100 صفحه­لیک کتاب، زنگانین تورکجه شعر محیطینی گؤزل صورتده تصویره آلیر. بو شاعیرلرین بیر سیراسی زنگاندان یوخاری چرچیوه سیندا یئرله شیر: خسرو دارایی، حسین منزوی و تقی فاضلی کیمی­لر. بو کتابدا آدی چکیلن شاعیرلرین چوخو مرحوم اولوب، اما سئوینه رک دئییرم کی بونلارین بیر سیراسی ساغ – سلامت دیرلر. من بو عزیزلره اوزون عمر و ساغلیق آرزیلاییرام.

   انقلابین غلبه­سیندن سونرا تورکجه کتابلار چاپ اولماغا باشلادی، اما ساواش ایللری – مقامت ایللری سکوت ایله کئچدی. 1368 ایلیندن زنگاندا درگی لر یاییلماغا باشلادی و بو درگی­لر تورکجه یازیلارا دا یئر وئردیلر 1368ده پیام زنگان یاییلدی، دالیجا امید زنجان، پیک آذر، بهار زنجان و باشقالاری یولا دوشدو و بیر – ایکی صفحه نی تورک دیلی و ادبیاتینا یول آچیب یئر وئردیلر. بو آرادا امید زنجان اوچ صفحه سینی تورک دیلینه وئرمکله – هویت مساله سینه یئر آچدیغی اوچون بوتون ایراندا سس سالدی و ایران عالیم­لری، یازیچی­لاری و آراشدیریجیلاری اؤزونه جذب ائتدی. حتا ایلک تورک دیلی سمیناری 1374جو ایلده زنگاندا قورولدو و ایرانین باشا باشیندان عالیم­لر و محقق­لر زنگانا گلیب بو سوینلردا اشتراک ائتدیلر.

   امید زنجان ایراندا اومود یاراتدی و بو درگی یه بنزر درگی لر تبریزده، اورمیه ده، اردبیلده و باشقا شهرلرده یولا دوشدو: شمس تبریز، نوید آذربایجان، آراز، اورین و . . .

   بو زامانلار زنگاندا ایشیق درنه یی یاراندی. بو درنک گنج شاعیرلری بیر یئره توپلادی و 10 ایله یاخین فعالیتینه داوام وئردی. جالب بورادیر کی همان بیرینجی ایلده ایشیق آدلی کتاب حاضیرلاندی و ایشیق اؤیه ­لری­نین هر بیریندن بیر – ایکی شعر چاپ اولدو. بو شاعیرلرین شعرلری بو کتابدا گلدی: یاشار زنگانلی، عباس بابایی، حسین رزمی، عبدالله مرادی، پرویز سودی، حسن رفیعی، علی بیانی، یعقوب چایپارالی، اسرافیل محمدی، غلامرضا طریقی، غلامحسین طریقی، محمد دؤنمز، الیاس نظری، ناصر ولایی، دکتر ایوب نوری زاده، نوروزعلی امیری.

بو عزیزلرین چوخو بوگون تانینمیش شاعیرلر اولموشلار و هر بیری­ نین نئچه شعر دفتری چاپ اولموش. بونو آرتیرمالی یام آدلاری چکیلن شاعیرلر بیرینجی ایلده چالیشیردیلار و سونرالار داها آرتیق شاعیرلر اونا قاتیلدیلار. آنجاق زنگان قیزیل آذربایجان دئییله­رک اؤز دیلینه و کولتورونه صاحاب چیخدی و بوگون یوزلرجه گوجلو، دوشونجه ­لی و دویغولو شاعیرلر، حیکایه یازانلار، ادیب و آراشدیریجیلار بورادا یاشاییب یارادیرلار و گله­ جه ­گیمیزه اومود ایشیقلاری ساچیرلار.

***

17

عباس بابایی

بیر تحفه سازیم وار سسی زیردن بمه غم­دیر

شنلیک هاواسین چالماغا شاید سیمی کم­دیر

سؤیلردی آتام قالدین بابامبن باباسیندان

دیندیرمه کؤکون، هر سیمی بیر نَسله حَکَم­دیر

گاهدان سالیرام چیگنیمه بندین، چالیرام دا

هر سیم سئچیرم نغمه ­سی ماتم­له ستم­دیر.

   آذربایجان چاغداش شعرینه ایزینی بوراخان زنگان شاعیرلریندن بیری عباس بابایی­دیر. بابایی شعرلرینی خالقینا حصر ائتمیش، خالقی ایله گولوب، خالقی ایله آغلامیشدیر. خالقینا تای دا باشی اوجا، آلنی آچیق بیر شاعیر کیمی تانینیر. اونون گؤزل اخلاقی، دوزگون داورانیشی، ادبلی – ارکانلی قوجامان شاعیر کیمی اورَک­لرده یئر آچیب، هله ده یاشاییر.

   بابایی 1323 ایلینده زنگاندا دونیایا گلیب، 1344ده شعرلری­نین آلتینا امضا آتیر، 1350جی ایلده "چراغ و چاه" آدلی شعر دفترینی چاپا تاپشیریر، اما ساواک یاییلماسی­نین قارشینی آلیر. بابایی او زامانین دَیَرلی درگی­لری اولان روشنفکر، چاپار، صدا و فردوسی ایله ایش بیرلیک ائدیر. 1370دن سونرا تورک شعرینه اوز گتیریر و بوگون دؤرد شعر دفتری الیمیزده ­دیر: گلیرم، آییق گئجه ­لر، رد خون بر سنگ، دئمه ­سم اؤللم.

   عباس بابایی­نین شعرلرینده دوشونجه یاتیب، انسانی دویغولار لپه ­له­ نیر؛ گؤزَل ایماژلار، ایمگه ­لرله برابر محبت، سئوگی و دوستلوق دالغالانیر. بابایی اوخوجوسوندا سئوگی یارادیر، خالقینی محبته چاغیریر، سئویب – سئویلمک اونون ان بؤیوک آرزوسونا چئوریلیر. بوتون شعرلرینده نحبت، سئوگی، صمیمیت، دوغرولوق و دوزگونلوک سسله نیر. دونیادا تفاوتلارا، فرقلره اینانیر و گؤزه للیک لری بورادا آختاریر:

خلقتین دامنی پام – پاک دولودور

جور به جور گوللر ایله

یام – یاشیل اوتلار ایله

یاخشی چمنلیکلریله:

لاله­نین اوچ پری وار

یاز گولونون یئددی پری

سوسنیم یوز پری وار

سارماشیغین بیرجه پری

یاسمن سالخیمی­نین

سایقیما گلمزدی پری.

بئله گوللر، بو تفاوت لر ایله –

نه گؤزل قونشودولار!

بیر بولاقدان سو ایچرکن

بیر گونشدن پای آلارکن

بیر چمنده بوی آتیرلار

یاناشیق بیر – بیرینه

خوش یاشاییرلار.

باشقا بیر بندده، قوشلارین الوانلیغینا باخاراق، همان باخیشی داوام ائدیر:

ماوی گؤیلر دولودور

جور به جور قوشلار ایله

تلگراف سیملری­نین اوستونده

سئرچه­لر چؤرتا گئدیب،

قیرقی قیقاجه گلیب،

باشلاری نین اوستونده

        قارقالار های باساراق سالمادادی

                                     قار قار ایله.

بیر قاتار دورنا اوزاقلاشمادادی

ماوی گؤیلرده اوچان

منتظم صفلی قارانقوشلار ایله

چایلاغین دؤیره­ورینده

حاجی لئیلک دولانیر

اوپ – اوزون قیشلار ایله

قیچی آلچاق سونا حیرتله باخیر

بلکه آلقیشلار ایله.

شاعر بو تفاوتلری گؤره­رک شوقا گلیر و بونلاردان ذوق آلیر و یئنه باشقا قونولاردا بو الوانلیغا اشاره ائدیر:

جور به جور سایقیا گلمز شئی­دن

خلقتین دامنی پام – پاک دولودی

نئچه مین جوردور آغاجلار؟

                           اوتلار؟

نئچه رنگده توخویور

باهارین قیزلاری

گؤی قورشاغینی؟

نئچه مین شکله دؤنور گؤیده

بولودلار سوروسو:

بیریسی یئپ – یئکه فیلجه

بیریسی فنجان جا! . .

شاعر بونلاری گؤره ­رک، اوخوجوسونا اوز دؤنوب و اونلاری تانری­نین وارلیق پیامی کیمی آنلادیر:

بو تفاوتلار

الوانلیقلار

یاشاییش قایناغی­دی

تانری­نین سئومه­لی

آیت­لری، پئیغاملاری­دی

نه گؤزه­ل!

بلکه گؤزللیک­لرین اصلا جانی­دی

هامی بیر رنگده، بیر شکلده اولسایدی

اوره­ک پارتلاردی!!

دای گؤزه­ للیک قیراغین قاتلاردی!!

آنجاق بابایی دیلینه لاقئید قالان دگیل و آنادیلینه موراجیعت­لری ده گؤزَبدی. او دئییر:

منیم تورکو دیلیم اوجا داغ کیمی

بئله آلچاقلارا بویون اگمه­دی

مدیحه یازان میرزا قلمدان

بئله چاموش دیلی هئچ بگنمه­دی.

باشقا یئرده دیلینه خطاب ائده­رک یازیر:

اگنینه گئینده رسمی پالتاری

دانیشدیق قورخوتدون سلطانی

سنه یاراشمادی رسمی مجلیسده

موفته­خورون دونو، بؤرکو، قیطانی.

سنی بگنمه­دی حرمسرالار

خاجالار دیلینه یاغ یاخانمادین

اوز دؤندردی سندن شاه لار، وزیرلر

یالاخلیق آرخیندا سن آخانمادین.

روحو شاد، یولو گئدرلی اولسون!

***