عمادالدين نسيمي نین فلسفی دوشونجه لری
اؤزت:
عمادالدين نسيمي آذربایجان ادبیاتینین گؤرکملی نماینده سی و شرق اؤلکه لرین فخری ساییلان سیمالاریندان بیریدیر. نسیمی نین اوچ دیلده – عربجه، فارسجا و تورکجه شعر دیوانی یاراتماسی و درین دوشونجه لریله برابر، اونو بوگون ده معاصریمیز کیمی دوشونوروق. اونون شعرلرینده سؤیلهنن ایده لر و دوشونجه لر سونراکی یوزایللرده گلن عالیملرین کتابلاریندا گؤروروک. بئله اولدوقدا، نسیمی زمانه سیندن اؤنجه دوشونن و قاباقجیل فیکیرلره صاحیب اولان بیر حکیم و فیلسوفدور. اونون شعر دیوانیندا سؤیله نن ایدهلر سونراکی یوزایللرده مختلف دوشونجه پالتارلاریندا او جمله دن اومانیسم، اگزیستانسیالیسم و باشقا فلسفی دوشونجه لرده آچیقلانمیشدیر. نه گؤزل کی نسیمی زمانه سیندن قاباق بئله فیکیرلری اورتایا قویموش و زمانین ایستکلرینه ده دوزگون جواب وئره بیلمیشدیر. بیز بوگون تکجه اونون شعرلریندن ذوق آلیب لذت دویماییریق، بلکه دوشونجه و فیلسه ده اؤیره نیریک.
آچار سؤزلر: فلسفه، شعر دیوانی، اومانیسم، اگزیستانسیالیسم، فلسفی مکتبلر.
منده سیغار ایکی جهان، من بو جهانه سیغمازام
گوهر لامکان منم، کون و مکانه سیغمازام.
عرش ایله فرش و کاف و نون منده بولوندو چون
کس سؤزونو و ابسم اول، شرح و بیانه سیغمازام.
کون و مکاندیر آیتیم، ذاتی دورور بدایتیم
سن بو نشانلا بیل منی، بیل کی نشانه شیغمازام.
کیمسه گمان و ظن ایله اولمادی حقیله بیلیش
حقی بیلن بیلیر کی من ظن و گمانه سیغمازام.
صورته باخ و معنینی صورت ایچینده تانی کیم
جسم ایله جام منم ولی جسم ایله جانه سیغمازام.
گنج نهان منم من اوش، عین عیان منم من اوش
گوهر جان منم من اوش، بحره و کانه سیغمازام
جانیله هم جهان منم، دهر ایله هم زمان منم
گؤر بو لطیفه یی کی من دهر و زمانه سیغمازام.
ذره منم گونش منم، چاریله پنج و شش منم
صورتی گؤر بیان ایله چونکی بیانه سیغمازام.
گرچه بوگون نسیمی یم، هاشمی یم، قر یشی یم
مندن اولودور آیتیم، آیتع – شانه سیغمازام.
حروفیه مکتبینین ایناملاری:
عمادالدین نسیمی، آذربایجانین حکیم و فیلسوف شاعیری حروفیه مکتبینه باغلی دیر. حروفیه بیر زاماندا اورتایا گلیر کی انسانلار سلطانلار، شاهلار آیاغی آلتیندا ازیلیر. انسانی حؤرمتی ساخلانماییر و انسانلاری دین آدینا، سیاست آدینا اؤلدورورلر. حروفیه بو دورومو گؤردوکده انسانلاردان حیمایه ائتمک قصدیله ایناملارینی توپلاییر و قرآنا متوسل اولور. حروفیه چالیشیر اسلاما آرخالاناراق قرآندان یاردیم آلیب، انسانین ده یرینی و اونون اشرف مخلوقات اولدوغونو اورتایا قویماقلا قان ایچنلرین قارشیندا دایانسین. حروفیلر بونو دوشونوردولر کی اسلام بوتون یاشاییشین تام بوجاقلاریندا نفوذو ائدیب؛ اونا گؤره اسلاما آرخالانیر و خالقی اؤزونه چکمک اوچون بیر سیرا قرآن تفسیری و تعبیری ایله مسلمانلاری امیرتیمورون وحشیجه یوروشلری نین قارشیندا مبارزه یه چاغیریر.
اونلار – حروفی لر قرآنی مقدس بیله رک قرآن آیه لرینی انسان اوزونده گؤرور و اؤزه للیکله سوره حمدی سبع المثانی اولاراق قرآنین خلاصه سی و انسان اوزونون تفسیری بیلیر و حرفلری انسان اوزونده آختاریر مثلا عین عربجه گؤز معناسیندادیر و عئینی حالدا گؤز، منظر باخشین ایلن عین حرفی نین یازیسینا اوخشاییر. و یا سبع المثانی دئدیکده 7 خطی انسان اوزونده گؤرور. عربجه نین 28 حرفی وار انسانین دا دیشلری نین ساییسی 28دیر. داها سونرا انسان 4 دیش ده آرتیریلیر و 32 اولور. تورکجه ده و فارسیجادا حرفلرین ساییسی 32 دیر و بونلار ایلگیلی اولورلار. آنجاق حروفی لر حرفلری مقدس سایاراق هر بیر حرف اوچون بیر سیرا معنالار گتیریب و قرآن – اسلام پیغمبری نین نه دن معجزه اولدوغونا دلیللر گتیریرلر. او جمله دن انسان تکجه موجوددور کی دانیشیر و کلام صاحیبی دیر و حروف انسانا عاییددیر. تانری طرفیندن گلن قرآن دا حروف ایله یازیلمیش و ان بؤیوک معجزه قرآن تانینیر. بئله لیکله یازی یا حروف انسانین اشرف مخلوقات اولدوغونا اساس بیر دلیل دیر. بو تفسیرلره گؤره تورک دیلی و ادبیات مقدس ساییلیر و انسان ناطق اولدوغو و حروفدان یارارلاندیغی اوچون یازی، حروف و دیل مقدس تانینیر. هر حالدا اونلار حروف اوچون اوزون – اوزادی تفسیرلر یازیرلار.
حر وفیلر تورک دیلینی مقدس سایاراق چوخلو شاعیرلری اورتایا گلیر و چوخلو کتابلار، دیوانلار، مثنویلر و تفسیر کتابلاری یازیلیر. بو آرادا نئچه نئچه قالارقی کتابلار یازیلیر ایلک باشدا فضل الله نعیمی تبریزی دایانیر و جاودان نامه، عرش نامه و باشقا اثرلرله ادبیاتین گلیشمه سیند ه تاثیر قویور. اونونلا چاغداش و معاصر اولاراق نئچه نئچه شاعیرلر اونون یازدیغی اثرلری باشقا دیللره ترجمه ائدیرلر، او جمله دن عامیل اوغلو، رفیعی و باشقالاری همان زاماندا عرش نامه، جاودان نامه و باشقا اثرلری تورکجه یه چئویریر. نسیمی بو شاعیرلر آراسیندا اؤزل دوروما مالیک دیر. او اوچ دیلده بةؤیوک دیوانلار یارادیر و 25000 بیتدن عبارت تورکجه دیوانی هامی طرفیندن آلقیشلانیر و یوزایللر بویو دیللر ازبری اولور. باشقا حروفیه یه باغلی شاعیرلردن آد آپارماق ایسترسک رفیعی، علی الاعلی، سید اسحاق، مولانا مجدالدین استرآبادی، قاسم انوار، و هامیدان اؤنملی شخصیت عمادالدین نسیمی دیرلر. بونلار اونلارجا فارسیجا و تورکجه اثرلر یازیرلار، اؤزه للیکله تورک دیلی اونلارا بیر مقدس دیل ساییلیر و حروفیه ادبیاتی یارانیر.
عمادالدين نسيمي آذربایجان ادبیاتینین گؤرکملی نماینده سی و شرق اؤلکه لرین فخری ساییلان سیمالاریندان بیریدیر. نسیمی بیزیم دوشونجه و ادبیات تاریخی ساحهسینده حیرت یارادان سیمالارداندیر. اونون وارلیغی و کیملیگینین اولقونلاشماسی، زمانهمیزین فرهنگی، سیاسی و اجتماعی گلیشمه سیله اویغوندور. امیر تیمورون وحشیجه یوروشلاری شرق اؤلکه لرین یارادیجی قووهلرینی رکود و بحرانا یؤنلدیب و بیر سیرا عامیللریله بوتون انسانلاری، اؤزه للیکله صنعتگرلر باشدا اولماقلا ناراضی ائدیب و میدانی بیر عمومی عصیان اوچون حاضیرلاییر و نهایتده بیر آیاقلاشما یولا دوشور. حروفیه عصیانی بو دورومدان یارانیر و چوخلو صنعتکارلاری، دوشونرلری و شاعرلری اؤزونه چکیر و بئله لیکده زنگین بیر ادبیات حروفیه ادبیاتی عنوانی آلتیندا یارانیر. بو عصیانین باشچیسی فضل اله نعیمی تبریزیدیر. او، قرآن تفسیری، اسلام احکامی نین تعبیری و یوخو یوزماقلا خالق کوتله لرینه یاخینلاشیر، الده ائتدیگی معلوماتلا و زمانه نین اجتماعی دورومونو بیله رک خالقی اؤز باشینا توپلاییب، قرآندان و دینی قایناقلاردان یارارلاناراق بیر عصیان حرکتی یارادیر و خالقین اعتراض سسی اولور.
نعیمی امیر تیمورون یوروشلری سایهسینده مینلرجه انسانلار قانینین یئره تؤکولمه سینی اوزه چکیب و مظلوم انسانلارین آیاغا قالخیب عصیان پرچمینی قالدیرماغا چاغیریر. بئله لیکله قرآن و اسلام تعلیماتی ایله شیعه لیک بایراغی آلتیندا قیاما باشلاییر. مختلف صنیفلر اونون حرکتینه قاتیلیب بؤیوک حرکت یارانیر. آنجاق نعیمی چالیشیر خرافه لرین پاسینی اسلام اوزوندن سیله رک، بیر شیعه و انقلابی سیما ایله خالقین ایستکلرینه جواب تاپماق اوچون یول گؤسترسین. او، شرک و کفر اؤرتویونو اسلامین اوزوندن قیراغا چکیب و قرآن حرفلرینه دایاناراق "حروفیه" عنوانی آلتیندا بیر عرفانی و فلسفی حرکتین زمینه سینی یارادیر و ظالیملرین قارشیندا دایاناراق طبقاتی امتیازلارا قارشی چیخیش ائدیر و امیر تیمورون اوغلو میرانشاه آذربایجانی قاپسادیغی بیر زماندا آیاغا قالخیر. دوزدور کی او میرانشاه الی ایله دارا چکیلیب و شهرین دروازاسیندا آسیلیر، آنجاق خالق کوتله لری اونون اؤز یولونا صادق اولدوغونو گؤروب و دسته – دسته حروفیه حرکتینه قاتیلیرلار. بئله اولدوقدا حرکت جانلانیر، آیاق توتور و حرکته گلیر. بو حرکت آذربایجاندان باشلاییب، بوتون اورتا دوغودا یاییلیر.
عمادالدين نسيمي حروفیه نین سونراکی رهبری، شعر صنعتی ایله شهادت یولونا یاپیشاراق حماسه یارادیر و قان وئرمکله بو حرکت و قیامی گوجلندیریر. نسیمی نین دیوانی باشدان باشا انسانلاردان حیمایه و اونلاری اشرف مخلوقات دئیهرک عصیانا چاغیریشلا دولودور. اونون اوچ دیلده دیوانی (عربجه، فارسیجا و تورکجه دیوانی) ادبیاتین بو عصیاندا ائتکیسینی گؤسته ریر. بوگون بیز بو ادبیاتا دایاناراق، نسیمی نین دوشونجه و فیکر عالمینی تانیماغا چالیشیریق.
نسیمی فلسفی دوشونجه لی بیر شاعیردیر باشقا سؤزله دئسک او، بیر حکیم و فیلسوفدور. اونون 650 ایل بوندان اؤنجه فیکیرلرینین ایزلرینی 19، 20جی یوزایللرین فیلسوفلاریندا گؤرورور. اونون دیلده کی سؤزلریله عمل ائتدیگی و یاشادیغی، بیر بیرینین اوستونه دوشور. عمللری گؤسته ریر کی یاشاییشی ایله فیکیر دونیاسی بیر وحدت یارادیب بیری بیری ایله اویغوندور. سؤزلرینه دریندن ایناملی اولاراق، یاشاییشی و اؤلومو ایله دانیشدیغی و سؤیله دیگی شعرلر بیردیر. او، انسانی آزاد یاشاماغا چاغیریر، انسانی اؤز عمللرینه مسئول ساییر، انسان زماندا یاشاییر و عمللریله تانینیر. بوگون اگزیستانسیالیسم مکتبینده هر 5 اوصول، نسیمینین دیوانیندا سؤیله نن شعرلرله اوست اوسته دوشور. اگزیستانسیالیسم وجودو ماهیته اؤنجو بیلیر، زمان اساس ساییلیر، انسانا اینانما اساس ساییلیر، آزادلیق و مسئولیت اگزیستانسیالیسمین فلسفه سی بیلینیر و نهایتده اخلاقی ملاحظه لر اؤنملی ساییلیر. نسیمی نین دیوانیندا دا بونلاری اوخوماق اولور. نسیمی یاشاییشی، اؤزهللیکله اؤلومو ایله بو اینامینی اثبات ائتمیش اولور.
حروفیه اؤز زمانه سینه باغلی حرکتده صداقتله اشتراک ائدیر. نسیمی گؤسته ریر کی حروفیه تکجه بیر فیکر سیستیمی یوخ، بلکه یاشاییش شیوهسیدیر. حروفیه انسانی کائناتین مرکزینده گؤرور و انسانسئورلیک اونون شعرلرینین ایچ بؤلومودور. انسانسئورلیک بشریتین ان دوزگون یاشاییش یولودور. آزادلیق هر بیر زاددان اوستون گؤرولور و هئچ بیر زاد: دین ده اونو اسیر ائده مز، بلکه دین گلمیشدیر انسانی اؤزونه یاخشی تانیتدیرسین.
حکیم، روح طبیبی اولاراق انسانلارین سعادت یولونو آچیقلاییر. حروفیه نین استدلاللاری بوگون علم عرصه سینده اثبات اولموش موضوعلاردیر. حروفیه نین اورتایا قویدوغو ایناملار 19جو عصرده پوزیتیویسم فلسفه سی طرفیندن رسمیت تاپمیش بیر موضوعدور.
انسانسئورلیک غربده اومانیسزم آدلاناراق، رونسانس ایله باشلانسا دا، شرق اؤلکه لرینده – اؤزهللیکله آذربایجاندا 6جی هجری یوزایللردن باش قووزامیش و نسیمی نین شعرلرینده یئر آلمیشدیر. دونیا بیلگینلری 18 و 19جو عصرلرده اومانیسمی بیر قاباقجیل ائدئولوژی کیمی اللرینه آلیرسالار دا، آذربایجان ادبیاتیندا – نسیمینین شعرلرینده اساس مضمون ساییلیردی. دکارت، کانت، ژان پل سارتر و باشقالاری سؤیله دیگی دوشونجه لری بیز نسیمی نین دیوانیندا – هر اوچ دیلده آچیق – آیدین صورتده گؤره بیلیریک. بو روحیه و بو دوشونجه نسیمینی بیزیمله معاصرلیگه چاتدیریر و بؤیوک بیلگینلرین و فیلسوفلارین ایده و آرمانلارینی نسیمی شعرلریندن دویوب – دوشونوروک. بو دوشونجه ده انسان بیر عاغیللی، اوسلو، آزاد و تصمیم توتان بیر موجوددور و فیکر – دوشونجه سینده اؤزو اؤزونو یارادیر. هله بشر حقوقلاری اعلامیه سی اورتایا گلمه میشدن، نسیمی شعرلریندن انسانین حق و حقوقو بلله نیر؛ اونون حؤرمتی تانیتدیریلیر و اشرف مخلوقات دئدیگی آچیقلانیر. ایگیرمینجی یوزایلده اومانیسم مانیفستی یازالیرکن، اونون اساس فیکیرلری نسیمی نین شعرلرینده سؤیلنمیشدیر.
اومانیسمه اینانانلار بشر سئوگیسینی و انسانسئورلیگی یاشاییشدا اؤنملی بیر ایده بیلیرلر. اونونلا باریش، صلح و انسانلارین بیرلیگی معنا تاپیر، قارداشلیق و مساوات تعریف اولونور. غربده اومانیسم دئمکله انسانین الینی گؤیدن قیرماغا چالیشسالار دا، حروفیه و نسیمی تانری ایله انسانی بیرگه سئودیرمهگه چالیشیر. انسان ایلگیسینی گؤیدن قیرماییر. بلکه یئرله گؤیو باریشدیریر. اومانیسم غربده انسانی گؤیدن کسیب هاوادا آسلانیقلی ساخلاسا دا، شرقده نسیمی کیمی دوشونرلر انسانین آیاقلارینی یئر اوزونده برکیدیر و تانرینی دا الیندن آلماییر؛ بلکه ظالیملرین تانریسینی اؤلدورور.
غرب باخیشیندا تانرییا اینانماق انسانین ایره لی گئتمه گینین قارشینی آلیرسا، شرقده ظالیملرین تانریسینی نابود ائتمهگه نظر وئریر و تانرینی مظلوملارین طرفداری کیمی توصیف ائدیر.
انسان نهدیر؟ هارادان گلیب، هارایا گئدیر؟ نئجه یاشاییر؟ دین و مذهب ده یول معناسیندادیر. دین یعنی یول، مذهب یعنی یول، طریقت یعنی یول، شریعت یعنی یول و. . . بونلارین هامیسی یول معناسیندا اولاراق یولو گئدیریک بیر هدفه چاتماق اوچون. یول گرَکدیر دوز، تمیز، صاف، ایشیقلی و گئنیش اولسون تا یولو گئدنلر آسان و راحاتلیقلا یولو گئده بیلسینلر. آنجاق خرافهلر بو یولدا مانعه لر یارادیرلار، یولو باغلاییرلار. قیویر – زیویرلا دا باغلاییرلار. نسیمی بو قیویر – زیویری – یولو باغلایانلارلا قارشیلاشیر و اونلارلا مبارزه ائدیر. بونا باخدیقدا اومانیسم ایله حروفیه نین فرقلری آیدینلاشیر. آنجاق زمان دوشونجه سیله، زمان ایستکلریله اویغون یول گئدیر.
نسيمي 747 ایلینده شروان – شماخی دا آنادان اولدو.[1]بو زمان ابراهیم شاه، شروانشاهلار سولاله سیندن آذربایجانا حکومت ائدیردی. او، امیر تیمور ایله مقاوله یازیشیب و اؤزونو اونا مطیع گؤسته ریردی؛ ابراهیم شاه بو ایشی ایله آذربایجانین ویرانلیغی نین قارشینی آلدی.
سیدعلی نسیمی گنج ایکن عاشقانه شعرلر سؤیله ییب ابراهیم شاه سارایینین رغبتینی قازانیر. شاه دستور وئریر گنج شاعری سارایا چاغیرسینلار و اونا حؤرمت گؤسترسینلر. شاه اونون سیماسیندا لازیم اولان بیر نبوغ علامتینی گؤروردو و اونو سارایا گرَکلی بیلیردی. نسیمی نین عاشقانه شعرلری خالق طرفیندن قارشیلانیردی. بو زمان نعیمی تبریزی باکییا گلیر و ابراهیم شاه اونا باکیدا فعالیت ائتمه سینه اجازه وئرمکله بیر خیاللار باشیندا اولماغا یول وئریردی.
آنجاق چوخ کئچمه دن نسیمی سارایدان یوخ اولدو و داها قاییتمادی. ایلک اؤنجه بئله دیللره دوشدو کی گنج شاعیر عاشیق اولوب و چؤللره دوشوب. سونرا نسیمی نین فضل اله قیزی فاطمه یه عاشیق اولدوغو دیللره دوشدو. سونرالار بیلیندی کی نسیمی نعیمی ایله تانیش اولوب و حروفیه حرکتینه قاتیلیبدیر. نسیمی 12 امامین مدحی ایله شیعهلیک حرکتینه قاریشیب، اؤز شاعرلیک هنرینی مکتبی یولوندا ایشله دیب و بیر آز زماندا فیلسوف بیر شاعر اولاراق شعرینی ظالیملره قارشی بایراق ائدیب و سارایلارا تیترَتمه سالیبدیر.
نسيمي جسارتلی شعرلریله زمانه نین ظالیملری قارشیندا دایانیر و انسانلاری اؤز حقلرینی آلماغا چاغیریر و تانرییا قالارقی بیر عشق و محبتله انسانلارا گؤزه للیک و محبت نغمه لری اوخویور. او بیر صمیمی عاشق اولاراق دوشونجه سینی انسان گؤزه للیگینی و انسان حقلرینی سؤیله مکله یارانیشین محورینی انسان بیلیب و یارانیشی انسانسیز ناقص ساییر.
نسیمینین باشدان باشا شعرلری یوموشاق بیر عرفان و گؤزل بیر انسانسئورلیک دوشونجه اؤرتویو آلتیندا دیلل هنیر. اونون شعرلرینده جانلی بیر حرکت، گؤزهل بیر دویغو واردیر. اونون شعرلری زمانه نین قاباقجیل فیکیرلرینی داشییاراق گؤزهللیکلر و یاخشیلیقلارلا بزهنیر. عینی حالدا زمانه نین چیرکین و پیس حرکتلریله ده قارشی – قارشییا دایانیر. آنجاق بو دوروم اونو بیر یئرده قالماغا امکان وئرمیر. دوشمانلاری اونو تعقیب ائدیب و او شهردن شهره گئتمه یه مجبور قالیر.
آنجاق شاعرین دؤیونن اورهیی ساکت قالماییر. هر یئره گئدیرسه خالقی باشینا توپلور، اونلارین دردلرینی دیله گتیریر و صمیمی شعرلرینی اونلارا اوخویور. بو گؤزل شعرلری اوچ دیلده یارانیر. آذربایجان و تورک دیللی شهرلرده اؤز آنادیلی اولان تورکجهده سؤیلهییر. فارس دیللی شهرلرده فارسیجا سؤیله ییر و سونرا عرب دیللی اؤلکه لرده عرب دیلینده شعرلر یازیر. اونون شهرتی آز بیر زماندان فارس شاعیری حافظین قولاغینا چاتیر. حافظ حروفیلرین آلینجا قالاسیندا و یا ارس چایی قیراغیندا قووزادیغی عصیاندان خبردار اولور و اونا پیام گؤنده ریر:
ای صبا گر بگذری بر ساحل رود ارس برسه زن بر خاک آن وادی و مشکین کن نفس
حافط نسیمی نین شعرلرینی اوخویوب، اونو قارشیلاییر و اؤز رغبتینی اونا گؤسته ریر و دئییر:
تركان پارسي گوي بخشندگان عمرند
ساقي بشارتي ده پيران پارسا را.
نسیمی گنج چاغیندا شیرازا چاتیر و حافظین شعرلریندن استقبال ائده رک فارسیجا شعرلر قوشور. آنجاق شیرازدا دا یاشاماغینا میدان وئریلمیر. آنادولویا گئدیر، حروفی لیگی اورادا تبلیغ ائدیر و چوخلو مریدلر تاپیر. یئنه میدانی اونون اوچون دارالدیرلار بونا گؤره مصره طرف اوز گتیریر و نهایت حلب شهرینده – او زمان مصردن ساییلیردی – یاشاییشینین دفتری باغلانیر. نسیمی عرب دیللی اؤلکه لرده عربجه گؤزل شعر دیوانی یاردیر. نسیمی هر هانسی دیلده شعر سؤیله سه ده، شعرلرینده انسان حقلریندن دانیشیر و انسان گؤزه للیکلریندن دفاع ائدیر. دیل اونونچون بیر وسیله اولور انسانی یوکسلتمه یه و اونون حؤرمتینی ظالیملر قارشیندا دیریلتمه یه. او بو شعرلرینده ائله ایگیدلیکلر گؤسته ریر کی اونو بوگونه قدر ساخلایان اونون بو رشادتی و انسانا باغلیلیغی اولموشدور. اونون جانلی انسان سئورلیگی و صمیمی باخیشی عمرونون سونونا قدر داوام ائدیر و بوگون ده بیزی او بؤیوک روحونو آلقیشلاماغا چاغیریر. نسیمی عمرونون سون لحظه لرینده ده اؤز جانلی روحونو الدن وئرمیر. ظالیملر و ظولمون داوامینا چالیشانلار اونون اعدام حکمونو یازیرلار. اونو مرتد ساییرلار. آنجاق 796جی ایلده حلب شهرینده دیریسی سویورلار. بئله فتوا وئرمیشدیلر کی نسیمی ائله بیر کافیردیر کی اونون بیر دامجی قانی هر کیمسه نین بیر عضوونه توخونورسا او عضوون کسیلمه سی لازیمدیر.
جالب بوراسیدیر کی حلب شهرینین دارالعدل آدلانان یئرینده ابن خطيب النصيري، شمسالدين اين امين الدوله نايب قاضي القضاهي، شيخ عزالدين و قاضي القضاهي شهاب الدين الحنبلي محضرینده محکمه قورولور. اونون دریسینین سویولماسینا دستور وئریلیر. مؤید السلطان بو حکمی تایید ائدیر. نسیمینین شرافتلی یاشاییشی اونون ایگیدلیکله اؤلومو بیر – بیرینه قاریشیر. اونون اؤلوموندن افسانه و اوسطورهلر یارانیر.[2] بو افسانهلر گؤستهریر کی یاخشی یاشایانلار انسانلار یاخشی اؤلوم لریله ده یاشاییرلار. یازیرلار نسیمی نین دریسینی سویان زامان نسیمی نین قانیندا بیر دامجی همان فتوا وئرهنین بارماغینا آتیلیر. خالق اشاره ائدیرلر کی سنین او بارماغین کسیلمهلیدیر! اما، او حاشا ائدیب و بو فتوانین مثال اوچون دئدیگینی خاطیرلاییر. بو دورومدا نسیمی قاضی نین ایمانسیزلیغینا اشاره ائدیب دئییر:
زاهدین بير بارماغين كسسن دؤنر چقدن كئچر
گؤر بو مسكين عاشقي سرپاسويارلار آغريماز.
بئله لیکله نسيمي اؤز محکم ایمانینی گؤسته ریر. شوبهه سیز انساندان قان گئدیرسه اوزونون رنگی سولار. نسیمی نین ده رنگی سولور. یئنه اونا ایراد توتورلار: باخ، قورخوسوندا رنگی آتیب. نسیمی اؤز اولو باباسی بابک کیمی دایانیر. اؤزونو بیر گونش کیمی بیلیر کی اونون غروب چاغیدیر و بو زمان گونشین ده رنگی سولار:
آن دم كــه اجـل موكـل مـرد شـود
آهم چـو دم سـحرگهي سرد شـود.
خورشيد كه پردلتر ازو چيزي نيست
در وقت فرو شدن رخش زرد شود.
دوغرودان دا بئله عظمتلی بیر اؤلومو تاریخ نئچه دؤنه لر گؤرموش؟!
نسیمی عاشقانهلریله اجتماعی و فلسفی دونیا گؤروشونو سؤیله ییر. او یارانیشین علتینی انسان گؤزهللیگینی گؤستهرن انسان سیماسیندا آیدینلاشدیریر. آنجاق بو دوشونجه ده مالیخولیالارا قاتلانمیر. رئال یاشاییشا توخونور. چالیشیر انسانلاری اؤز حقلریله تانیش ائتسین و اونلارین درد و ناله لرینی سؤیله سین. او انسان صورتینده کامیل انسانی نظرده توتور. اونا آسمانی بیر چهره یارادیر. آنجاق صوفیانه اؤرتوکلری آلتیندا گیزلتمیر، اونون شعرلرینده و سؤزلرینده انسان سیماسی آچیقلانیر، اونون حؤرمتی آیدینلاشیر؛ بئله انسانا جان وئرمک اولار، بو معروقو تاپینماق اولار.
بئله دیر کی نسیمینی انسان فداییسی آدلاندیرماق اولور. اونون انسان سئورلیگی بیر فلسفی و شاعرانه ماهیت قازانیر و شعریمیزی ایستکلی بیر شعر اولاراق دیری ساخلاییر.
شاعریمیز روزگارین سویوق – ایستیسینی دادمیش و مختلف ایناملار و عقیده لرله تانیش اولموش، خالق ایله جوشوب – قاریشمیش، حاکیملرین قارشیندا دایانمیشدیر. ایندی شاعیرین جوشان روحو یوزلرجه سورغولار قاباغیندا قانع ائدیجی جوابلار ایسته ییر و یئنه بئله سورور:
دون و گون منتظرم من كه بو پرگار نهدور
گنبد چرخ فلك، گردش دوار نهدور؟
بو دوقــوز چرخ معلـق ندن اولـدو ترتيـب
فلك آلتيندا دؤنن كوكب سيار نهدور؟
موسي و طور نهدور، شبلي و منصور نهدور
اژدها اولان آغ اوشته ايلـن دار نهدور؟
فلكين اصلي نهدندور، ملـكي نسـلي نهدن
آدمين صورتينه بونجا طلبـكار نهدور؟
كعبه و دير نهدور، غير نـهدور، سيـر نهدور
مسجد و ميكده و خرقه و زنار نهدور؟
علم و قرآن و حديث و خبر و وعظ و درس
جمله بير معني ايميش بونجا بو تكرار نهدور؟
دين و ايمان و نماز و حج و ارگان و زكات
زهد و تقوا و شريعت قمو گفتار نهدور؟
آي و گون، اختر و انجم نهدن اولدو اظهار
شعلهي شمس و قمر، پرتو انوار نهدور؟
اود و سـو، توپراق و يئل آدي نهدندور آدم
اونا سجده نه ایچون، ابليسـه انكار نهدور؟
بو زامان اسلامدان بیر قورو آد قالمیشدیر و ظالیملر، ریاکارلار اؤز ایسته یی اساسدا اوندان فایدالانیردیلار. مفتیلر ظالیملر ساراییندا اونلارین ایستکلرینه دین پالتاری گئیدیریب و ظالیملرین ایستکلری اساسیندا فتوا وئریردیلر. بئله بیر زامناندادیر کی نسیمی اوسته سورولان سورغولارا جواب وئریر:
اي الــذي يوســـوس طاعــتلرون هــبادور
اگري يولون ضلالت، چوروك سؤزون خطادور.
ايماني يوخدور اول كيـم اولدي بي امانت
دينين ايتيرميش اول كيم عهدينده بيوفادور.
اي كفر و شرك ايچينده سانان اؤزونو مؤمن
اسـلام و شرع و ايـمان محـصول انبـيادور.
صوفیلرین اسلام ایناملارینی مسخ ائتدیگی زاماندا سسینی قالدیریر و چیغیریر:
در عالم توحيد چه پستي و چه بالا
در راه حقيقت چه مـسلمان و چه ترسا
بیر عارف کیمی همیشه تانری یادیندا اولاراق قیامتدن ده قورخوسو یوخ:
بو گون فردادن اي واعظ مني قورخوتما، ابسم دور
قورخوسوز دور اول عارف كه امروز اولدو فرداسي.
نسيمي مکه یه گئتمک یئرینه اورک کعبه سینی زیارت ائتمهیی صلاح بیلیر:
خانسي دماغ ايچينده كه عشقين هواسي يوخ
مين حج ائدهرسه كعبيه، حقا كيم صفاسي يوخ.
نسيمي اؤز ادبی یارادیلیجیغیندا انسانلاری آلچاقلادان خرافه لردن قورتارماغا چالیشیر. بئله اولاراق تقلید اینامیلا اوز – اوزه دایانیر و اونلاری حقیقته اللری چاتمایان کیمی تصویره آلیر:
آنان كه به تـقليد مجرد گرويدند
دورنـد ز حــق زان به حقيـقت نرسـيدنـد.
تحقيقه ايرهن طايفيه هرگز ايرشمز
تشكيكله قالانين ايشي تقليد و گماندور.
محیطین بوغونتوسو، خالقین چتین یاشاییشی شاعیرین قول – قانادین سیندیریر و امیر تیمورون آرخاسیندا دایانان روحانیلر ظولم قارشیندا سکوت ائدیرلر. نسيمي بیر حروفیه فیلسوفو اولاراق قرآنی بیر معجزه تانییر، انسان صورتینین تفسیری بیلیر، انسان ایله تانرینی تانییر. تانرییا چاتماق اوچون چالیشیر:
گر ديلرسـن خالقي ائتمـك عــيان
حرف سنسن، نئجه ائيليرسن بيان؟
حرفدن اؤزگه خالقه يوخدور نشان
گر تاپوبسان گل بيان ائيـله روان.
نسیمی آزادلیق اوغروندا چالیشیر بلکه انسانلاری ظولمدن و خرافهلردن قورتارسین. خالقا یاردیمچی اولور حق ایله باطلی بیر بیریندن سئچسین. اما تیمورون سارایینا توپلانان مفتیلر تیمورون بوتون دستورلارینا باش اگمهنی صلاح بیلیرلر. بورادادیر کی نسیمی نین اعتراض سسی قالخیر و اوجا سسله دئییر: من مسلمان اولمنم!
ســرّ ذاتين گوهـرييم من مسلمان اولمنم
اهـل ايمـانم، يقيــنم، مـن مـسلمان اولمنم.
مسجد و محراب و منبر اول منيم سينمدهدور
من اونون حرفين اوخورام، من مسلمان اولمنم.
بو عصياندیر، بیر فلسفي عصیان. همین عصیان شاعیری اؤلومه یاخینلاشدیریر و اونا مرتد اولدوغو تهمتی وورلار و اؤلومونه فتوا وئریرلر. آنجاق گؤزو دار مفتی لر اونو اؤلومه وئریرسه لر ده، بوگون نسیمی بیزیمله یاشاییر. اونون شعرلرینده انسان سسله نیر. انسان یاشاییر و اشرف مخلوقات اولدوغو مؤمونلر یاشاییر.
قایناقلار:
1) م. كريمي، عمادالدين نسيمي، شاعر عشق و شهادت، زنجان، 1373.
5) رضا باغبان، زندگي و خلاقيت عمادالدين نسيمي، تبريز، نوبل، 1357.
6) م. كريمي، نهضت حروقيه، تبريز انتشارات تلاش، 1357.
7) ايران تورك ادبياتي آنتولوژيسي، ارزروم، 2002.
8) آذربايجان كلاسيك ادبياتي كتابخاناسي، جيلد 5، باكي، 1989.
9) عمادالدين نسيمي، اثرلري، 3 جيلد، باكي، 1976.
10) نسيمي، ديوان فارسي، مقدمه دكتر حميد محمدزاده، باكي، 1972.
11) ديوان نسيمي، تصميم سيد علي صالحي، تهران 1368.
12) م. كريمي، ديوان تركي نسيمي، زنجان، انتشارات زنگان، 1377.
13) عمادالدين نسيمي، رباعيلر، جهانگير قهرمانف، باكي، 1973.
1) ديوان نسيمي، مقدمه و تصحيح دكتر حميد محمدزاده، باكي، آذر نشري، 1972.
1) سيد علي صالحي، ققنوس در شب خاكستري ( عمادالدين نسيمي)، تهران، 1368.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی