خوارزمشاهلار امپریاسی  

 

   سلاملار، عزیز و سئویملی قوروپداشلار، بوگون خوارزمشاهلار سولاله­ سیندن دانیشاجاغام.

     خوارزم بؤلگه­سی تورک تاریخینده اؤنملی رول اوینامیش و چوخلو تورک سولاله­ لری خوارزم بؤلگه­ سیندن باش قالدیرمیشلار. خوارزم بوللو سویو، خوش هاواسی و یئر - دنیز یوللارینا گؤره تجارت دورومو چوخ یاخشی اولموش و دونیانین باشا – باشیندان تاجیرلر و بازرگانلاری اؤزونه چکیردی. جغرافی عالیم­لری، مورخ­لر و سیاحلار خوارزمین یاخشی اقتصادی و تجاری دورومونا اشاره­لر ائدیرلر، بورادا سویون بوللولوغو سبب اولموشدور اکینچی­لیک رونق تاپیب و آوادانلیقلار یارانسین. عالیم­لرین هامیسی بو دورومو گؤروب و تعریفله­ میشلر. او جمله ­دن یعقوبی، اصطخری، مسعودی، مقدسی، ابن رسته، قدامه ابن جعفر، ابن خرداد، حمدالله مستوفی، یاقوت حموی و باشقالاری بو باره­ده معلومات وئریرلر. یاقوت یازیر: "من خوارزمدن آباد بیر اؤلکه گؤرمه­میشم"[1]. عینی حالدا خوارزمده چوخلو ساواشلار اوز وئرمیش و چوخلو شاهلار، سلطانلار خوارزمه طمع گؤزو سالمیش و اورانی الده ائتمک اوچون ساواشلارا گیرمیشلر. خوارزمده او قدر ساواش اولموشدور کی اصطخری یازیر: "خوارزم مسلمانلارین ان چتین دارالحربی اولموشدور". بونونلا بئله دئمک لازیمدیر کی خوارزملی­لر اسلام دینینی اسلام ظهورونون ایلک ایللرینده، ایکینجی خلیفه – عمر زمانیندا کؤنوللو اولاراق قبول ائتمیش و تئزلیکله ده اسلام قوشونونا قاتیلمیشلار. عئینی حالدا خلیه فر طرفیندن اونلاری گؤستردیکلری ایگیدلیک و شجاعت اوچون، اسلام بؤلگه­لرینه امیر کیمی گؤندرمیشلر و اسلام بایراغینی اونلارا تاپشیرمیشلار.

   تاسوفله تاریخ درس کتابلاریندا – بیزیم وطنده – بئله یازیرلار کی "غلامان تورک" ماوراءالنهردن توتولموش و بغدادا گتیریلمیشلر. بیر حالداکی هئچ تاریخی بیر قایناق بونا اشاره ائتمه­میشدیر و عربلر هئچ زمان ماوراءالنهردن غلام و برده بغدادا گتیرمه­میشلر. بو باره­ده پیغمبرین اؤزل سفاریشلری واردیر؛ آما بورادا مجال اولمادیغیندان باشقا بیز زمان بونلاری آراشدیراجاغام. دوغرودور کئچن ایللرده همین تاریخ درسی کتابلار بیر بالاجا تمیزلنمیش و یانلیش و حتا تهمت – توهین­لر بیر آز آزالمیشدیر، آما هله ده یالان - یوغوزلار چوخدور؛ او جمله­دن هله چالیشیلیر غزنه­لی­لر، سلجوقلار، خوارزمشاهلارین اسلاما و ایرانا، حتا فارس ادبیاتینا اتئدیگی خدمتلر باسدیریلسین و اونلارین تورک اولدوقلاری دانیلسین. دوزدور داها اونلاری صحراگرد و مهاجر و وحشی آدلاماییرلار؛ آما هله تورک اولدوقلاری دا آچیقلانماییر و خدمتلری آیدینلاشماییر. گرکدیر اونلارین دؤوره­لری ایران و اسلامین طلایی دوره­سی اولدوغو و ایران – اسلاما ائتدیکلری خدمتلر ذکر اولونا. گرکدیر بیلینسین کی تورکلر ایران و اسلامین فخری ساییلان دؤره­لری یاراتمیشلار و اسلام پرچمینی بوتون آسیادان آفریقایا قدر یایمیشلار. ریاکارلیقلارا سون قویماق لازیمدیر. گرکدیر تاریخی درس کتابلاری باشدان یازیلیب و بو تهمت – توهینلر سیلینیب، حقیقت­لر آیدینلاشا!

   درس کتابلاریندا ابن سینا، فارابی، ابوریحان بیرونی و باشقا عالیم­لرین ایرانلی اولدوقلارینا اشاره اولوناراق، اونلارین تورک اولدوقلاری دا آیدین صورتده یازیلا و محصل­لریمیز اونلاری تانیماقلا غرور و آلنی آچیق یاشایالار. بو عالیم­لر عربجه یازدیقلاری کتابلاردا، تورک اولدوقلارینا گووه­نیب و تورک دیلینی، مدنیتینی تعریفله­میشلر. تاسوفلر اولسون کی شاه تؤره­مه­لری هله ده اسلامی جمهوروسوندا، شاهنشاهی فیکیرلری یایمادان ال چکمه­ییرلر. همین ابوریحان بیرونی (362 – 442) خوارزمشاهلار حاققیندا ایلک معلوماتی وئرمیشدیر. او، اؤزو خوارزملی اولاراق، خوارزمدن و خوارزمشاهلاردان یازیر: "خوارزمده ایلک سولاله آل افرین­دیر کی 305 ایلینده خوارزمشاه آدییلا حکومت یاراتمیشلار".[2] باشقا تاریخی قایناقلار، آل افرین­ین 305 دن 385 ایلینه قدر حکومت سوردوکلرینی یازیرلار. امیر ابوالعباس محمد اوغلو مامون 385ده بو سولاله­نی آرادان گؤتوروب و اؤزونو خوارزمشاه آدلاندیریر.

   غزنه­لی سلطان محمود 408جی ایلده خوارزمی اؤز امپریاسینا قاتدی و آلتونتاش آدلی بیر قوشون باشچی­سینی امیر سئچدی. آلتونتاش دا اؤزونو خوارزمشاه آدلاندیردی. آلتونتاش و ایکی اوغلو خوارزمشاه عنوانینی 432 ایلینه قدر داوام ائتدیلر.

   سلجوقلولار خوارزمی اؤز توپراقلارینا قاتدیلار. ملکشاه سلجوقلو زمانیندا آنوشتکین خوارزمین والیسی اولدو، آنوشتکین سلطان سنجر زمانیندا دا خوارزمین امیری اولدو. آنوشتکین تامام ایران آدلانان توپراقلاری الده ائدیب و خوارزمشاهلارین دؤردونجو سولاله­سینی قوردو. خوارزمشاهلارین بؤیوک سلطانلاریندان قطب الدین محمددیر. اونون اؤلوموندن سونرا سلطان آتسیز سلطنت تختینده اوتوردو.

   سلطان آتسیز سلجوقلولارا تابع ایدی، آنجاق فورصت تاپدیقدا اونلاردان بویون اگیب استقلال تاپیر. سلجوقلولار ضعیفله ینده خوارزمشاهلار گوجله­نیرلر. اصلینده سلجوقلولارین ایکینجی دؤره­لرینده خوارزمشاهلار گوجلنمیشلر. بو ایکی سولاله – سلجوقلولار و خوارزمشاهلار – بیری بیرینه دایاق دورور و گاهدان بیری اوبیریسینه گوج گلیر. سلجوقلولارین سون واختلاریندا خوارزمشاهلار همان سیاستلری داوام ائدیب و سلجوقلولار حکومتینی داواملادیرلار.

   تاریخچی­لرین یازدیقلارینا گؤره، خوارزمشاهلارین سلطانلاری اهل فضل و علم اولموشلار و دوشونجه صاحبی ایمیشلر. جوینی هم قطب الدین محمد و هم اونون اوغلو آتسیزی عالیم بیله­رک عالیم­لری ده تشویق ائده­ن ساییر. اونون یازدیغینا گؤره بو ایکی سلطان قرآن تفسیری، عرب – فارس و تورک دیللرینه و ادبیاتلارینا دریندن واقف ایدیلر[3]. آتسیز سلجوقلولارا تابع اولورسا دا، گاهدان بویون اگمه­ییب و حتا سلجوقلو سلطانین مالینی مصادره ائدیر. آنجاق 551جی ایلده دونیادان کؤچور. اونون آردیجا ائل ارسلان، سلطان تکش، سلطان محمد و سلطان جلال­الدین، خوارزمشاهلار امپریاسیندا حکومت سورورلر.

   خوارزمشاهلار گونو – گوندن گوجله­نیرلر و سلطانلار ایچینده سلطان محمد او قدر گوجلنمیشدیر کی حتا عباسی خلیفه­لری آرادان قالدیرماغا چالیشیر. آما عباسی­لر ده خوارزمشاهلارین دوشمانلاریلا ال-بیر اولور: غوری­لر، قاراختایی­لر، نایمانلار و حتا اسماعیلیه­دن یاردیم ایسته­ییر و خوارزمشاهلارا قارشی حرکت ائتمه­لرینی ایسته­ییر. سلطان محمدین بؤیوک خطالاریندان بیری ده موغوللاریلا – چنگیزخان ایله یانلیش ایلگی­لری سبب اولور موغوللارین آیاغینی اؤز توپراقلارینا آچیر. چنگیزخانین ائلچی­لرینی اؤلدورمک و یانلیش ساولاری، چنگیزخانی غضبلندیریر و خوارزمشاهلارین آرادان گؤتورمه­سینه دستور وئریر. موغوللار تکجه خوارزمشاهلاری یوخ، بلکه عباسی خلیفه­لری ده (هولاکوخان الیله) آرادان گؤتورورلر. بئله­لیکله خوارزمشاهلار 622جی ایلده ییخیلیر و موغوللار گلیر.

   قادینلار ایستر خوارزمشاهلار، ایسترسه ده سلجوقلولار زمانیندا ایگیدلرله برابر حکومت ایشلرینده اشتراک ائدیرلر، اؤلکه نین آوادانلیغی و دوزنلیگی یولوندا چالیشیرلار، نقشه­لر تاسارلاییرلار. تورکلر ایچینده قادینلار اؤنملی رول اویناییرلار. مسلمان اولاراق دوشونجه لی، سیاستچی و عالیم قادینلاریدان چوخلو شخصیت­لریمیز واردیر. تاسوفله ایران – فارس مورخلری همیشه قادینلاردان توطئه ائتدیکلرینی یازیرلار، بیر حالداکی اونلار چوخلو عمارتلرین، یوللارین و کؤرپولرین طرحینی چکمیشلر، اؤزلری آواندانلیق ایشلرینه نظارت ائتمیشلر، سلطانلارین آوادانلیق و امنیت یاراتما ایشلرینده یول گؤسته­ریجی اولموشلار. عئینی حالدا دوشمنلرین و خائن­لری تئز تانی­ییب و آرادان قالدیرمیشلار.

   خوارزمشاهلارین اداری تشکیلاتلاری اؤنملی دیر. اونلار سلجوقلولارین تجربه­لریندن یارارلاناراق حکومتی ایکی بؤلومدن عبارت یارادیرلار: درگاه، دیوان.

   درگاه دئدیکده سارایین ایشلرینی اؤده­ییر. دیوان اؤلکه­نین اداره ائتدیگینی الده ائدیر. دیوان باشخانی همان وزیردیر. مختلف دیوانلار واردیر؛ مثلا استیفا دیوانی یا همان بیت المال دیوانی؛ بوگون بئله بیر دیوانا دارایی و اقتصاد وزارتخاناسی دئییریک. اونون ایشی بودجه­نی تامین ائتمک و نئجه خرج ائتمک­دیر.

جیش یا قوشون دیوانی: بو دیوان قوشون توپلاما، ساواشلاری هدایت ائتمک و قوشونو یاراقلاندیرماق بوینوندادیر.

عزیر دیوانی: خوارزمشاهلارلا خلافت آراسیندا ایلگی­لری دوزه­نه سالماق وظیفه­سینی داشییر.

بو دیوانلاردان علاوه بیر سیرا منصب­لر ده واردیر مثلا قاپیچی؛ قاپیچی دئدیکده ولایت­لر و بؤلگه­لرین ایشلرینی دوزنله­ییر،  راپورتلار حاضیرلاییب مرکزی حکومته گؤنده­ریر، مرکزدن ده دستورلاری بؤلگه­لره چاتدیریر؛ حکومته خزانه­دار، کاتب، دامغاچی (مُهردار) و باشقا – باشقا ایش صاحبلری گره­کیر.

قضاوت مسندی اؤزو مستقل بیر دیوان دیر. بورادا حکومت مصلحت­لرینی نظره آلاراق شرعیات ایله اویغونلاشدیریلیر، عئینی حالدا خالق آراسیندا باش وئره ن اختلافلار پوزولور، گرفتارلیقلار حل اولماغا چالیشیلیر. بورادا حکومت قانونلاری – ایستک­لری شرعیات ایله بیر – بیرینه قووشوب و عدالت (!) قورماق اوون دستورلار یازیلیر. قاضی­لار دینی روحانیلردن تشکیل تاپاراق سارایلا ایلگیده اولور و سارای خدمتینده چالیشیرلار.

   خوارزمشاهلار سلجوقلولارین داوامچیسی ساییلیرلار. بلکه بیر یئنی­لیک ده گتیره بیلمه­میشلر، آنجاق سلجوقلولارین آوادانلیق اوچون باشلادیغی ایشلری داوام ائدیرلر.

   مدنیت عرصهسینده گلدیکده، خوارزمشاهلار، سلجوقلولاردان آرتیق تورک دیلی و ادبیاتی­نین گلیشمه­سینه یاردیمچی اولووشلار. بونلارین عالیملردن حیمایه­لری چوخ اولموش، اؤزه­للیکله خوارزم تورکجه­سینده یازانلاردان حیمایه­لری چوخراق اولموشدور. همین زماندا عالیم­لرین ساییسی داها چوخالیر. تورکجه اثرلر عربجه و فارسیجا اثرلرله برابر انکشاف ائدیر. نمونه­سی جارالله زمخشری­دیر، زمخشری ایران تورکجه­سینی توپلاییب و مقدمه الادب کیمی ده­یرلی اثرینده عربجه­نی ایرانلی – فارس و تورکلره اؤیرتمک مقصدیله یازیر و بو اثری سلطان آتسیزا تقدیم ائدیر. بوکتابدا تکجه سؤزجوکلر یوخ، بلکه فعل­لرین صرفی، جمله قورولوشو و نحوی آراشدیریلیر.

   زمخشری (453 – 512) خوارزملی اولاراق، مقدمه الادب­دن علاوه، تورکجه آتالار سؤزونو توپلاییب و نئچه – نئچه عربجه یازدیغی کتابلاردا یازیر. بوندان علاوه تورکجه شعرلری ده واردیر.

   عزالدین کیکاووسی حاکیملردن اولاراق عئینی حالدا تورکجه غزللری و رباعی­لری موجوددور. عزالدین 598 ایلینده فوت ائتمیشدیر.

خواجه علي خوارزمي يوسف و زليخا اثرینی دؤردلوکلر – تورک شعر فورماسیندا یازیر. بو بؤیوک اثرین یازیلماسی 610جو ایلده بیتیر.[4]بو کتاب ایراندا چاپ اولموشدور.

   اسلام آدلی بیر خوارزملی شاعیر، معین المرید اثرینی 610 ایلینده خوارزم تورکجه سینده یازمیشدیر. بو اثرین حجمی 900 بیتده اولاراق،  691جی ایلده استناخ اولان الیازماسی الده­دیر. بو اثرین شهرتی بوتون آسیادان توتوب مصره قدر یاییلمیشدیر. بو کتابین آدی و شهرتی، تاریخ بویو مختلف تذکره­لرده کئچمیش، تاسوفله هله ایراندا چاپ اولمامیشدیر.

رشیدالدین خوارزمی محبت نامه­نی یازاراق شهرتی آسیادان توتوب آفریقایا قدر اوزانیر. بو اثر، آز حجملی اولاراق تورک دونیاسیندا سسلنمیش و ایراندا دا چاپ اولموشدور.[5]

قصص الانبیا اثری ده اخلاقی و پیغمبرلر داستانی حاققیندادیر و او زمانلار درسی کتاب کیمی مکتب­لرده اوخونوردو. بو اثرین ده الیازمالاری موجوددور و بو تئزلیکده ایراندا یاییلاجاقدیر. 

جواهرالاثار دا بو دؤره­نین قالارقی اثرلریندن ساییلیر و دؤردلوکلر فورماسیندا 1000 بیتده یازیلمیشدیر.[6]

نهج الفرادیس بو نثر ایله یازیلان دینی کتاب اولاراق 500 صحیفه­لیک اثردیر کی کردرلی محمود یازمیش و بوتون آسیادا مشهور بیر کتاب اولاراق چوخلو الیازمالاری دونیا کتابخانالاریندا ساخلانیلیر. الیازمالاری­نین بوللوغو اونون درسی کتاب اولدوغونو خاطیرلاییر.[7]

قطب ، خسرو – شیرین داستانینی گنجه­لی نظامی­نین اثریندن ترجمه ائده­رک خوارزم تورکجه­سینده یازمیش و تینی بیگ و اونون آیدین فیکیرلی خاتونونا تقدیم ائتمیشدیر.

   بورادا لازیم بیلیرم خوارزم تورکجه­سی حاققیندا بالاجا بیر ایضاح آرتیرام. خوارزم تورکجهسی هجرتین اوچونجو یوزایلیندن گلیشمه­یه باشلاییر و زنگین بیر ادبیات یارادیر. بو تورکجه­نین اؤزه­للیگی بورادادیر کی اونون تشکیل تاپماسیندا و گلیشمه­سینده بوتون تورک دیللری او جمله­دن اویغور، اوغوز، قیپچاق و باشقا تورکجه­لر و تورک لهجه­لری­نین اشتراکی اولموشدور. بو آرادا، آذربایجان تورکجه سی نین اؤزل بیر یئری واردیر. بو باره ده اطرافلی دانیشماق اولار. دیل آراشدیرماچیلار خوارزم تورکجه­سینی خاقانیه تورکجه­سیله جاغاتای تورکجه­سی آراسیندا بیر کؤرپو بیلیرلر. بو دیل مختلف لهجه­لردن استفاده ائده­رک سونراکی یوزایللرده تورک دیللری اوندان آیریلیر. دئمک اولور خوارزم تورکجه­سی 3 – 7 یوزایللرینده تامام تورک دیللری­نین بیرلشمه­سیندن وجودا گلمیش و گلیشیر. خوارزم تورکجه­سینده آلتینجی و یئددینجی یوزایللرده زنگین بیر ادبیات یارانیر. همین ادبیات بوگون تورک دیللرینه "اورتاق ادبیات" ساییلیر؛ باشقا سؤزله: اوستده آدلادیغیمیز اثرلر، آذربایجان ادبیاتیندان دا ساییلیرلار.

 

قایناقلار:

یاقوت حموی، معجم البلدان، ترجمه: علینقی منزوی، تهران، انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور، 1380.

عطاملک ابن محمد جوینی، تاریخ جهانگشای جوینی، 2 ج، تصحیح: محمد قزوینی، تهران، چاپ دوم،  1378.

ابواسحاق ابراهیم ابن محمد اصطخری، مسالک الممالک، به اهتمام ایرج افشار، تهران، ویراست سوم، انتشارات علمی و فرهنگی، بی تا.

بانارلی، همان، رسیملی تورک ادبیاتی تاریخی، 2 ج، استانبول، 2004.

فواد کؤپرولوزاده، تورک ادبیاتی تاریخی، استانبول، 1926.

رشیدالدین خوارزمی، محبت نامه، تصحیح: م. کریمی، تبریز، انتشارات نباتی و آذر توران، 1399.

م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، جلد سوم، تبریز، نشر اختر، 1395.

خواجه علی خوارزمی، یوسف و زلیخا، به همت: م. کریمی، زنجان، انتشارات زنگان، 1376.

ابوریحان بیرونی، الصید فی الطب، ترجمه از روسی: باقر مظفرزاده، تهران، 1383.

خواجه علی خوارزمی، قصه­ی یوسف (الیازما اساسیندا کامل اثر)، تصحیح: محمدعلی نقدی، زنجان، انتشارات قلم مهر، 1398.

 

 

 

[1] معجم البلدان، ج 2، ص 396.

[2] ابوریحان بیرونی درباره زبان فارسی در کتاب «الصیدنه» می‌نویسد: چنان‌که علمی به زبان خوارزمی که مطلوب من است جاودانه شود، بی‌گانه در آید. پس به زبان‌های عربی و فارسی پرداختم، در هریک از آن‌ها تازه واردم، به زحمت آن‌ها را آموختم، اما نزد من دشنام دادن به زبان عربی خوش­تر از ستایش به زبان فارسی است، درستی سخنانم را کسی در می‌یابد که یک کتاب علمی نقل شده به فارسی را بررسی کند، همین که زرق و برقش ناپدید شد معنایش در سایه قرار می‌گیرد، سیمایش تار می‌شود واستفاده از آن از میان می‌رود زیرا این گویش فقط برای داستان‌های خسروانی و قصه‌های شب مناسب است. (الصید فی الطب، ترجمه مظفرزاده، ص 49).

[3] تاریخ جهانگشاری جوینی، ج 2، ص 2-3.

2) فردوسي، يوسف و زليخا، خيامپور، استامبول، 1956.              

[5] رشیدالدین خوارزمی، محبت نامه، تصحیح: م. کریمی، تبریز، انتشارات نباتی و ةآذر توران، 1399.

1) بانارلی، رسیملی تورک ادبیاتی، ج 1، استانبول، 2004، ص356.

1)  فواد کؤپرولوزاده، تورک ادبیاتی تاریخی، استانبول، 1926، ص344.