آنادیلی گونو 3
دیل نه دیر؟ انسانلار فیکیرلرینی، مقصدلرینی، ایستکلرینی بیر- بیرینه دیلین کؤمگی ایله چاتدیریرلار. دئمک، دیل انسانلار آراسیندا، یاخینلیق، دوستلوق، علاقه و انسیّت واسطهسیدیر. دیل، انسانلارین بیری- بیریله ضروری اولاراق علاقهیه گیرمک احتیاجیندان دوغموشدور. انسیّتین اَن کامل واسطهسیدیر.
دیل اجتماعی بیر حادثهدیر. بو سؤزو هئچ کیم انکار ائتمهمیشدیر. هله ابتدائی دؤرلرده، انسانلار ایش جریانیندا بیر- بیرینه بیر شئی دئمک احتیاجینی دویموشلار و بو احتیاجی رفع ائدهن - یعنی آنلاشما و فکر مبادلهسی واسطهسی اولان دیلی یاراتمیشلار.
تدقیقاتچیلار و جامعهشناسلارین آراشدیرمالارینا اساسلاناراق، دیل تخمیناً یوز اللی - ایکی یوز مین ایل بوندان قاباق، اوّلکی انسانلار طرفیندن اختراع ائدیلمیشدیر. بو اختراع انسانین شخصیّتینی یاراتماقدا و اونون عقلینین گلیشمه سینده چوخ اؤنملی رولو اولموشدور. انسان دیلی اختراع ائتمکله، انسانیّت عالمینه قدم قویموش و دانیشا بیلمیشدیر.
انسانلارین ایلک دیلی، عضولرین هله کوبود اولان سسلرین ترکیبیندن دوزه لدیلمیش سؤزلردن و بو سؤزلرین بیرلشمهسیندن عبارت اولموشدور. توپلوم گلیشدیکجه و انسانلارین دوشونجهسی آرتدیقجا اونون دیلی ده گلیشیر. انسان یاراتدیغی هر شیء و یا استحصال آلتی اوچون بیر آد دوزهلدیر. بئلهلیکله ایش جریانیندا عمله گلن هر بیر یئنیلیگی ایفاده ائتمک احتیاجی نتیجهسینده، دیلین ده ایفادهچیلیک امکانلاری آرتیر، دیل واحدلری زنگینله شیر و دیل سیستمی دائماً اولقونلاشیر.
بئلهلیکله دیل تدریجاً و آردیجیل صورتده گلیشیب، طبیعت و توپلومون تأثیرلریندن انسان بئینینده دوغان فکرلرین ایفاده و مبادلهسینین یئتگین واسطهسی اولور. دیل واسطهسیله تکجه ایشده یوخ، بلکه یاشاییشین مختلف ساحهلرینده، انسانلار فکر مبادلهسی ائدیرلر. عینی زماندا اونلار کئچمیشده یاشامیش بابالاری نین نئجه دوشوندوکلرینی ده اؤیرهنیرلر و اؤزلرینین حاضردا، نه دوشوندوکلرینی گلهجک نسله سؤیلهیه بیلیرلر.
ایندی گؤرهک آذربایجان تورکجهسینین منشأیی نه دیر؟ نه زماندان تورکجه آذربایجاندا یارانمیشدیر؟
آذربایجان تورکجهسینین منشأیی و اونون عمله گلمهسی سون زمانلارا قَدَر تاریخچیلر و دیلچیلر آراسیندا مباحثهلی مسأله اولموشدور. آذربایجان تورکجهسی تورک دیللرینه منسوب اولدوغو تمامیله آشکار و آیدیندیر و بونون اثباتی اوچون هئچ دلیله احتیاج یوخدور. آما بورادا ایکی نظر واردیر: بیری تورکجه میزی اورتا آسیادان گلمه بیلیر و ایکینجیسی یئرلی بیر دیل اولدوغونا اینانیر.
حقیقتده، آذربایجان دیلی آذربایجان تورکجهسی فورمالاشماسینین ایلک دؤرلرینده بیر سیرا قبیله، گروهلاری و اونلارین دیلی ایله باغلی اولموشدور. هله میلاددان اوّل آذربایجاندا تورک دیلینده دانیشان طایفا و قبیلهلر وارایمیش. آذربایجان تاریخی ساحهسینده سون زمانلاردا آپاریلمیش تدقیقات نتیجهسینده آیدین اولموشدور کی، میلاددان قاباق، آذربایجان اراضیسینده ۲۶ مختلف دیللی قبیلهلر او جمله دن: گاس، خزر، ساک، اسکیف آدلی قبیلهلر یاشامیشدیر. میلادین اوّللریندن ایسه بو اراضی ده، هون- سابیر- سووار- اوغوز- قبچاق آدلی قبیلهلر مسکن سالمیش و بونلارین هامیسی تورک دیللی قبیلهلر اولموشلار . بورادا بؤیوک مئنیت یارادان حکومت لر اورتایا گلمیش، گوتتی لر، هورری لر و ماننالاردان قالان اثرلری بوگون آذربایجان اراضیسینده گؤروروک.
بوگون آذربایجان عالیم لری – آذربایجان جمهوروسونون عالیم لری نین تحقیقلرینه اساسلاناراق دئمک اولار کی: آذربایجان خلقی محض بو قومی ترکیب اساسیندا فورمالاشمیشدیر. بو قبیله و طایفهلارین قایناییب- قاریشماسی، واحد خلق حالیندا شکل تاپماسی مختلف تاریخی شرایط و حادثهلرله علاقه دار اوچ مرحله ده ایضاح اولونور:
۱ – مختلف دیللی اولان طایفالار مرحله سی - کیچیک ماد اساسیندا آتروپاتن- آذربایجان دولتینین یارانماسی بورداکی قبیلهلرین قایناییب- قاریشماسینین گوجلنمهسی، و چوخ مختلف دیللی طایفالار مرحلهسی.
۲- دولت داخیلینده تشکل تاپماسی - آتروپاتن و آلبانی اراضیسینین بیر دولت داخلینده اولماسی، قبیلهلرین طایفالارین آراسیندا علاقهلرین آرتماسی و یاخین - قوهوم دیللیلیک مرحلهسی.
۳- عموم خالق دیلی نین تشکیلی - خارجیلره قارشی مبارزه ده متفیقلیگین گوجلنمهسی، تورک دیللی قبیله و طایفالارین قایناییب- قاریشمادا اوستونلشمهسی و واحد آذربایجان خلقینین، عموم خلق آذربایجان تورکجهسینین شکل تاپماسی.
بو اوستده دئدییمیز تئوری آذربایجان عالیم لری نین الده ائتدیکلری تئوریسیدیر. آنجاق بیز بوگون آذربایجان اراضیسینده گوتتی، هورری، سکالار، ماننالار و مادلارین دیللرینه آرخالاناراق، دیلیمیزین 7000 ایللیک تاریخینه اینانیریق. حتا هخامنشلردن و اشکانی لردن قالان یازیلاردا تورک دیلی گؤرونمکده دیر. اوئستا کتابینین تورکجه اولدوغو آیدین بیر موضوعدور. بیز هله دیلیمیز حاققیندا تاریخیمیز ده آراشدیرمامیشیق. آنجاق بوگون ده یرلی عالیم لریمیز و غرتلی گنج لریمیز بونون آردیندا واردیرلار. اینانیرام کی حقیقت لر آیدینلاشاجاق و دیلیمیزین تاریانلیق بوجاقلاری ایشیقلاناجاقدیر.
سؤز یوخدور کی، 7000 ایل عمر سورن و دائماً انکشاف ائدهن قادر بیر دیل یاشییاجاق و اؤز انکشاف یولونو دورمادان دوام ائتدیرجکدیر و بودا بؤیوک و مبارز بیر خلقین طبیعی حقّیدیر.
دیل، اوصولا دیللرین هامیسی، بیر به بیر بؤیوک بیر نعمتدیر کی مین ایللر بویو انسانلارین احتیاجی اساسیندا یارانمیشدیر. بوگون هر هانسی بیر دیل زامانین ایستک لرینه جواب وئره بیلمه سه، ویا زامانلا آددیملایا بیلمه سه یوخلوغا اوغراییب آرادان گئده جکدیر. تورک دیلی مین ایللر بویو آسیانین دوغوسوندان توتوب اروپانین باتیسینا قدر، چوخلو ملت لرین زمان ایسته یینه دوزگون توخوندوغو اوچون دیری قالمیش و بوگون ده 18 اؤلکه ده رسمی بیر دیل تانینیر. بیز ایران تورکلری مین ایللر سوره سینده دیلیمیزی یاشادیب و آنادیلیمیزده مینلرجه اؤلمز اثرلر بشریته تقدیم ائتمیشیک. ایراندا فارس دیلیله چیگین چیگینه دایانیب و زنگین ادبیات یارادا بیلمیشدیر. نه یازیق کی بیز بوگون 100 ایل دیلیمیزین یاساق اولدوغوندان ادبیاتیمیزلا غریبه قالمیشیق و یوزلرجه – بلکه مینلرجه درین دوشونجه لی، زنگین مفکوره لری عالیم لریمیزی و اثرلریمیزی تانیمامیشیق. آنجاق بو زنگین ادبیات تکجه بیزیم یوخ، بلکه بشریت اونلاردان یارارلانمالی دیر. هر بیر دیلی آرادان آپارماغا چالیشانلار بشریتله دوشماندیرلار. چون بو معنوی ثروت بوتون بشریتین دیر و بو ثروتی آرادان آپارانلار بشریت له ساواشا دورموشلار.
دیلیمیزین اؤرتمه و اؤیرنمه امکانی اولمادیغی، هر کیم بونا سبب اولموشسا، نسل اؤلدورمه جنایتینه عامل ساییلیر. دیلی اؤلدورمه همان نسل کشی ساییلیر. بونونلا بئله بو 100 ایللیک یاساقلیغا باخمایاراق، دیلیمیز هله گوجلنمکده دیر.
دیلیمیزی دیری ساخلاماق و دونیا دیللری آراسیندا ساخلاماق اوچون، دیلیمیز مدرسه لرده، بیلیم یوردلاریندا اوخونمالیدیر، ایرانین باشا باشیندا تورک دیللی رادیو، تلویزیون، درگی لرین چیخیب یاییلماسی اساسلی ایستک لریمیزدن دیر. دولت بو وظیفه نی یئرینه یئتیرمه لی دیر. بو ایشلری گؤرمه سه، دیلیمیزی نابود ائتمک گوناهی اونون بوینونادیر. بو گوناه تاریخ بویو قالاجاقدیر. دیلیمیز قاباقجا سایدیغیمیز اؤزه للیک لر و گؤزه للیکلره گؤره اؤلن دئییلدیر و نهایت تاریخده اوزو قارالیق دا آنایاسانی عمل ائتمه ینلره قالاجاقدیر.
بوگون دیلیمیز مدرسه لرده اؤیرنمه و اؤیرتمه دن علاوه، دیلیمیزه فرهنگستان دوزلمه لی دیر. فرهنگستانین تاسیسی خالقیمیزین اساسلی ایستک لریندن دیر و جمهور باشقانی سئچگی لری زمانی آقای روحانی بونون تاسیسینه قول چکدی، آما تکجه بیر بنیاد قورماقلا قولونا عمل ائتدیگینی سؤیله ییب اصلی قولوندان قاچدی. ولی خالقیمیزین ایسته یی هله یئرینده دیر و بیز فرهنگستانین قورولماسینی بیر گرکلی و ضروری بیلیریک و ایسته ییریک.
نییه بیزه فرهنگستان لازیمدیر؟
بونا گؤره کی بوگون دیلیمیز گلیشمه ده دیر، هر گون نئچه – نئچه سؤزجوکلر یارانیر و یازارلاریمیز، شاعیرلریمیز یئنی سؤزجوکلر، دئییم لر یارادیرلار و یا کلاسیک ادبیتتیمیزدان اونودولموش سؤزجوکلری اوزه چیخاریب دیلیمیزه آرتیریرلار. بونا گؤره ده، دیلیمیزین گلیشمه سینی گؤره ن بیر سیرا دیل دوشمنی اولانلار، دادلاری گؤیه چیخیر کی نییه آذربایجانچیلار – البتده اوتانماز - اوتانماز بیزه پان تورک ده دئییرلر – تورکیه دیلینی قوللانیرلار؟! بونلارا دئمه لی ییک بو سؤزجوکلرین چوخو یئنی سؤزجوکلر یوخ، بلکه کلاسیک ادبیاتیمیزدان آلینما سؤزجوکلردیر. مثال گتیریم. دئییرلر: باشکان و باشباکان تورکیه سؤزجویودور. آما من دئمه لی یم کی 1000 ایل بوندان اؤنجه ایراندا یازیلان مقدمه الادب – علامه زمخشری نین اثرینده بو ایکی کلمه باش خان و باش باخان کیمی ثبت اولموش و بوگون ده حقلی اولاراق دیلیمیزده ایشلتمه یه حقلی اولوروق. باشقا کلمه لردن مثلا یارین – صاباح معناسیندا، یئیه – پیاده معناسیندا، و یوزلرجه بئله سؤزجوکلر واردیر کی بوگون تورکیه تورکجه سینده استفاده اولونور و بیز ایشلدنده بیزه عیب ساییرلار بیر حالداکی بو سؤزجوکلر اصلینده آذربایجان و ایران تورکلریندن آنادولو تورکلری نین دیلینه داخیل اولموشدور و بیزلر حقلی اولاراق بو سؤزجوکلری ایشله ده بیله ریک.
بوندان علاوه، دیل همیشه تحول و ده ییشیلمه ده اولان بیر فنومندیر. دیل هر گون، هر آی و هر ایل ده ییشیلیر، گلیشیر تا زمان ایستک لرینی جوابلایا بیلسین. پس هرگون، هر آی و هر ایل نئچه – نئچه یئنی سؤزجوکلر یارانمالی دیر. و سئویندیریجی حالدیر کی بیزیم یازارلار و شاعیرلریمیز بو ضرورتی دویاراق یئنی سؤزجوکلر یارادیرلار. من بورادان بو سئویملی شاعیرلرین و یازارلارین اللرینی برک سیخیب و آلقیشلاییرام. آنجاق بونلارا نظارت ائده ن بیر فرهنگستان گرکلیگی دویولور. گرکدیر بیر فرهنگستانیمیز اولسون بلکه بو گلیشمه ده یولو دوز گؤسترسین. کلاسیک ادبیاتیمیزدان اونودولموش سؤزجوکلری اورتایا چیخاریب دیللره سالسین. بئله لیکله دیلیمیز بشریته خدمت ائتمکده گوجلو و یارارلی اولاجاقدیر.
مینلرجه شعر دیوانلاری، مینلرجه کتابلار – مختلف کتابخانالاردا – ایراندا و باشقا دونیا اؤلکه لرینده موجوددور کی توز آلتیندا گیزلی قالمیشلار. بونلاردا بؤیوک انسانلارین – عالیم لرین دوشونجه لری، علمی تاپدیقلاری موجوددور. بونلاری تاپیب تصحیح ائتمک داغینیق کیشی لر طرفیندن تاپیلیب ایشلنمه یی چتیندیر. لازیمدیر کی بیر مؤسسه یا بیر اورگان دوزگون اوصول ایله بونلارین تصحیح و یاییلماسینا نظارت ائتمه سینه همت ائتسین فرهنگستانین قورولماسی سبب اولار بو اثرلرین اولویتده اولدوغونو آییرد ائتسین.
دیلیمیزین زنگین و چوخلو سؤزجوکلره مالیک دیر و مختلف بیلیم لرده فیزیک، طب، شیمی، جغرافی، اکینچیلیک، حقوق، سیاست، و باشقا بیلیملرده سؤزجوکلریمیز واردیر و احتیاجی اولان سؤزجوکلری ده تاپیب عمومیلشدیرمک بئله بیر فرهنگستان ایشی دیر. بوگون لازیم اولان سؤزجوکلر یارانیلماسا، صاباح بو ایش اوچون گئج دیر. زمانلا آددیملاماق گره کیر. بوگون آزاد و دولت سیتیمی نین بویروغوندان اوزاق اولان بیر فرهنگستان لازیمدیر کی علم، تدبیر و درایتلی اولسون و علمی ایشلری ایره لی آپارسین.
تاسوفلر اولسون بوگون فرهنگستان یئرینه "بنیاد" قورولموش و بیر سیرا آنادیلیمیزی دانیشا بیلمه ینلر اورادا اوتوروب بیزه دیل حاققیندا نظر وئره جکلر؟! بونلاری کیم سئچمیش، هامیسی فامل بازلیق، پارت بازلیق ایله و انتصاب اولموش آداملار بو بنیادا قونداریلمیشلار، اینانین بونلاردان بیر دیپلم حددینده، آذربایجان دیلی و ادبیاتیندا دیپلم حددینده امتحان آلسانیز قبولی نمره گتیره بیلمزلر. دؤکتور عنوانلاری وار، آما آنادیللریندن و ادبیاتلاریندان خبرسیزدیرلر. بونلار بیزیم دیلیمیزین گله جه یینه تصمیم توتا بیلرلر؟
من "آنادیلی" عنوانیندا مدرسه لر اوچون بیر کتاب توپلادیم. بو کتاب زنگان مدرسه لرینده اوخونماق اوچون یازیلدی و زنگان استانداریسی، آموزش و پرورش اداره کلی، دایره تحلیل محتوا، سازمان اقوام و حتا اطلاعات اداره سی ده نظر وئریب قبول ائتدیلر. سازمان اقوام حتا کتابین تدریسی حاققیندا یازیبدیر کی بو کتاب مقوم اتحاد اقوام و تقویت نزدیکی اقوام ساییلیر. نامه سی واردیر. آما باشقا اورگانلار اونون قارشینی آلدیلار و آموزش – پرورش اداره سی نین قورخاق مدیرلری تئز اؤزلرینی قیراغا چکدیلر. هامیدان جالب فرهنگستان زبان فارسی نین نظری آدامی یاندیریر. فرهنگستان فارسی ده بو باره ده نظر وئریرو نظری ده بو ایدی کی سیز یازدیغینیز الفبا، فارس دیلینده یوخدور و بونا مجاز دئییلسینیز. بو الفبا دا آکریتیک علامتلریندن فایدالانمیشدیم. مثلا واو اوستونه همزه قویماق، تا اؤ سسینی یازا بیلک. مثلا سؤز کلمه سینده اؤ واردیر. بونلار اعتراض ائدیرلر کی نییه ؤ، اوو، ائی سسلرینی گؤسترمک اوچون آکریتیک علامتلردن استفاده ائدیرسینیز؟ نه دئمک اولار بو سسلی حرفلر فارسیجادا یوخدور. بو منیم گوناهیمدیر؟ منیم دیلیم گؤزل و گوجلودور اگر سنین دیلینده بونلار یوخ، منیم تقصیریم یوخ، بلکه سنین دیلیوین ضعیف اولدوغونداندیر.
البتده آذریها کیمی انگل قوروپلار دا یالان – یوغوزلارلا بو ایشه انگل اولدولار. اونلارین نظریجه کتابدا پیشه وری نین سرود ملی سی یازیلمیشدیر؟! هانی بو سرود؟ آنجاق اداره نین قورخاق مدیرلری بونو ائشدجک آراشدیرمادان و سؤزون یالان – دوغرو اولدوغوندان اطمینان تاپمادان اونا قارشی چیخمادیلار، آما اؤزلرینی قیراغا چکدیلر.
منجه دیلیمیزین مدرسه لرده اوخونماسی و ادبیاتیمیزین آزاد اولماسی فارس دیلینی ده گوجلندیرر. فارسیجانین گلیشمه سی تورک دیلی نین آزادلیغینا باغلی دیر. بونا چوخلو دلیل لر واردیر کی ایسته نیلسه سؤیلیه جه یم. بیزیم تورکجه گوجلو و گؤزل بیر دیلدیر. سؤزجوکلرین چوخلوغو، فعللرین چوخلوغو، قانون قایدالاری نین محکملیگی، یئنی سؤزجوکلر یاراتما و نحو گوجلویو و اونلارجا باشقا اؤزه للیک لینه گؤره بو بیری دیللردن یوکسک دورومدادیر . دیللرین بیر بیرینه یاخینلاشماسی اونلارین گوجلنمه سینه یول آچار و فارسیجا ایله تورکجه نین یاخینلاشماسی بوندان باشقا بیر نتیجه سی یوخدور.
دیللرین یاخینلاشماسی انسانلارین دوشونجه سی گئنیشلنمه سینه ده یول آچار. بیزیم اؤلکه ده ده بئله اولمالی دیر. کئچن مین ایل سوره سینده تورکلر حکومتی الده ائده ن زامانلار هئچ بیر دیلی سیخینتی دا قویمامیشلار، آما پهلوی رژیمی ایش اوسته گلن گوندن امپرالیستلرین دستوریله دیلیمیزی سیخینتی – بوغونتو آلیتا آلمیش و دیلیمیزین اؤیرنمه سینی یاساقلاندیرمیشدیر. بونا گؤره ده فارس دیلی تورکجه نین معنوی گوجوندن محروم قالمیشدیر.
دونیالیق آنادیلی گونو یاخینلاشیرو بیزیم بوینوموزدا بوگونو دونیا ملتلری و دیللریندن محروم قالان خالقلارلا سس بیر اولمالی ییق. یونسکونون یازدیغینا گؤره ایراندا 8 دیل آرادان گئتمه حالیندادیر و تورک دیللریندن خلج لر، قاشایلار بو دیللر آراسیندا ساییلمادادیر. دوغروسو بودور کی و یونسکونون دئدیگینه گؤره هر هانسی دیل مدرسه لرده، بیلیم یوردلاریندا – رادیو – تلویزییادا، درگیلرده استفاده اولونماسا او دیل آرادان گئتکمه حالیندادیر. آنجاق دیلیمیزی قورومالی ییق. بو تکلیف بوینوموزدادیر. دیلیمیزی بیر امانت کیمی بابالاریمیزدان آلمیشیق و گره ک بو دیلی گلیشمیش حالدا گلن نسیللره – اؤز ائولادلاریمیزا گوجلو بیر دیل کیمی باشی اوجالیقلا تحویل وئره ک. بیز، دونیا ادبیاتیندا اؤزومومزه و دیلیمیزه یئر آچمالی ییق. بونا همت گره ک! من گنج یولداشلار، دوستلارا امینم کی بئله بیر همت ایله دیلیمیزه باخیرلار و گله جکده اوزوموزو قارا اولمایاجاق. ایشاللاه!
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی