ادبیات کلاسیک آذربایجان - 5
مولانا جلال الدين محمد بن بهاءالدين محمد بن حسين الخطيبي معروف به مولوي از تركان خوارزمشاهي بلخ است وي در سال 604 هجري قمري درب بلخ به دنيا آمد و سپس با هجوم مغولان به سمت غرب، وي همراه با خانوادهاش راه مهاجرت به سمت غرب را در پيش گرفت و در نهايت در قونيه توطن گزيد و بعد از عمري زندگي عالمانه و پر بار در سال 672 در همان جا بدورود زندگي گفت.[1]
بهاءالدين پدر مولوي عالمي بزرگوار بود و مولوي در دامن چنين پدري فاضل پرورش يافت و بر علوم ديني زمان تسلط يافت وقتي بهاءالدين در سال 631 هجري وفات يافت مولوي بر جاي وي تكيه داد و به ارشاد مردم پرداخت مولوي با برزگان زمان در آميخت و در سال 642 هجري با شمس تبريزي ملاقات كرد. همين ملاقات تحول و دگرگوني عظيم روحي رواني را باعث گرديد، به طوري كه دست از قيل و قال شست و عزلت گزيد و به تفكر در احوال عالم پرداخت. مرگ شمس تبريزي تحول دوبارهاي در روحيه و انديشهي وي پديد آورد و از آن پس به خلق بزرگترين شاهكار تصوف در ادب فارسي ـ مثنوي معنوي ـ همت گماشت مولوي علاوه بر مثنوي معنوي، ديوان پرحجمي به زبان فارسي و ديوان كوچكي به زبان تركي آفريده است. تذكرههاي مختلف در طول زمان نمونههايي از غزليات و قطعات وي را آورده و از قدرت بيان وي اظهار تعجب كردهاند. ديوان تركي مولوي نيز در تذكرهها انعكاس يافته است. از جمله « غريبي » در كتاب « تذكرهي مجالس الشعراي روم » نمونههاي فراواني از اشعار تركي مولوي آورده است. در نسخههاي خطي آثار مولوي نيز اشعاري جسته ـ گريخته به زبان تركي وجود دارد و بسياري از ملمعات فارسي ـ تركي مولوي در ديوانهاي چاپ شدهي مولوي موجود است شاعران تركي گوي بسياري نيز اشعار مولوي را تضمين كردهاند، از جملهي اين شاعران ميتوان از باقي، يونس امره، سلطان ولد( فرزند مولوي، افلاكي، عاشيق پاشا، الوان چلبي، بايرك قوشچو اوغلو، سعيد امره، قايغوسوز آبدال، گلشني، ابوحامدي، روشني و ديگران نام برد و امروز با جستاري عميق وبررسيهاي دقيق ميتوان ديوان كامل مولوي را بيرون كشيد.[2]
متأسفانه از ديوان تركي مولوي جز اندكي غزليات و ملمعات در دست نيست و متأسفانه نويسندگان دورهي طاغوت به عمد، اين خلاقيت مولوي را مسكوت نهادهاند خوشبختانه بعد از انقلاب شكوهمند اسلامي تلاشهاي محققانه و عالمانهاي در زمينهي كشف و تدوين ديوان تركي مولوي در ايران انجام يافته است و اميدواريم در آتيهي نزديك شاهد چاپ اين ديوان ارزشمند باشيم
مولوي در طول 700 سال گذشته مراد و رهبر صدها شاعر و عالم بوده و انديشههايش در كانون علم و فرهنگ زمان موضوع تحقيق عالمان بوده است و به درستي او را « پيامبر عشق » ناميدهاند در عين حال كه آثار مولوي ملهم از الهامات الهي و القائات مذهبي است سراپا استدلال و تفكر و انديشه است مولوي شاعري متعهد است او گزارشگر زمانهي خويش است آنجا كه ميسرايد:
اين عجب قرني است روي زمين،
پيرگشتم من نديدم جنس این.
مدتي مـعكـوس باشــد كــارها،
دزد دارد شــحنه را بــردارهـا.
او اذعان دارد كه صاحبان صلاحيت بر مسند كار تكيه ندارند وضع خانوادهها به هم ريخته است جوانان حتي در خانقاهها از بيعفتي در امان نيستند حكام زمان مدّعي ديندارياند اما دروغ ميگويند و ستمكارند مولوي در تمامي اشعارش انسان را مد نظر دارد و به توصيفاوميپردازد او انسان را خورشيدي نهان در ذرّه و دريايي در زير كاه ميداند و ميگويد:
اين چنين آدم كه نامش ميبرم
گرسـتــايم تـا قيــامت قــاصــرم
و آواز اين انسان، همانا آواز خداست:
پس تو آوازت آواز خداست
عاشق و معشوق حاشا كه جداست.
مولانا جزء آن دسته از انديشمنداني است كه از خود بريدن و به خلق پيوستن را شعار زندگي خود ساختهاند و زندگي را در رابطه با خلق معنا و مفهوم ميدهند:
يك زمان تنها بماني تو زخلق
در غم و انديشه ماني تا به حلق.
مولانا در عين حال كه ارث معنوي لايزالي به زبان فارسي هديه كرده است از زبان مادري خود نيز غافل نبوده است او در زبان توانمند تركي نيز مكتبي را بنا نهاده كه شاخهي پرباري از درخت برومند و ديرسال ادبيات تركي را تشكيل ميدهد و آن مكتب مولويه است:
كئچ گيلن اوغلان، هي بيزه گل گيل
داغدان داغـا هي گزه گل گـيل.
آي بيگي سنسن، گــون بيگي سنسن
بــي مــزه گـلمـه، بامزه گل گيل.
كئچ گيلن اوغلان، اوتاغا گــل گـيل
يول بولامازسان، داغ داغا گل گيل.
مولوي در سرودن اشعارش، آنگاه كه با مركز الهام رابطه برقرار ميكند، حدود و ثغوري نميشناسد، به حال سماع درميآيد و به هر وزني كه بدو الهام شود و هر زباني كه باشد به بيان الهاماتش ميپردازد و ملمعات مولوي نيز از اين زمرهاند:
داني چرا به عالم، يالقيزسني سئورمن،
چــون در برم نيــايي انـدر غـمت اؤلرمن.
من يار با وفايم، بر من جفا قيلورسان،
گر تو مرا نخواهي، من خود سني ديلرمن.
ملمعات شاعر بسيار فراوان است و در ديوانهاي فارسي مولوي كه در ايران چاپ شده است به صورت پراكنده وجود دارد:
ماه است نمي دانم خورشيد رخت يا نه؟
بو آيريـليق اودونـا نئــجـه جـيگيرم يـا نه؟
مردم ز فراق تـو، مردم كـه همــه دانند
مشق اودو نهان اولماز، يا نه دوشيجك جانه.
سوداي رخ ليلي، شد حاصل ما خيلي،
مجنون بيگي و اويلي اولدوم يئنه ديوانه.
صد تير زند دلدور آن ترك كمان ابرو، فتنهلي آلا گؤزلر چون اويخودان اويانه.
اي شاه شجاع الدين شمس الحق تبريزي،
رحمتدن اگر نولا بير قطره بيزه دانه.
متأسفانه در ايران در زمينهي ملمعات مولوي تحقيقات ارزندهاي صورت نگرفته و فقط بدانها اشاره رفته است، در حالي كه با اين بررسي ميتوان عمق تأثير ادبيات تركي را به عينه در ادبيات فارسي مشاهده كرد از این گذشته، اشعار تركي مولوي جاي بحث وتحقيق دارد و دنيايي انديشه و احساس در اين اشعار شاعر نهفته است و نصيحتهاي شاعر نيز پندهاي خشك و منجمد نيست:
اوسسون وارسا اي غافل،
آلدانما غيل زينـهار مـالا.
شول نسنهيه كي سن قويوب،
گئدهرسن، اول گئري قالا.
سني اونودور دوستلارين،
اوغلون، قيزين، عورتلرين،
اول ماليني اؤله شلرین،
حساب ائديب قيلدان قيلا.
قيما يالار سنه وفا،
وبنلار باي اولا، سن گدا،
سنين اوچون وئرميهلر،
بير پارا ائتمك يوخـسولا.
بير دمليقا آغلاشالار،
اوندان واروپ باغلاشالار.
سني چوخورا گؤموشوب،
تئز دونـهلر گـوله ـ گـوله.
البته اين اشعار بيش از بيست بند است و نصيحتهاي ارزشمندي در آن نهفته است درتمامي اشعار تركي مولوي كه به دست آمده است تخلص شمس تبريزي نوشته شده است:
اي شمس ديله حاقدان حاقي،
بيز فاني یـيز، اولدور بـاقي،
قــامولار اونــون مـشـتاقــي،
تا خود كه او كيمين اولا.
در اشعار تركي مولوي وزن هجايي نيز مشاهده ميشود و نشان ميدهد كه شعر نيز براي او وسيله ايست براي بيان احساسات و انديشههاي انساني؛ و در هر وزن و قالبي كه او را ياري رساند، سخن خود را خواهد گفت.[3]
گل اي ساقي، غنيمتدير بو دم ناي
كه فردا كانداند كه نه بولغاي
الا اي شمس تبريزي نظر قيل
كه عشقت آتش است و جسم ما ناي[4]
اوسسون وارسا اي غــافــل [5]
آلـدانمـاغيـل زنهــار مــالا
شول نسنه يه كه سن قويوب
گئده رسن اول گئرو قـالا
سـن زحمتيني گؤره سـن،
دوره سـن دونـيـا مـاليـنـي.
آنلار قاليـرلار خرج ائـدوپ،
آنـمـيـــالــار زهــي بـــلا.
اول ماليـنـي أولــه شلـر،
حساب ائدوپ قيلدان قيلا.
قيـلـمـايـالار سنه وفــا
بونـلار باي اولا، سن گــدا
سنـيـن ايـچون وئـر ميه لر
بـيـر پـارا اکتـمك يوقـسولا
بـيـر دمـلـيـغا آغـلاشـالار،
آنـدان واروپ بـاغـلاشـالار.
سـني چـوقـورا گؤموشوب
تـئـز دؤنــه لـر گوله ـ گـوله.
اولكـيم گئده اوزاق يـولا،
گــرك آزيــــق آلا بـيــلــه.
آلـمازوسـا، يـولـدا قـالا،
ارمـيــه هــرگــز مـــنـزلــه.
وئـردي سنـه مالي چلب،
تا خيـره قيـلاسـان سبـب.
خير ائيله ده قيل حق طلب،
وئـرمه دن اول مـالـين يئـله.
بوگون سئـوينيرسـن منيم
آلتونوم آقچام چوق دئـيــو.
آنماز موسان اول سونوكيم،
محـتـاج اولاسان بـيـر پـولا.
اس أتـمـيه مالـيـن سنـيـن،
خوش اولميا حالين سنــيـن.
نسنـه أرميه آلـيـن سنـيـن،
گر سـونـمادونـسا أل ـ اله.
اول مـال دئـديـن، مار اولا،
حـقـا كه گـورون دار اولا.
هـرگـز مـدد بولـمايـاسـون،
چئوره بـاقوب سـاغا ـ سولا.
آلتـون ايـسـه آنـدا چوراق،
اولا سنه اول خوش طوراق.
نئيلر طاشيـم قيـلدين ياراق،
آنـلارسـنـه قـارشـو گلـه.
مال سـرمايـه قيـلغيل آزيق،
حـققـه ايـنـانـيـرسـان بايـيـق.
تـا ايـره سـون سـون منـزله.
چـون اولا الـونـده درم
گوج يئتدو كجه قيلغيل كرم
اؤگـود بودوركـه مـن دئرم
دولـت آنـيـن اؤ گـود اولا.
ائـتـمه مـاليـن الار تلـف،
حق بيـر ميـنه وئـرور خلـف.
قيلغيـل سـلف، قيـلما علف،
ورنــه قـامــو ضـــايـع اولا.
ديـلر ايـسـه عـيش ابـد،
توتغيـل نـه دئديـســه احـد.
آندان ديله هردم مـدد
تا ايـره شـه سـون حاصله
بؤيله بـويـوردو لـم يـزل،
بيـلين بـونـو، قيـليـن عمـل:
ترك ائيـله نوز طـول أمـل
اويمـانيـر هـر بـيـر باطـلـه.
يوخسول ايسه ن صبرائـيله غيل
گر باي ايسه ن ذكر ائـيله غيل
هر بـيـر حالا شكر ائيـلـه غيل
حق دؤنـدورور حالدان حالـه.
دونيا اونـون، آخرت اونـون،
نعمت اونـون، محنت اونون،
تامو اونـون، جنت اونـون،
دولـت اونـون قـانـي بـولا ؟
حقـقا منـه نه مـال گـرك،
نه قيل گرك، نه قال گرك،
ديله گـوم ائيو حال گرك
كـنـدوزونـو بـيـلـن قــولا.
من بـيـر بيجان اي الاه،
ياولاق چوخ ائيله دوم گناه.
يـازوقـلارومـدان آه، آه،
نه شـرح ائـدوم، گلمز ديـله.
اي شمس ديله حاقدان حاقي،
بـيـز فاني يـيـز، اولدور باقي.
قـامـولار اونــون مشـتـاقي
خــود كـو كيمين اولا ؟
***
گئچكيلن اوغـلان
هـي بيـزه گلكـيل
داغــدان داغــــا
هي گـزه گلـگـيل
آي بيگي سن سن،
گون بيگي سن سن
بـي مزه گـلگـيل
گئـچگيلن اوغـلان
اوتـاغــا گـلگيـل
يـول بـولامـازسان
داغ ـ داغا گلگيـل.
اول چيچگي كـيـم
يــازي دا بـولـدون
كيـمسـه يه وئـرمـه
حسـمـونه وئـرگيل
****
گله سن بوندا سنه نن غرضـيم يوق ائشيدورسن
قالاسن اوندا ياووزدور يالونوز قاندا قالورسن
چلبي ديرقامو ديرليك، چلبه گل، نه گزرسن،
چلبي قوللارين ايستر، چلبي نـي نـه سانورسن؟
نه اوغوردور،نه اوغوردور، چلب آغزيندا قيغيرماق
قولاغون آچ، قولاغون آچ، بولاكيم آندا دورلارسن
****
اگر گئيدور قارينداش يــوخسا ياووز
اوزون يـولــدا سنه بــودور قـيــلاووز.
چوباني برك دوت، قورتلار اؤ كوشدور
ائشيت مندن قاراقوزوم، قاراقوز.
اگر تات سان،اگر روم سان، اگر تورك،
زبان بي زبانان را بيامـوز.
***
دانـي چرا به عالم، يالقيز سني سئـورمن
چون دربرم نيائـي، اندر غـمـت اؤلـرمن
من يـار بـاوفـايـم، بر من جـفـا قيلورسن،
گر تو مرا نخواهي، من خود سني ديلرمن.
روي چو مـاه داري، من شاددل از آنم
زان شكر لـبـانت بـيــر اؤ پكنگ ديـلر من.
تو همچو شير مستي، داخي قانيم ايچرسن
من چون سگان كويت، دنبال تو گزر من.
فرماي غمزه ات را، تا خون من بـريـزد،
ورني سنين أليندن من يارغويا بـاريـرمن.
هر دم به خشم گوئي، بارغيل منيم قاتيمدان،
من روي سخت كرده، نزديك تو دورورمن.
روزي نشست خواهم يالقيز سنـيـن قاتيـنـدا
هم سن چاخير ايچرسن، هم من قيميز چيلر من
آن شب كـه خفته باشي مست و خـراب شاها
نوشين لبت به دندان قي يي ـ قي يي توتورمن
روزي كه مـن نبينم آن روي همچو ماهـت
جــانــا نشان كويت از هر كسي سـورور مـن
ماهي چو شـمـس تبـريز غيبت نمود، گفتند
از ديگري نپرسيد، من سؤيله ديـم،آريرمن.
***
ماه است نمي دانـم خورشيد رخت يانه
بو آيـريـليـق اودونـا نئـجه جگريم يا نه ؟
مردم ز فراق تو، مردم كه همه دانند،
عشق اودو نهان اولماز، يانا دوشجك جانه.
سـوداي رخ ليـلي، شد حاصل ما خيلي،
مجـنون بـيگي واويلي اولدوم يئنه ديوانه.
صد تير زند دلدوز آن ترك كمتن ابرو
فتنه لي آلاگؤزلر چون اويخودان اويـانه.
اي شاه شجاع الدين شمس الحق تبريزي
رحمتدن اگر نولا بـير قطره بـيزه دانه.
***
سؤزلوك:
اؤلهشمك يا بؤلوشمك: چيزي را بين يكديگر تقسيم كردن / اگمك: چؤرهك، نان / قامو: هامّي، همه / بولغاي: بشود / باي: بيگ، ثروتمند و قدرتمند
منابع:
1 . بديع الزمان فروزانفر، احاديث مثنوي، تهران، 1334.
2 . نزيه آراز، عشق پيغمبري مولانا، استانبول، 1972.
3 . پروفسور عبدالباقي گولپينارلي، مولانا جلال الدين مولوي، ترجمه: دكتر توفيق سبحاني، تهران، 1364.
4 . دكتر حسين محمدزاده صديق، سيري در اشعار تركي مكتب مولويه، تهران، 1369.
5 . حيدر عباسي، شرح انور، جلد1.
6 . جلال الدين محمد بلخي ( مولوي ) مثنوي معنوي، تهران، 1364.
7 . شفيعي كدكني، مولانا مولوي، ديوان، تهران،1364.
مثنوينين توركجهسي[6]
1 ـ گل ائشيت نئيدن شكايت ائيلهيير،
آيريليقلاردان حكايت ائليهيير.
ـ تا قاميشليقدان اوزولدو اولفتيم،
آقلاديب دونياني سونسوز مئحنتيم.
ـ هيجردن يانميش اوره كدير ايستهييم،
ايشتيياقين آغريسين تا سؤيلهييم.
ـ اؤزكؤكوندن كيمسه كيم دوشدو اوزاق،
آختاراربيرلشمهيه داييم ياراق.
5 ـ جمعلرده آهو نالم سالدي ايز ،
موتلو هم موتسوزلا اولدوم ديز به ديز.
ـ يار اولور هر كس منه بير ظن ايله،
يوخ ايشي سينمده اودلو سيرريله
ـ ليك نالمدن دئييل سيرريم اوزا، ق
گؤرمه مزليك گؤزلره اولموش اوزاق.
ـ تن رواندان جاندا تندن آيري يوخ،
گؤرمهيه جاني بو جيسمين ايزني يوخ.
ـ نئيدهكي ناله، دئييل يئل، اوددور اود،
بو اودا اودلانمايان جندكدي خود.
ـ نئيدهكي اود، مئيدهكي قايناقدير عشق،
عشق دور غونلوق دئييل اويناقدير عشق .
ـ نئيدي يارادان آيريلانلار همدمي،
نئيدي ييرتان نالهسي ايلن پردهني.
ـ نئي كيمي دردي، دواني كيم گؤروب ،
نئيديكي سيزقين نواني كيم گؤروب.
ـ قانلي يوللاردان آچير سؤز اودلو نئي
اودلانالاردان آچير سؤز اودلونئي. ،
ـ بوردا هوش تاپماق باييلماقدير گؤزهل،
مستليك ايچره آييلماقدير گؤزهل.
15 ـ غوصه ميزدن قرنلر قالدي ملر،
سوزونان بيرلشدي آيلار هفتهلر.
ـ گونلريم گئچدي قوي اؤتسون عيبي، يوخ
قال گينان سن، ائي كي سندن غيري يوخ،.
ـ گون قارالتدي، عشقدن پايسيز، يقين،
يانقيسي سوندو باليقدان غئيرينين.
ـ پيشميشين لالين گؤزهل خام آنلاماز،
قيسسا گل خلمي يئتيشميش دانلاماز .
ـ اولما پولدان اؤتر و بير پوللوق، اوغول،
قئيديني سيندير گينان سوندان دوغول.
20 ـ پاي وئرر درياسنه بير كوزهليك،
كوزهدن آرتيق يئتيشمز گوندهليك.
ـ دار گؤزه اولدو قوخوق دونيا هدف،
دورره دولماز اولماسا قانع صدف.
ـ عشقدن هر كيم كي ييرتدي جامه سين،
معشوقوندان آلدي پاكليق نامهسين.
ـ اي ديريلدن پايلي عشقيمسن ياشا،
سنله ويررام آغريني نباشين داشا.
ـ چؤ كدورنمزسنله مغرورلوق ديزه،
سن سن افلاطونلا جالينوس بيزه.
25 ـ عشقدن تورپاق فلكدن آلدي باج،
داغ گليبدير اويناغا قيزديردي ساج.
عشقدن طور اولدو سر خوش تاپدي جان،
دوشدو موس رؤعبدن اوينار مكان.
ـ نئي تكين يارلا دوداقلانسام اگر،
اودلو سوزدن عالمه ساللام شرر.
ـ ديل قاناندان آيري دوشسه ديل قانان،
مين نواايله اونو اولماز قانان.
ـ اونداكي گول گئتدي سولدو گؤلسيتان،
كيمسه وئرمز بيرده بولبولدن نيشان.
30 ـ ديلبرين اوغروندا عاشيق پرده دير،
يوخدو جان عاشيقده، ديلبرزينده دير.
ـ واي اگر گؤزدن سالا عشق، عاشيقي
بير قانادسيز قوش اولار عشق عاشيقي.
ـ هوش نئجه اولسون هم اؤن، هم آرخادا،
چون دگيل يار شووقه سي، اؤن آرخادا.
ـ عشق ايستر بحثدن چيخسين تووا،
گوز گويه باخسان، نئجه وئرمز لووا.
ـ هان نه دير عيلت، دگيل گوزگون چوغول،
چونكي زاغلانميش دگيل گوزگون اوغول.
35ـ ايندي دوستلار دينله يين بير داستان،
ائيلهيير اوبيزلرين حالين بيان.
ـ بيزدن اؤنجه واريميش بير مرد راه،
دينه هم دونيايه اولموش پادشاه.
ـ آتلانيب اؤزغو نلري ايله اوولاغا،
اوولاييب اوو، سالدي سس داغدان داغا.
ـ بير قاراواش گؤردو ولدا پادشاه،
اوولانيب دو دو شدو توراهئي چكدي آه.
ـ سينه سينده جان قوشو تاپميز قرار،
پول تؤكوب ائتدي كنيزي ايختيار.
40 ـ وصل جامين اوندان آلديقدان سورا،
خستهلندي دوشدو قيز توردان تورا .
ـ« واريدي بير گون پالانسيزائششگي،
تا پالان تاپدي ـ يئدي قورد ائششگي ».
ـ« سودئييردي، الده بومبوش كوزهسي
ـ سؤيله دي شهسيز حكيملر سيز خيد، ير،
هر ايكي جان سيزلره يالوارچي دير.
ـ من نهيمكي، جانيمين جاني اودور،
خستهلنديم ديبده درمانيم اودور.
45 ـ كيمسهكي قورتاردي غمدن جانيمي،
يييهلندي دو رروله مرجانيمي.
ـ دئديلر جان ايستهسن جان دانهوار،
قازاريق علمايله بيز درده مزار.
ـ علمده بيزلر مسيحادن باشيق،
مرهميگ درده يورولماز قارداشيق.
ـ چون يارندي غيفلت آللاهدان ساري،
گؤرسديب بوشلوقلارين اؤندي تاري.
ـ داس اوره كليكدير حقه سؤكنمهمك،
اودگيل قوندارما بير سؤز سؤيلهمك.
50 ـ گلمهييب چوخ يئرده ايستيثنا ديله،
ليك اولوب اوندان بويوندا سيلسيله.
ـ وئرمهدي بار ائتديلر هر نه دوا،
درد آتدي تاپمادي ناخوش شفا.
ـ خسته قيز ايشگلدي اولدو ياي كيمي،
قان ياش آخدي شاه گؤزوندن چاي كيمي.
ـ آرتيريب ايسكنجبين صفرا سيني،
ياغ قوروتدو عكسدن ايمعاسيني.
ـ هلله توختاتدي اونون ايسهاليني،
اود سودان آلدي دئمك ايمداديني.
55 ـ شاه گؤرنده اونلارين عاجيزلييين،
مسجيده قاچدي يالين قات، تئز، يئرين.
ـ سجدهيه باش قويدو گؤزلر تو كدو ياش،
مؤهر ايسلاندي، اولوب سجاده ياش.
ـ بورلاغانيندان فنانين قوپچاغين،
نانديريبدير قلبينين شامتك ياغين.
ـ ايكي هر گيزلين سنه اولموش عيان
پاي وئريبسن اسگيكي مولك جهان. ،
ـ اي بيزه آرخدوران آللاهيميز،
رحم قيل يان دوشدو سندن راهيميز.
60 ـ سن دئدين گيزلين منه اولموش عيان،
گيزليني خودور ولي ائتسن بيان .
ـ چون اوره كدن باشلادي يالوارماغا ،
كرمين درياسي گلدي قايناغا.
ـ آغييير كن يوخويا اوولاندي شه ،
اويغودا بير پيرينن توشلاندي شه.
ـ بوصاباح بير ياد كيشي ائتسه نوزول،
بيل كي بيزدندير دوعا اولموش قبول.
ـ ايش بيلندير بو گلن حئكمت لي دير،
چوخ امين دير، دوغرو هم قييمتلي دير.
65 ـ وار مزاجيدا حقيقت قايناغي،
كاميل اووسوندور اونون توختاتماغي.
ـ صوبح اولاندا شاه گو دوب وعده چاغين،
شرقدن ياخدي گونش اولدوز تاغين.
ـ شاه باخيردي اينتيظارلي كؤشكدن،
باش چيخار تسين تا وئر يلميش سيرردن.
ـ گؤردو گئندن بير دولو اينسان گلير ،
گؤندور امما گؤلگهليكده بسله نير.
ـ لاپ اوزاقدان بير هيلال تك گؤرسهنير،
واردي هم يوخدور خييال تك گؤرسهنير.
70 ـ سان، روان ايچره خييالي يوخ ساياق،
بير جهان تاپميش خييال ايچره آياق.
ـ صولحيله جنگي خييال اوستوندهدير،
فخريله ننگي خييا اوستوندهدير.
ـ اولييالار اوولايان اينجه خيال،
عكسيدير مهرولرين، گؤرمز زوال.
ـ اويغوسوندا شاها گؤرسنميش خيال،
گؤرسهنيردي اول قوناقدا دال با دال.
اؤنلهدي غيبي قوناغي شاه اؤزو،
75 ـ هر جو تو درياچيدير دريا قوشو،
ايگنه ساپسيز بخيه لنميش دير جو تو.
ـ سنيدين عشقيم منيم، او آلدانيش،
تورهنر دونيادا اكين ايشدي ايش .
ـ موصطفاسان سن منه منده عؤمر،
قوللوغوندا دورموشام بئلده كمر.
ـ حق گؤزوندن دوشدو ياش تك بي ادب ،
ايسته پاي وئرسين سنه تانري ادب .
ـ اؤزونو زاي ائتمهدي تك بي ادب ،
قويدو آفاق ايچره خئيلك، اييلي دب.
80 ـ مائيده گويدن گليردي آغريسيز،
توستوسوز آليش وئريش سيز ايستي سيز.
ـ باشلادي بير عيدده سي واختسيز باني،
مرجيمك يوخدور ساريمساخ بس هاني. ،
ـ دوشدو بيزدن گؤيلرين لوطفو اوزاق،
قالدي الده بيل اينن سوولو اوراق.
ـ چوخ آراچي اولدوعيسا حق اوچون،
حقده گؤندوردي غنيمت خلق اوچون.
ـ پاي گؤتوردو سوفرهدن قارنين گودن،
اولدولار پايسيز، ييغيلماز سوفرهدن.
85 ـ سيتقادي عيساي روح الله كي هان،
اسگيك اولماز يئر اوزونده بونجا خوان.
ـ بير كريمين سوفرهسيندن «زيلله» ليك،
حقي دانماقدير، حريص ليك هرزه ليك.
ـ قاپانيب رحمت ائوي اولدو مؤهور،
دار باخيش، دار گؤز گدالردن اؤتور.
ـ گؤي زكات سيز ياغمايير ائيلير ايبا ،
دونياني اودلار زينا اوزره وبا .
ـ غوصهدن، غمدن سنه يئتسه ظفر ،
چيخماغينداندير جيزيقدان مختصر.
90 ـ يار يولوندا كيمسه چيخسا حددن،
يول چاشاندير، آديران، آزغين گئدن.
ـ فلكي نورلانديران، اولموش ادب،
ملك قويموش، ادب، پاكليقدادب .
ـ ايشيغين چالدي قابارماقليق، گونون،
من دئمك ياخدي عزازيلين دونون.
شاهين، يوخوسوندا موشتولوق وئريلميش
يمي، اوايلاهي حكيم اينن اوز به اوز اولماسي
ـ باغرينا باسدي اونو بير جان كيمي،
ساندي دردين، دردينه درمان كيمي.
ـ اؤپدو آلنين شوقيلن بيرده الين
توتدو سئيريندن خبر بيرده يئرين،.
9ـ « گنجه چاتردي» دئدي « آخير دؤزوم،
باشدا گل اگلش سنه قوربان اؤزوم.
ـ گئتدي سنلن سؤيلهدي مندن حرج،
صبرينن تاپديم بلي آخير فرج.
ـ آچيلار سنلن بيزه مين بير دويون،
قيش اولار ياز بيزلره، ياس توي دويون.
ـ قورتارانسان پالچيغا باتسا نادان،
وار اوره كده هر نه سن سن آنلادان.
ـ مرحبا اي موجتبي اي موصطفا،
بيزلره وئرمز امان سن سيز قضا.
100 ـ اي منه مولا، اوزوم سنلن گولر،
كيم سنه اوغراشماسا آخير اؤلر .
ـ اول ييغينجاق ائيله كي چاتدي باشا،
ايچ سارايا گئتديلر شاهلا قوشا.
ـ خسته قيزدان آچدي صؤحيت بير زامان،
خستهني آخير اونا وئردي نيشان.
ـ گؤردو ديقتله حكيم قاروره سين،
اوخودو بنزينده گيزلين نامهسين.
ـ سؤيلهدي بوي بويلايانلاردان دوا،
خستهنين حقينده اولموش بير جفا...
مکتب مولویه
مولوی با خلق آثار اندکش به زبان ترکی، باعث جنبش عمیق فرهنگی در آناتولی شد، به طوری که فرزندش سلطان ولد به نگارش آثارش به زبان مادریش مجبور شد و همت لازم را به کار بست تا در میان مردم بتواند مریدان پدر را حفظ نماید . همراه با وی، صدها شاعر دیگر به ارادت مولوی برخاستند و با خلق آثار خود با زبان ترکی، مکتب فرهنگی مولویه راه افتاد.
پیش از این دوران، آثار بزرگان مثنوی در زبان فارسی، بویژه آثار نظامی گنجوی، شیخ عطار، سعدی، سنائی و دیگران در میان ترکان آناتولی از احترام و ارزش والایی برخوردار بود و به تبعیت از این شاعران و آثارشان، شاعرام مثنوی نویس چندی پا به عرصه نهادند ، اما با آثار اندک مولوی به ترکی، شاعران ترکی گوی به راه او افتادند و به این ترتیب مکتب مولویه با صدها مثنوی دیگر در آناتولی پا گرفت. از میان این شاعران که نزدیک به دوران حیات مولوی بوده اند می توان علاوه بر سلطان ولد و یونس امره، از گلشهری، شیخ دهانی، عاشق پاشا، الوان چلبی، احمدی، شیخ اوغلو و شیخی نام برد. این شاعران در قرن هفتم هجری جنبش عظیم ادبی را در آناتولی پدید آوردند و در تداوم آن مکتب مولویه پا گرفت. در جمع بندی اوضاع ادبی این دوره و مثنوی نویسی ترکی، می توان سه جریان را مورد بررسی قرار داد:
1) مثنوی هایی که به وضوح به دنبای مولوی بوده و در آنها از مولوی به صراحت به احترام نام برده شده است و در واقع برای این مکتب سروده شده اند.
2) مثنوی هایی که در پیوند با زندگی مولوی و ترجمه ی مثنوی معنوی وی پدید آمده اند.
3) مثنوی هایی که تاثیر مثنوی معنوی را دارند.
در هر صورت، ادبیات مثنوی نویسی در این دهه ها پاگرفت و دهها مثنوی ترکی نوشته شد که به هر حال تحت تاثیر مستقیم و غیر مستقیم مولوی و مثنوی وی بوده اند. اینک نظری گذرا بع این سه نوع مثنوی می پردازیم:
-) مثنوی هایی که به عشق مولوی به وجود آمده اند که به صورت مختصر و موجز به ارائه ی اطلاعات کمی بسنده می کنیم:
1) احوال قیامت: این مثنوی را شیاط عیسی در 343 بیت و در وزن" فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن" نگاشته و در دوره ی حیات مولوی و همعصر وی می زیسته که تاریخ دقیق نگارش این اثر معلوم نیست. موضوع این مثنوی: محشر، صور اسرافیل، اعتقادات اسلامی در باب برپائی محشر و روز قیامت است که در این روز، حضرت محمد(ص) به شفاعت پیروان خود مشغول است. این مثنوی، موضوع خود را از یک حدیث نبوی گرفته است. همچنین در ایم مثنوی مستقیما از مولوی، سلطان ولد و عابد چلبی یاد شده است. به این ابیات توجه کنید:
حوض کوثرین شرابیندان علی،
سیزه ساقی لیک ائدیسر اول ولی –
ایچه اول آیاغی سلطان ولد،
مولانا سرده اولیسار دور اود.
چلبی عارف دؤنیسر بولبوله،
جان ایچینده قیلیسارلار غلغله...
شیاط عیسی بونلارون ایله دوریش،
جهد ائدوبن سن بونلارونلا بیلیسن.
2) مناقب القدسیه فی مناسب الانسیه
این مثنوی توسط فرزند عاشق پاشا –
که بعدا در مورد عاشق پاشا و آثارش به وفور سخن خواهیم گفت – یعنی الوان چلبی در وزن فعلاتن مفاعلن فعلن به نظم کشیده شده و دارای 2080 بیت می باشد. این اثر ، مثنوی نوظهوری است که در آن از احوالات مولوی سخن رانده و وفات مولوی و سال آن را تثبیت کرده است. چند بیتی از این مثنوی:
یئمتیش ایکی و آلتی یوز یئددی
هم بو یولدا جلال الدین گئتدی...
رحمت الله علیه مولانا
محض گنج روان ایدی جانا..
3)داستان مکتب حسین
این مثنوی را شازی قاسطمنولی در سال 763 ه / 1326 م نوشته و در آن سلطان بایزید(متوفی 787ه /1385م) را مدح گفته است. این مثنوی در وزن فاعلاتن فاعلاتن فتعلن سروده شده و دارای 1311 بیت و شامل 10 باب است که حادثه ی کربلا را به تصویر کشیده است. در باب دهم اثر، به مدح مولانا جلال الدین مولوی پرداخته و ایشان را از اصل و نسب ابوبکر خلیفه اول دانسته است.
4) داستان همامه(همام به معنی کبوتر)
این مثنوی در قرن دهم هجری توسط کیرده جی علی در 43 بیت سروده شده و سخن از معجزات نبوی دارد که در آن به مدح مولانا نیز جای داده است.
5) داستان کسیک باش
این مثنوی نیز از آن کیرده چی علی است که در 110 بیت سروده شده و همان وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن را به کار برده است. اثر قبلی وی نیز در همین وزن بوده است. موضوع آن غزوات حضرت علی می باشد که در قسمت پایانی آن، با مدح مولانا، رابطه محکم خود و ارادت خود را بدو نشان می دهد.
6) داستان اژدرها
این اثر نیز از همان شاعر – کیرده جی علی می باشدکه در 116 بیت و همان وزن سروده شده و شاعر خود را از مریدان مولاما نام برده است:
بونی دیین کیرده جی علی دود،
دونیادا مولانانین قولی دور.
7) طاووس معجزه سی
این مثنوی را عزت اوغلو – شاعر قرن هفتم هجری در وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن سروده و معجزات نبوی را موضوع اساسی مثنوی خود قرار داده است. این اثر دارای 60 بیت می باشد که در آن با نام بردن از مولوی، از او با صلوات و اکرام یاد کرده و یکی از آثار مکتب مولوی شمرده می شود.
8) داستان ابلیس
سراینده ی این مثنوی شاعر سترگ آذربایجان – یوسف مداح است که گفتگوی پیامبر اسلام با ابلیس را موضوع مثنوی خود قرار داده و در وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن سروده و در پایان اثر نیز از مولوی به اکرام نام برده است. این مثنوی دارای 200 بیت می باشد.
9) حکایت قیز و جهود
این مثنوی را نیز شاعر آذربایجانی – یوسف مداح در 200 بیت و در همان وزن اثر قبلی سروده است.
10) داستان قاضی و دزد
قاضی و دزد که یکی از موضوعات مطرح در میان شاعران مبارز هر عصری به شمار آمده این بار نیز توسط شاعر بزرگ آذربایجانی – یوسف مداح در قرن هفتم هجری و در 250 بیت سروده شده است. در انتهای اثر نیز از رابطه و ارادت شاعر نسبت به مولوی سخن رانده شده است.
11) بحر الحقایق
این مثنوی بزرک که دارای 1357 بیت است توسط محمد خطیب اوغلو و با الهام از "مقالات" حاجی بکتاش ولی در وزن مفاعیلن مفاعیلن فعملن سروده شده است که سال نگارش آن 812 ه ش مصادف با 1409 میلادی می باشدو این اثر به محمد بن خلیل بیگ از سلاطین قارامانلی تقدیم شده است.
خطیب اوغلو در بخشی از این مثنوی، ضمن نام بردن از اساتیدی چون نظامی، سعدی، عطار، دهانی، احمدی و شیخ اوغلو، وابستگی خود را به مولوی و مکتب او بیان می دارد.
اینک به معرفی آثاری می پردازیم که تحت تاثیر مثنوی مولوی نوشته شده اند و جزوی از آثار مکتب مولویه به شمار می آیند.
1) ابتدا نامه
اثری از فرزند مولوی – سلطان ولد است . سلطان ولداین اثر را که دارای 9000 بیت است در وزن فعلاتن مفاعلن فعلن سروده و در 76 بیت ترکی آن، با بهره گیری از حدیث"پیش از مرک بمیرید" سخن رانده است. این مثنوی بزرگ تحت تاثیر مثنوی معنوی و افکار پدر بزرگوارش نوشته شده است.
2) رباب نامه
اثر دیگری از سلطان ولد است که دارای 163 بیت ترکی و کل آن در 8000 بیت بوده و در سال 700 ه /1301 م سروده شده است. این مثنوی جزو نخستین آثار مکتب مولویه محسوب می شود.
3) ترجمه ی ابتدا نامه
این اثر که اصل آن توسط سلطان ولد و به فارسی نوشته شده است در همان زمان توسط "محیی" به زبان ترکی ترجمه شده و مورد استقبال بسیارس از شاعران عصر قرار گرفته است. اما قابل ذکر است که برخی ایت ترجمه را نیز از سلطان ولد دانسته اند. این اثر در 2953 بیت آمده است و می توان بدان به عنوان اثری مستقل و نه ترجمه نیز نگریست.[7]
4) ابراهیم بیگ کلیاتی
این اثر را شرح مثنوی دانسته اند که در قرن هفتم هجری سروده شده و دارای 2377 بیت می باشد. داستان های مثنوی معنوی در این کتاب شرح و بسط داده شده است. این اثر نیز به چند دلیل، از جمله نزدیکی به زمان حیات مولوی ، جزو آثار درجه اول مکتب مولویه به شمار می آید.[8]
5) معنوی المرادی
سراینده ی این مثنوی شاعری به نام معین ابن مصطفی است که در سال 839 ه / 1435 م در 14000 بیت سروده و آن را به سلطان مراد دوم تقدیم کرده است.
گروه سوم از آثار و مثنوی های ترکی، آثاری هستند که تحت تاثیر مثنوی معنوی نوشته شده اند که در اینجا به چندی ازآنها
اشاره می کنیم:
1) گلشن نامه
اثری است از گلشهری که در سال 717 ه /1317 م به اتمام رسانده و در وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن سروده که دارای 4338 بیت می باشد. شاید بتوان گفت که گلشهری این مثنوی را تحت تاثیر منطق الطیر عطار سروده است، اما این مثنوی بسیار مفصلتر از اثر شیخ عطار است و در این مثنوی از شاعران بزرگی چون نظامی گنجوی، سنائی، عطار و سعدی ، مولوی و سلطان ولد نام می برد و خود را در سلک این شاعران می شمارد. یادآوری می شود که گلشهری با نوشتن اثر بزرگی چون "فلک نامه" در پیروی از مثنوی معنوی، موجب تقویت مکتب مولویه شده و مثنوی نویسی را در زبان ترکی تثبیت کرده است. تردیدی نیست که گلشهری از بزرگان شعر و ادب ترکی است و موقعیت وی در تاریخ ادبیات ترکی بسیار والا و گرانقدر است.
2) غریب نامه
این مثنوی بزرگ دارای 12000 بیت است که در وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن سروده شده است. سراینده ی آن، شاعر بزرگ و نامی آذربایجان – عاشق پاشا است که در میان سالهای 670 -733ه/ 1272 -1332 م می زیسته است و در جای خود در این کتاب بدو می پردازیم.[9]
3) اسکندر نامه
احمدی شاعر بزرگ ترک این مثنوی بزرگ را در سال 792 ه /1390 م به پایان برده و آن را در 5894 بیت سروده است. احمدی متوفی 815 ه/1412 م است. موضوع این اثر، زندگی و شرح کارهای اوست که برای سلطان گرمیان اوغلو – میر سلیمان نوشته ، اما به فرزند بزرگ ایلدیریم بایزید – امیر سلیمان تقدیم کرده است.
4) لطائف نامه
این اثر، دومین اثر محمد خطیب اوغلو است که در سال 817 ه /1414 م از زبان عربی به ترکی ترجمه کرده است. موضوع آن تفسیر سوره ی ملک از قرآن می باشد. این مثنوی در 3906 بیت در وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن سروده شده است.
5) مرادنامه
این مثنوی از آن بدری دلشاد می باشد که در 10420 بیت و در وزن فعولن فعولن فعولن فعول سروده شده و شاید ترجمه ی قابوس نامه به همراه اضافاتی بر آن بتوان دانست. این اثر در سال 830ه /1427 م به اتمام رسیده و دارای 29 باب می باشد/
6) خسرو و شیرین
این اثر شیخی نیز تحت تاثیر مثنوی معنوی سروده شده است. شیخی این اثر را در 7053 بیت در وزن مفاعیلن مفاعیلن فعولن سروده است.
7) مرشد العباد
عارف، یکی از شاعران ترک در قرن هشتم و نهم هجری است که خمسه ای از او در دست است. مرشد العباد، نخستین اثر عارف از 5 اثر – خمسه ی اوست که در سال 840ه /1436م به پایان برده است. دیگر آثار او عبارتند از: نسخه عالم و شرح الادم، مولود، معراج نبی و وفات النبی. مرشد العباد در 2041 بیت و در وزن فعلاتن فعلاتن فتعلن سروده شده است. تاثیر مولانا و مثنوی معنوی به وضوح در آثار او مشاهده می شود.
8) معراج النبی
این اثر دیگری از عارف است که در سال 842 به پایات رسیده و در وزن فاعلاتن فاعلاتن فتعلن سروده شده و دارای 1855 بیت می باشد و ابیاتی از مثنوی معنوی نیز در داخل آن وارد شده است.
9) غزوات سلطان مرادخان
این اثر را محمد ضعیفی در بین سالهای 850 – 855ه /1446 -1451 م سروده است که دارای 2566 بیت و در وزن مفاعیلن مفاعیلن فعولن می باشد. این اثر، دومین اثر تاریخی بعد از تواریخ آل عثمان از احمدی می باشد. تاثیر مثنوی معنوی در این اثر کاملا هویداست.
10) روضه الانوار
این مثنوی خیالی نیز از آثار مکتب مولویه به شمار می آید. خیالی این اثر را در سال 835ه /1449م به نام سلطان محمد فاتح به نظم کشیده و در 2182 بیت به اتمام رسانده است. محققان نشان داده اند که 49 بیت مثنوی معنوی دقیقا ترجمه شده و در این اثر وارد شده است.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی