25

حکیم هیدجی

   سئویملی ادبیات سئور قوروپوندا چالیشان دوستلاریمی اوره ک ائویندن سلاملاییرام. سیزه بو یئنی ایلی تبریک دئیه رک، برکتلی بیر ایل اولدوغونو، هابئله ساغلیق، شنلیک و باشاریلار آرزیلاییرام.

   یئنی ایلین ایلک گؤروشونده زنگان شاعیرلری تانیتیمی ایله بیر کلاسیک و بیر چاغداش شاعیریمیز حققینده دانیشاجاغام. هامینیز بیلدیگینیز کیمی، آذربایجان کلاسیک ادبیاتی چوح زنگین و درین مضمونلارلا دولو بیر ادبیات­دیر. کلاسیک ادبیاتیمیزدا اوچ دیللی شاعیرلریمیزین ساییسی آز دئییلدیر. زنگان بؤلگه ­سی ده بئله نابغه ­لردن بوش اولمامیشدیر. بورادا شیح اشراق – شیح شهاب­الدین سهروردی، مولانا عتیقی و حکیم هیدجی کیمی اوچ دیللی شاعیرلریمیز واردیر. حکیم هیدجی 1270 قمری ایلینده (170 ایل اؤنجه) هیدج شهرینده – زنگانین 70 کیلومترلیگینده – دونیایا گلمیش و 1346 ایلینده (90 ایل بوندان قاباق) دونیاسینی ده ییشمیشدیر. مقبره ­سی بوگون قوم شهرینده ­دیر. آنجاق یازدیغی اثرلرله بوگون بیزیمله یاشاماقدادیر. اونون دیلی آخیجی، دوشونجه ­لری درین و ادبیاتیمیزا اولان خدمت­لری قالارقی­دیر. اونون اثرلری بونلاردیر:

دانشمانه / دیوان تورکی / شرح منظومه سبزواری / کشکول هیدجی / رساله دخانیه / قصه کربلا.

   هیدجی اوچ دیللی شاعیردیر، عرب، فارس و تورک دیللرینی مکمل صورتده بیلیر، حتا هر بیر اثرینده هر اوچ دیلدن ده یارارلانیر. رساله دخانیه بونا ان گؤزل اؤرنک دیر یا دانشنامه ده فارسیجا یازاراق گاهدان دیلینی چئویریب تورکجه حیکایه سؤیله ییر یا عربجه مثاللار گتیریر.

   هیدجی­نین تورکجه دیوانی راقم طرفیندن 1382جی ایلده یاییلدی. حکیم اوچون ایکی دؤنه قورولتای قورولوب، بیری 1370 ایلینده ابهرده و بیر دؤنه ده زنگاندا 1382جی ایلده. هر ایکی قورولتای دا ایکی گونلوک و ایرانین باشا باشیندان اشتراک ائدنلر وار-ایدی. تورک دیوانی دا همان زامان مستقل صورتده یاییلدی و بو دیوان بوگونه قدر 6 دفعه چاپ اولموش. حکیم هیدجی­نین شعرلرینده اؤلکه­ میزین سیاسی – اجتماعی دورومونو آچیقلاییر. او ناصرالدین شاه دؤورونده یاشاییر و اؤز ناراضی لیغینی بئله گؤسته ریر:

الله بو شهین بختی دؤنوب تختس دولانسین

مشکل بونون عهدینده دوداغی گولن اولسون.

یا خالقینا اورک وئریر و دئییر:

بو روزگار گئچر آیری روزگار گلور

کؤنول داریخما، غم یئمه کی غمگسار گلور

دومان توتوب یئر اوزون، گر یاغار هاوادان قار

گئچر گئدر بو سویوق قیش، یئنه باهار گلور.

   حکیم گؤسته ­ریر کی زمانه ­تین بیلگین­لری درده – غمه مبتلا اولاراق، ظالیم­لر و هنرسیزلر دردسیز یاشاییب جلال و جبروت ایچینده ­دیرلر:

بو سپهر دون و ناساز، ستمین ائدیبدیر آغاز،

بیر اوتانماز،عار بیلمز، نه بیلیم حیاسی یوخدور.

ائله ­ییب منه حواله، یئنه محنت و ملاله،

نئیله ­ییم بو هرزه بختین منه بیر حماسی یوخدور.

ستم و غمی توکنمز، اؤلوره­م ده رحمه گلمز،

بو زمانه­نین منیم تک، غمه مبتلاسی یوخدور.

بو سؤزو دانیشماز عاقیل، اولا گر بلایه قابیل،

سؤیله‌هانسی کامل، الم و بلاسی یوخدور ؟

   شاعیر اؤز احوالاتیندان دانیشیرسا دا، حالقی گؤرور و توپلومسال دردلری آچیقلاییر. شاعیر وطن سئور بیر انسان­دیر. اؤز یاشادیغی بالاجا شهر اولان هیدجی – شیرازلا ده ­ییشمه ­ییر. او، اؤزونو حافظ له توتوشدورور. حافظ شیرازی تعریفله­ سه ده، هیدجی آنایوردونو شیرازدان اسکیک بیلمه ­ییر. حافظ سمرقند و بخارانی بیر تورک قیزینا وئریرسه، هیدجی ده اردبیل و خلخالی باغیشلاییر:

گر بو تورک گؤیلومو آلا الینه

باغیشلارام تئلینه اردبیل و خلخالی

و یا:

ای تورک سنین تئللریوه طارم و حلحال

قوربان اولا اول خالیوه تبریز و مراغه.

رساله دخانیه اونون سیاسی – اجتماعی باخیشلارینی آچیقلاییر؛ حتا ناصرالدین شاها خطاب ایتی سؤزلرینی بئله دیله گتیریر:

بو نئجه شاه و بو نئجه عهددور،

 بو شهین عهدینده کیشی قحط­دور.

خلقده یوخ غیرت و ناموس و ننگ،

 شهره دولوب روس و پروس و فرنک.

ائیله­دی  بو دوشمن پروردگار،

کفری قوی، ملت اسلامی خوار.

حق ائده تابوت بونون تختینی،

منزلینی گور و کفن رختینی.

خلقه دوتوب تنگ بو نامرد و حیز،

کفر چون اسلامیله ائیلر ستیز.

بو کیشینون جهل دوتوبدور گؤزون،

سنی یئتوب یئتمیشه قیرمیز اوزون.

عالمه گلموب بئله بیچاره شاه،

کیمسه بونو اؤلدوره، ائتموب گوناه.

من آتارام بئیله شاهین داشینی،

جانینی آللام کسه­رم باشینی.

   حکیم هیدجی بیر قیلسوف­دور، بیر حکیم­دیر. شعرلرینده دالغالانان درین دوشونجه ­لر، فلسفی باخیشلار و اسلامی دونیا گؤروشودور. بئله یازیلان مثنوی، قصیده یا غزللرینده درین دوشونجه ­لری آراماق اولور. دیل باخیمیندان دا دیلی چوخ آخیجی، محکم و اوره­یه یاتان­دیر. حکیم عرفانی شعرلرینده زاهیدلره، فقیه ­لره، دیاکارلارا دا خطاب سؤزلرینی دئییر. آنجاق اونون عالیم لر یانیندا موقعیتی محکم اولماسایدی اونو تکفیر ائدن­لر آز اولمازدی:

دانيشما زاهد اگر سؤز ائشيتمه­ديم، سنه نه؟

            من اؤز خدامه گوناه ائتديم- ائتمه ­ديم، سنه نه؟

خدا بهشت بريني وئریب سنه، منه نه؟

            سنين گمانيوه من کامه يئتمه­ ديم، سنه نه؟

نچون مني سؤگورن گئتميشم کليسايه،

            دگيلدي کعبه نصيبيمده گئتمه­ ديم، سنه ­نه؟

منه اگر دئديلر گل قيلاق داليندا نماز،

            باخوب صلاحيمه بو امره بيتمه­ديم، سنه نه؟

دئديم من ائيله­ مه ­رم التفات دونيايه،

            يئريتديم اؤز سؤزومو يا يئريتمه ­ديم، سنه نه؟

شاعیر یئری گلدیکده حیکایه­ لر دئییر، لطیفه­لر سؤیله ­ییر و تمثیل­لر گتیریر. مثلن قوناق حققینده بئله بیر مطایبه ­سی وار:

حضرت بويوروب:  ائدیز قوناغه

            اکـــرام، کـــه هــديـــه­ ی خـدادیر.

ايکي گونه حقّي وار قوناغین،

            گـــر اوچ گــونــه­ جن قــالا روادیر.

اوچ گوندن علاوه­ سي قوناقدان،

            ائـــو صــاحيبينه گــؤره جفــادیر.

گر اون گونه گئتمه­دي،  خدادن-

            بو هــديـه دگيل گلــیب، بــلادیر.

هر کيم اولا خمسه ­لي بيزيم تک،

بــو درده هميشــــه مبتــــلادیر.

هیدجی­ نین حکمت و فلسفه­سیندن اوخوماق ایسترسک اونون انسان کامل، شیخ اشراقا یازدیغی تضمین و بیر سیرا مثنوی­لری و ترجیع بندلرینی توصیه ائدیرم. او جمله ­دن بو ترجیع ایله بیتیشن شعر:

اولماز اولا گول تیکان، تیکان گول

گر ایستیره آغلا، ایستیرن گول.

   بو ترجیع بند، عرفانین 7 مرحله ­سینی آچیقلاییر. اونون "قصه­ ی کربلا" اثری اوزه ­رینده بیر بالاجا دایانماق لازیمدیر. آذربایجان ادبیاتیندا مرثیه ادبیاتی­نین گئنیش یئری واردیر. 800 ایللیک تاریحه مالیک­ دیر. یوسف مداح کربلا حادثه ­سینه 700 ایل بوندان قاباق ائپیک باخیشلا و روایت­لر اساسیندا توخونور، مولانا فضولی 500 ایل اؤنجه حدیقه­السعدا اثرینی عرفانی باخیشلا یازیر؛ قمری کنز المصائب کتابینی عاشقانه و دویغولو یازاراق، حکیم هیدجی بیر فقیه کیمی اجتماعی – سیاسی دورومو دا آرتیریر و مرثیه ادبیاتیمیزدا باشقا بیر زیروه یارادیر.

***