آذربایجان تاریخی - 18

صفوی­لر

 

صفوی­لر آذربایجان تاریخینده اؤنملی بیر یئر قازانمیشلار؛ بیر طرفدن ایران فارسچیلاری صفوی لری ایرانلی و فارس­تبار بیلیب و اونلاری ساسانیلارلا توتوشدورورلار، او بیری طرفدن صفوی­لری پیسله­­ ییرلر بونا گؤره کی تورک دیلینی داها گوجلندیریب و رسمی دیل اعلان ائتمیشلر ازمکدن سئوینیرلر. اونلار صفویلری ایرانی تبار دئمکدن منظورلاری فارس کؤکنلی اولدوقلارینی نظرده توتورلار و ایش برکه دوشنده قیزیلباشلاری آنادولو و سوریه­دن گلمه عشیره­لر ساییلار. هر حالدا بو زمان ایران و آذربایجانین قیزیل ایله یازیلان بیر دؤوره­ سی­دیر. اونلار 880 دان 1114 گونش ایللری (آی ایلی ایله 906 – 1148) آراسیندا حکومت ائتمیشلر. اونلارین ساراییندا تمامیله تورک دیلینده دانیشیلیر و شیعه ده رسمی مذهب اولموشدور. بو حکومت ضعیفله ­نه­رک، نهایت نادرشاه افشار الیله آرادان گؤتورولدو.

   چوخلو عالیملر صفویه دوره­سینی ایران و اسلامین آلتون دوره سی تانیییرلار. چونکی هم اراضی باخیمیندان بؤیوک بیر امپراتوری یارادا بیلدیلر و هم شیعه نی رواج وئردیلر. ایرانین بیرلشمه­ سیله بین الخالق تجارت گلیشدی و ایران دونیا ایله شرق و غرب ایله ایلگی قوردو و تجارت گلیری آرتدی. آنجاق هم شرقده و هم غربده تورک حکومتلریله ده ساواشلارا داخیل اولدو: شرقده اوزبکلرله و غربده عثمانلی تورک حکومتی ایله. و بو صفویه ­نین و تورک دونیاسی­نین قارانلیق نوقطه­لریندن ساییلیر. همین عامل ده صفویه­ نین سیناغینا و آرادان گئتمه­ گینه سبب اولدو.

شیعه حاققیندا دئمک اولار کی تورک حکومتلری سلجوقلولار، خوارزمشاهلار و باشقالاری سنی مذهبینده اولاراق شیعه ­لر اقلیتده ایدیلر، تیمور چاغیندان شیعه­لیک یاییلدی، حتا تیمورون اؤزو شیعه اولدوغو ادعاسی واردیر. قره ­قویونلو و آغ­ قویونلولار شیعه اولموشلار و صفویه ایرانی تام صورتده شیعه ائتمه­ گه چالیشدی. بو امر بیزیم نظریمیزجه یاخشی اولماسا دا، ایران – فارس ادیبلری باخیمیندان داها یاخشی ساییلیر و اونلارین نظریجه شیعه همان ساسانی­لرین اساس حکومتی­نین دیریلتمه­ سی­دیر؟!

صفویه حکومتی بیر نوع طریقته باغلی بیر دولت­دیر. اونون بانیسی شیخ صفی الدین اردبیلی­دیر. تاسوفله فارس وطنداشلاریمیز چالیشیرلار اونون دیلی و کؤکونو فارسلارا چاتندیرسینلار، آما الده اولان معلومات و سونراکی تورک دیلیندن حیمایه­لری ده اونلارین اساسن تورک اولدوقلارینی بللی ائتدی. شیخ صفی طریقت اهلی اولموش، شیخ زاهد گیلانی­نین کوره­ کنی اولاراق زاهدیه طریقی­نین نایبی اولور و سونرا صفویه طریقتینه چئویریر. شیخ صفی دن سونرا اونون اوغلو صدرالدین موسی نایب اولور و طریقتی رهبرلیک ائدیر. او دا ساده یاشاییب و یئرینی اوغلونا – خواجه علی ­یه وئردی. خواجه علی امیرتیموردن ایسته دیگی اساسدا سوریه ده اسیر اولان طریقت اهلی آزاد اولوب آذربایجانا کؤچدولر. خواجه علی­دن سونرا اوغلو شیخ ابراهیم طریقت باشیندا اوتوردو. اونون آردیجا جنید یئرینده اوتوروب و مریدلرینی آرتیریب اونلاری سلاحلاندیرماغا چالیشدی. قره قویونلولارا قارشی آغ قویونلولارین حیمایه سینی قازاندی و یاواش یاواش بیر قوشون توپلادی. شیخ جنید شروانشاهلارلا ساواشدا اؤلدورولدو. اوغلو شیخ حیدر یئرینه اوتوردو.

حیدر تکجه 10 یاشیندایدی کی طریقت باشینا کئچدی. اردبیل­ده خانقاه دوزلدیب و اوزون حسن طرفیندن حیمایه اولوندو. اوزون حسن­ین قیزی دسپینا خاتون ایله ده ائولندی. او قیزیلباشلاری توپلاییب و 12 چاکی اولان بؤرکو گئیمه ­یی امر ائتدی و قیزیلباشلار دسته­سی یاراندی و اونا حیدری تاجی دئییردیلر. هر حالدا شیخ حیدرده شروانشاهلارلا ساواشدا اؤلدو و اوغلو سلطان علی شاه یئرینده اوتوردو. بو زمان سلطان یعقوب آغ قویونلو طرفیندن دوستاق اولدو. سلطان رستم آغ قویونلو اونو آزاد ائتدی تا سلطان بایسونقورا قارشی ساواشسین. سلطان علی اؤلندن سونرا قارداشی اسماعیل اونون یئرینده اوتوردو. شاه اسماعیل اؤز جسارت و تدبیری ایله بؤیوک بیر امپریا یارادیب و صفویه حکومتینی قوردو. تصوف طریقتینه یولا سالیب و 14 یاشیندا شاهلیغا چاتدی.

شوبهه ائتمه­ییریک کی 200 ایل صفویه­نین طریقت تبلیغاتی صفویه­ نی بیر شیعه و تصوف حکومتی­نین باشیندا اوتورماغا زمین یاراتمیشدیر و شاه اسماعیل بئله بیر شرایطده شاهلیغا چاتدی و اؤز لیاقتی ده ائتکیسیز اولابیلمزدی.

شاه اسماعیل اؤزو بیر شاعیر، نقاش، موسیقیچی – اوزان، خطاط و عالیم ایدی. بئله بیر شاه بللی­دیر کی خالق طرفیندن سئویلر. شاه اسماعیل اؤز مریدلرینی ائله تربیه ائتمیشدیر کی اونا بیر امام و مراد کیمی اینانیب و اونا سیناق اینانماییردیلار. حتا عثمان قوشونو توپ – توفنگ سلاحلارینا مجهز اولدوغونو گؤره ­رک اونلارین یانینا سیناغی ایناماییردیلار. آما چالدران ساواشیندا سیناق شاهی دا سیندیردی و افسرده ­لیگه دوچار اولدو. ..

   صفویه دؤورونده تورک دیلی و ادبیاتی بؤیوک گلیشمه ایله دیرچلدی. یوزلرجه شاعیر سارایا توپلانیب یاریشا قووشدولار و ادبیات بؤیوک دوروم قازاندی. خالق ایچینده ده ادبیات شفاهی صورتده گلیشدی و یوزلرجه اوزان شفاهی شعر و داستانلارلا ادبیاتین گلیشمه­ سینده چالیشدیلار.

   تورک دیلی ائله بیر دوروم قازاندی کی امرلر تورکجه وئریلیر، اوروپا ایله ایلگی­لر تورکجه یازیلیر. چوخلو اوروپالی سیاحلار ایرانا گلیر او جمله ­دن ژان شاردن، پیترو دلاواله، آنتونی شرلی  و. . . سفرنامه ­لرینده بو ادعانی گؤرمک اولور.

شاه اسماعیل دان سونرا شاه تهماسیب دولت باشیندا دایانیب و اوزون بیر سوره حکومت ائدیر. شاه تهماسیب زامانی یئنه عثمانلی ساواشلاری داوام تاپیر و تبریز ایکی دؤنه عثمانلی لار الینه دوشور. بونا گؤره شاه تهماسیب باشکندی تبریزده قزوینه آپاریر. بو زامان قزوین باشکند اولاراق هر جهتدن گلیشیر، مچیدلر، مدرسه­ لر، کروانسارالار دوزه­ لینیر، گؤزل معمارلیقلار و آبیده­لر میدانا گلیر، شهر آبادلاشیر، یوللار چکیلیر، کؤرپولر دوزه لینیر و بوگون ده قزوینده قالان آبیده ­لر، او زامانین انکشافلارینی گؤسته ­ریر. بونو دا آرتیرمالی­یام شاه تهماسیب ده تورکجه سؤیله ین بیر شاعیردیر و هنرلر، صنعتلر انکشاف تاپیر.

    صفویه شاهلاریندان دانیشاندا اوچ بؤیوک شاه نظرده توتولور: شاه اسماعیل، شاه تهماسیب و شاه عباس. شاه عباس دا صفویه­نین بؤیوک شاهلاریندان ساییلیر و اونون زمانیندا اؤلکه ده امن – آمانلیق یارانیر و یئنه اؤلکه آبادلاشیر و اؤز جلال و عظمتینی اله گتیریر. شاه عباس حکومت اوستونه گلمه ­دن ایران بؤیوک قارماقاریشیقلیقلا اوز اوزه گلمیشدیر، شرقده اوزبک­لر و غربده عثمانلیلارلا ساواش داوام ائدیردی. مشهد الدن گئتمیش ساییلیردی و حتا تبریز نئچه دفعه­لر عثمان قوشون الینه کئچمیشدیر. چکیجی نوکته بورادیر کی تبریز نئچه دفع ه­لر عثمان قوشونو الینه کئچه­رک تبریز اهلی­نین اراده­سیله – ایران قوشون بیر ایش گؤرمه دن تبریزی بوشلاییب گئدیرلر. تاریخده بئله حادثه­ لر آز گؤرونموشدور. آنجاق صفوی شاهلاری دا عثمان امپریاسی نین قورخوسوندا تبریزدن کؤچوب ایلک دفعه قزوینه گئتمیشلر و سونرا یئنه ده اوزاقلاشیب اصفهانا کؤچموشلر. تا عثمان قوشونونون الیندن راحاتلاسینلار. آنجاق شاه عباس بئله بیر دورمدا آرادا قالمیشدیر. بو زمان هله قزوینده اولان چاغدا مرشد قلی­خان استاجلو قیزیلباش امیرلری­نین نظرلرینی اؤزونه چکمیش و تاج ایله تختی عباسا قایتارماغا همرای ائتمیشدیر. قلیخان اوزبکلرین خراسانا تجاوزلارینی دفع ائتمیش و عباس میرزانی شاهلیق تختینه گتیرمیشدیر. بو ایل 996 ایلی و شاه عباسین دا تکجه 17 یاشی واریدی. شاه عباس بونا گؤره ده قلخان استاجلونو نایب سارای ائده­رک سارایین ان گوجلو آدامی ائتمیشدیر.

   اؤزه للیکله شاه تهماسیبدن سونرا صفویه ضعیفله­میشدیر و قیزیلباشلار اؤز منافع­لری اوچون حکومتی یوخ ائدیردیلر. شاه عباس اونلارین ال – قولون باغلاییب و صفویه مرکزی حکومتی گوجلندیردی. شرقده و غربده دوشمنلره غلبه چالدی، ایچه ریده اولان عصیانلاری آرادان قالدیردی و گوجلو امپریانی باشدان یاراتدی. البتده قوشوندا بؤیوک ده ­ییشلیکلر یارادیب، اصلاحات و نظم وئردی. اداری ایشلری ده دوزه­نه سالدی. بیر سیرا تئوکراتیک کؤکلری آرادان گؤتوردو و اونون یئرینه اداری سلسله مراتب­لر قویدو. مثلا صدراعظم وزیر اولدو؛ دیوان بیگی وظیفه­سینده اولان دادگستری ایشینی گؤرور. دبیر اولایلاری یازیر و سلطنت فرمانلاری یازیلاراق بیر یئرده توپلانیر، خارجی اؤلکه ­لرله ایلگیلنمه­یی سهمانلایان ائشیک آقاسی اولور و اونلارا یازیلان نامه­لر توپلانیر. قوروچی باشی قوللار آقاسی، تفنگچی باشی و . . . قوشون مقاملاری ساییلیرلار. بو ایشلر صفویه حکومتینی گوجلندیردی.

    اصلاحلار حتا تصوف طریقتلرینده ده یارانیر. قیزیلباشلیق آرادان گؤتورولور. بو ایش بیر سیرا ناراضیلیقلار اورتایا گتیریر. شاه عباس 998ایلینده تخته اوتوروب، خراسانا هجوم گتیره­ ن اوزبکلرله ساواشیر، 1006جی ایلده اسفراینه گیریب و خراسانا الده ائتدی. آما چوخلو قانلار تؤکدو. باشکندی تبریزدن قزوینه و سونرا اصفاها آپارماق، آذربایجان خالقینی ناراضی ائتدی. اونا قارشی چیخیشلار چوخالدی و بوگونه قدر ده بو ناراضیلیق قالمادادیر. شاه عباسین نوه­سی  شاه صفی اونون یئرینده اوتوروب و خارجی ایشلر پوزولماغا باشلاییب و استعمارین الی چوخالدی. بالا بالا دولت ضعیفله ­دی. عثمانی قارشیندا مغلوب اولدو،  هند حاکیملریندن سیناق یئدی. ایکینجی شاه عباس و اوغلو شاه سلیمان هم ایچه ریدن و هم ائشیکدن چتینلیکلرله اوز اوزه گلدیلر. بو زمان هلندلی لر ده قشم آداسینا گلدیلر. روس قزاقلاری گیلانا ال اوزاتدیلار. دولت ایچینده گیرن لر غارته اوز گتیردیلر و اؤلکه پوزولماغا باشلادی. اقتصادی، سیاسی و اجتماعی چتین لیکلر دولتین آخساقلیقلارینا سبب اولور. اساس عاملللردن بونلاری سایماق اولار:

قوشونون ضعفی و نظامین پوزولماسی

مذهب ایله حکومتین ضعیفلنمه­ سی

خالقین دولته نسبت اینامی­نین آزالماسی

کؤلگه ­ده قورولان دولتین گوجلنمه سی

ساریدا عیش و عشرتین چوخالماسی

شاهزادالارین حرمده خوش کئچیرمکلری

حکومت ایله خالق آراسی­نین چوخالماسی

هر حالدا بیر سیرا بوگونکو مورخ و ادیبلر تاریخی آراشدیرمادا ایلک دولت – ملت یارانماسینی صفویه ­دن باشلاییرلار و صفویه اوچون تکجه ساسانی حکومتینی یاد ائده­رک بؤیودورلر. بیر سیرا دا تکجه شیعه­نین رسمی اولدوغونو عزیزله ییرلر و اونا اؤنم وئریرلر. او بیری طرفدن مداحلیق، روضه خوانلیق و تشیع صفوی ده بیر سیرا ادیبلرین اعتراض یئری دیر. آما آذربایجان خالقینی نظرده توتارساق ادبیاتین گلیشمه ­سی و دیلین رسمیتی بگه ­نیلیر. آما عثمانلی دولتیله ساواشلار بؤیوک بیر خطا ساییلیر.

   قضاوت ساحه­ سینده بؤیوک ده­ ییشیکلیکلر یارانیر: شرعی و عرفی قضاوت یارانیر. دیوان بیگی مقامی عرفی ساییلیر و اونا صدر رئیسلیک ائدیر. آما شرعی قضاوتده قاضی شرع میدانا گلیر و ماللالار صدر طرفیندن قویولورلار. شیخ الاسلاملار یارانیر و موقوفاتا اونا یئتیشیر. عئینی حالدا سندلرین ثبت و ضبطینه صدر ویا قاضی شرع­لر یئتیشیر و آلیش – وئریشلره تامغا یا مهر ووران اونلار اولورلار. بو سیستم رضاشاه دؤورونه قدر داوام ائدیر.

   اؤلکه­نین اداره­سی شاه الینده اولور، اؤلکه بئش بؤلگه ­یه بؤلونور و هر بؤلگه ده نئچه بالاجا ایالته بؤلونور و هر بؤلوم بیر خان الینده اولور. اصلینده بو زامان (شاه صفی نین زامانیندا) ایران - "ممالک محروسه­ ی ایران" آدلانیر. خان­دان کیچیک سلطان ساییلیر، سلطان ایکینجی درجه ­یه صاحب­دیر و خاندان یا والی­دان کیچیک­دیر. البته بیر سیرا بؤلگه­لر استقلال تاپاراق خودمختار سیستمینده اداره اولورلار.

    سلطاندان کیچیک داروغه آدلانیر، شهرین دولاندیرماسی اونون بوینوندادیر. عسس، کوتوال، محتسبی داروغه الی آلتیندا اولورلار. کلانتر شهرلرده و کدخدا کندلرده داروغه ایله یوکسک مقاملار و عادی خالق آراسیندا وظیفه داشییر. محتسب وزنلر و حساب ایشلرینی عهده­ سینه آلیر.

قوشوند ا قوروچو باشی، قوللار آغاسی، تفنگچی آقاسی، توپچی باشی، مین باشی، یوزباشی، اون باشی اولورلار.

صفویه هنری ایرانین پارلاق دؤوره ­سی ساییلیر. معمارلیق، رساملیق، خط، قالی توخوما، سفال دوزلتمه، پارچا ایشلری رواج تاپیر.

 شاه اسماعیل 916 قمری ده باشکندی هراتدان تبریزه کؤچورتدو. استاد کمال­الدین بهزاد دا هراتدان تبریزه گلدی و تبریز مکتبی­نین ایکینجی دؤوره­سی باشلاندی. صفویه­نین آردیندا قزوین و سونرا دا اصفهان مکتبی یارانیر. چوخلو معمارلیق هنری­نین شاه اثرلری اولان بینالار بو زامان یارانیر و بوتون شهرلرده اؤز ائتکیسینی بوراخیر.

  تامام ساحه­لرده چوخلو کتابلار یازیلیر: تاریخ، ادبیات و . . . طیب علمینده چوخلو کتابلار یازیلیر. طبیب لر جراحلیق ائدیر و مریضخانالاردا ایشله ­ییرلر. شهرلرده مریضخانالار دوزه ­لینیر و داوا – درمانلار ایشله­ نیلیر. داوا دوزلدن شرابدار آدی ایله تانینیر. محمد سبزواری زبده القوانین العلاج آدلی کتابی یازیر و مرات الصحت کتابینی اونون اوغلو غیاث الدین. بهاءالدوله ده باشقا بیر طبیب­دیر کی خلاقه التجارب کتابینی یازیر. بو زمانین ان شهرتلی و معتبر طب کتابی دستورالعلاج­دیر کی سلطان علی جنید خراسانی یازیر. عمادالدین ده بیر داوا دوزلتمه کتابی یازیر. رساله تریاک آدلی اثری ده کمال ­الدین یازمیشدیر.

   رساملیق و مینیاتور صفوی دؤرونده اؤنم قازانیر و رضا عباسی کیمی نقاشلار مکتب یارادیرلار. حتا بیر سیرا نقاشلار دولت طرفیندن باشقا اؤلکه­ لره گؤنده ­ریلیر او جمله­ دن محمد زمان نقاش روما گؤنده­ ریلیر تا غرب رساملیغیندا معلومات الده ائتسین. بو زمان چوخلو نقاشلار میدانا گلیر. بونلاردان شيخ زاده – سلطان محمد – خواجه عبدالعزيز – مظفر علي – سيد مير نقاش – شاه محمد   آقا رضا کاشي – معين نقاش – محمد قاسم تبريزي – حيدر نقاش – مير افضل توني – محمد علي تبريزي و مصور کاشي و باشقالارینی آد آپارماق اولار.

خوشنويسي هنری ده صفویه دؤورونده رواج تاپدی و یوزلرجه کتاب استنساخ اولدو. خط هنرینده بؤیوک خطاط لار عرصه ­یه گلدی او جمله­دن:  شاه محمد نيشابوري – دوست محمد هراتي – سيد احمد آهو چشم – عليرضا عباس تبريزي – ميرعماد قزويني و ميرزا شفيعادان آد چکمک اولار. تبریز خطاطلیق هنرینده بیرینجی یئری قازانیردی. تذهیب ایشلری ده دونق تاپیر و تذهیب ایشله­ین صنعتکارلار اعتبار قازانیرلار. قالی توخوماقدا شاه اسماعیلین بؤیوک ائتکیسی اولموش و چوخلو قالی توخویانلاری تبریزه توپلاییب اونلاری تشویق ائدیردی. شاه تهماسیب ده همین ایشی گؤرور. قالی­دان علاوه پارچا اوستونده نقش و نگار سالما دا رونق تاپیر و ان گؤزل پارچالار توخونور. آما معمارلیغا گلدیکده صفویه دؤورونون عمارتلری هله بوگون ده اؤز گؤزه ­للیگینی اوزه چکیر. اصفاهاندا قالان مچیدلر، میدانلار، کؤرپولر و بوتون ایراندا دوزه­لینن کروانسارالار بو ادعایا گؤزل اؤرنکلر دیر. اصفاهاندا میدان نقش جهان عئینی صورتده تبریزین صاحب الامر میدانینی اؤرنک گؤتورموش و بؤیوک بیر ایشئلده دوزلینمیشدیر. بورادا دوزه­ لینن گؤزه ­للیک دونیا توریستلری­نین دقتینی اؤزونه چکمکده­ دیر.

بونو اونوتمامالی کی بو زمان هم ایراندا تورک دولتی ایش اوستونده دیر، هم آنادولودا و هم هندده. صفویلر آنادولودا عثمانلی حکومتی ایله مذهبی اختلافی اولاراق همیشه ساواشدا اولموشلار، آما هند ایله یاخشی ایلگی قوروب و تجارت و آلیش – وئریشلری ده گونو گوندن آرتیردی. شاه عباس دؤورونده چوخلو صنعتکارلار و شاعیرلر ایران شاهیندان – شاه عباسدان ناراضی اولاراق هندوستانا گئتمیشلر و اورانین تورک سلطانی طرفیندن قارشیلانمیشلار. آذربایجان شاعیرلری او جمله­دن صائب تبریزی، تاثیر تبریزی، و یوزلرجه باشقا تورک سؤیله­ین شاعیرلر هند سارایینا گئدیب و ده یر قازانمیشلار. حتا فارس ادبیاتیندا هندی سبکی آدلانان سبک بئله شاعیرلرین طرفیندن یارانمیشدیر. غریبی، شاهی، خلیفه، ذوقی، فضولی، صادقی افشار، حبیبی، و یوزلرجه باشقا شاعیرلر

بونو دئمک گرکدیر کی ایران تاریخینده مذهب باخیمیندان اهل سنت چوخلوقدا اولموش و شیعه بیر اقلیت تشکیل وئرمیشدیر، آما صفویه زامانی ایراندا رسمی مذهب شیعه ­لیک اولور و بیرینجی دفعه اولاراق بؤیوک بیر اهمیت قازانیر. شاه اسماعیل بو مذهبه رسمیت وئره ­رک شاه عباس زامانیندا چوخلو عالیملر یارانیر و چوخلو مذهبی کتابلار یازیلیر. شاه عباس دؤرونده عالیم دئدیکده تکجه دین عالیملری نظره گلیردی و تاسوفله همین زاماندا چوخلو خرافات دا مذهبه قاریشیب و بیلیم دونیاسی یوخویا گئدیر؛ داها باشقا بیلیملر اونودولور و سارایین اوره ­یی نئچه سارایا گتیردیگی دین عالیمی ایله خوش اولور. شاهلارین دا گؤزو دارلیغینا سبب اولان ائله همین اعتماد اولور و بوتونلوکله دین اساس ساییلیر. بیر سیرا دالی قالمالار یارانیر. آنجاق ایران ادیبلری بونا اهمیت وئریرلر کی ایران ساسانیلار سیستمینی یاراتمیشلار و اؤلکه گئنیشله نیب و شاهنشاهی سیستم ایش اوسته گلمیشدیر. آما بوندان غافیلدیرلر کی ایرانین گئری قالماسی ائله بو زاماندان باشلاییر و شاهلار یئییب – یاتماغا و خوش کئچیرمه ­یه باشلارینی قاتیرلار و علما دا دینی ساخلاماقدا جور به جور ایشلره قاتیلیرلار.

   انقلاب اسلامی­دان سونرا صفویه حاققیندا ان چوخ مقاله­ لر یازیللمیش و چوخلو کتابلار چاپ اولموشدور. بونلارین هامیسی ائله بو بوجاقدان مساله ­یه باخمیشلار کی ایران عظمتینی یئنه الده ائتمیش و اؤلکه گئنیشلنمیشدیر. اونا گؤره صفویه دؤوره­ سینه بیر دؤنوش نقطه کیمی باخمیشلار. همین باخیشداندیر کی چالیشمیشلار صفویه­ نی تورک یوخ، بلکه ایرانی­تبار (نظرلرینده فارس) گؤرموشلر.

شاه اسماعیل تصوف شیوه ­سینده ده ­ییشیک لیک یاراتدی و اؤزو خانقاه دوزلده رک قاپیسینی هامی نین اوزونه آچدی. داها سؤزلر اؤرتوکده چیخدی و آشکارا دئییلمه یه یول تاپدی. شاه اسماعیل اؤزو مذهب و طریقتین باشیندا دایاناراق آزادلیقلار وئردی و باشقا طریقت لرده میدانا گلدی. آما شاه عباس بو طریقتلردن خوشو گلمه ییب و اؤزو بونلاردان بیر شئی دوشونموردو. اونا گؤره شاهچیلیغی رواج وئرمه یه چالیشدی و شاهسئوه ن لر گروهلارینی یاراتماغا جان آتدی.

تورکجه نثر یازیلاری صفویه دؤورونده داها آرتیق چوخالیر. بونون نه­ دن­لرینی آراشدیریرساق ایلک اؤنجه دولتی یازیلارین تورکجه اولدوغونو سایمالی ییق. شاه اسماعیل اؤزو و اونون یئورینده اوتوران شاهلار، تکجه سارایدا تورکجه دانیشماییرلار، بلکه مکتوبلار و فرمانلارینی دا تورکجه یازدیریرلار. بوگون ایران رسمی کتابخالاریندا اولان فرمانلار و مکتوبلاری نظردن کئچیریرسک اونلارجا یوخ، بلکه یوزلرجه تورکی مکتوبلار و یازیلارا راست گله جه ییک. هم ایرانین داخیلینده شاه اسماعیل فرمانلارینی تورکجه یازدیریر و هم باشقا قونشو دولتلرله آرالاریندا اولان یازیشمالار هامیسی تورکجه اولموشدور. بوگون بو فرمانلار و مکتوبلاری توپلاییرساق بؤیوک بیر مجموعه ایله اوز – اوزه گله­ریک کی تاسوفله بوگونه قدر بو ساحه­ده ایشله­نیلمه­میشدیر. بو ایش اساسلی بیر آراشدیرما ایسته ییر و اوندادیر کی یوزلرجه سندلر – بیتیکلر اوزه چیخاجاقدیر و دیلیمیزین رسمی اولدوغو و گؤزل دورومو بیلینه­جکدیر.

   شاه اسماعیل و اونون یئرینده اوتوران شاهلار ایله عثمان سلطانلاری آراسیندا چوخلو یازیشمالار اولموشدور او جمله دن شاه تهماسیبین یازیلاری بو ساحه­ده دقتی اؤزونه چکیر و بو یازیشمالا ین ساییسی دا آز دئییلدیر. بیلیرسینیز شاه اسماعیل آذربایجانین ان بؤیوک شاعیرلریندن بیریسی دیر و اونون الیازمالاری دا ایران و تورکیه موزه لرینده، هابئله روسیانین پترزبورگ موزه­سینده ساخلانیلیر. شاه اسماعیل دان اوچ شعر کتابی بوگون دونیادا تانینمیش و دونیا دیللرینه ده چاپ اولموشدور. آنجاق تاریخی بیتیک­لری هله آراشدیریلسا دا، بیزیم اوچون تانیش اولمامیشیق. شاه تهماسیب دا اؤزو بیر تورکجه شاعیردیر و تورکجه ایله عثمانلی سلطانلاریلا یازیشمالار اؤنملی­دیر. هابئله صفوی شاهلاری­نین چوخو تورکجه یازیلار اؤزلریندن یادگار قویموشلار.

باشقا بیر ساحه آشیقلاریمیزین سؤیله­دیگی داستانلار هم نثر و روایت اولاراق و هم شعرلری ادبیاتیمیزین گؤزل نمونه ­لری اولموشدور. بونلاری دقتله آراشدیرمالارا احتیاج دویولور و گنج یازارلاریمیزدان بئله گؤزله­ نیلیر کی بو ساحه­لرده قوللارینی چیرمالاییب و ایشله ­سینلر.

فارس یازارلاری بو زامانی – یعنی امیرتیمور و حتا ائلخانیلار دؤوروندن فارس ادبیاتی­نین دال اوتورماسینی تورکلرین بوینونا سالاراق، تورک ادبیاتینی دا پیسله مکدن ال چکمه­ ییرلر. آنجاق بیز بو ادبیاتین گؤزللیکلرینی آچیقلاماغا چالیشمالی­ییق. تورک ادبیاتی بو زامانا دک 500 ایل زحمت چکمیش و بؤیوک شاه اثرلر وئرمیشدیر. آنجاق بو اثرلردن غفلت ائدیرسک دوشمان بیزی ازمه ­یه فرصتی الدن وئرمیه ­جکدیر. بیزیم وظیفه میز دیلیمیز، تاریخیمیز و زنگین ادبیاتیمیزی تانیییب، اونو اوزه چکمک و اوندان یارارلانماقدادیر. صفوی دؤورونده فارس دیلی و ادبیاتی تورک دیلی­نین گوجلنم ه­سی و ادبیاتی­نین گلیشمه­ سی قارشیندا هئچ اؤزونو گؤسته­ ره بیلمه­ دی و حتا اونلارجا فارس شاعیرلری اؤز آنادیللریله برابر تورک دیلینده شعر دئمه یه باشلادیلار و بو زامان شیرازدا، اصفهاندا دا تورک دیللی شاعیرلر میدانا گلیر و باشقا سؤزله دئمک اولور تورک شاعیرلر ایرانین هر یئرینده اؤز اصل – نسب­لرینه قاییداراق تورکجه شعر سؤیله ­مه­ یی فخر ساییرلار او جمله ­دن نشاط اصفهانی،    . . .    . . .

فارس دیلینده یوزلرجه تورک سؤزجوکلری داخیل اولور و بوگون فرهنگستان زبان فارسی بو کبکبه و دبدبه­ سیله هله ده بیر سؤزجویو چیخارماغا قادر اولمامیشلار. آخی قاشیق، بشقاب، پلو، پلو، آش، قیمه، قورما، دولما، یئرینه نه قویا بیلرلر؟! خانه، اوتاق عوضینه هانسی کلمه ­نی یارادا بیلرلر؟ و یوزلرجه گؤزل تورکجه کلمه­لر فارس دیلینه داخیل اولموشدور کی هر گون و هر ساعات ایشه آپاریرلار مثلا خانیم، آقا و . . .

البته اونوتماییریق کی شعر و مکتوبدان علاوه، بیزیم باشقا کتابلاریمیز دا اولمالی­دیر، طب، فیزیک، شیمی و باشقا قونولاردا دا بیزه کتابلار لازیمدیر، آنجاق بونلارین یئرینی دولدورماق هله ده بوینوموزدادیر.

البته بو زاماندان نوحه کتابلاری دا رونق تاپیر و یوزلرجه مذهبی داستانلار و اماملار اوچون مرثیه­لر یازیلیر. ادبی و عرفانی شعرلره شرحلر یازیلیر و اوست – اوسته دیلیمیز انکشاف تاپیر. رساله­ لر تورکجه یازیلیر. تذکره­ لر یازیلیر و تورک دیلی نثر ساحه­ سینده گلیشیر. بونلارین یانیندا مختارنامه ­لر، مصیب نامه ­لر و . . . یازییا آلینیر. هامیدان آرتیق چوخلو لغت و فرهنگ لغت لر یازیلیر و بو اؤزو دیلیمیزین گلیشمه ­سینه بؤیوک بیر سنددیر.

شاه اسماعیل ایکی مساله یه اؤنم بسله ییردی: بیری شیعه­ لیک و بیری ده تورک دیلی. آنجاق هر ایکیسینده ده غلبه ­لیک­لر الده ائتدی.

عئینی حالدا شعر ساحه ­سینده ده بؤیوک ظفرلر الده ائتدی. مثلا تورک شعر فورمالاری ادبی ساحه ­ده میدان تاپدی و قوشما، گرایلی اونون اؤز دیوانیندا یئر قازاندی:

هرکیم شیخ صفوی‌نین امرینی توتماز   یورلور بویولدا منزله چاتماز

غیر ملت اونا اعتبار ائتمز                    جمله عبادتین باشی دیر توحید

شاه اسماعیل سلطان مراد و سلطان سلیم ه یازدیخی مکتوبلار تورکجه­دیر.

    صفوی دؤورونده یوزلرجه تورکو سؤیله ین شاعیرلر میدانا گلیر او جمله دن: مولانا غریبی، شاهی، خلیفه، مولانا ذوقی تبریزی، مولانا فضولی، صادقی افشار و ملک الشعرا حبیبی شاه اسماعیل ساراییندا اولاراق تامام شعرلری تورکجه ­دیر و فارسی شعری یوخدور. یئنه ده محمد امین سلطان ترکمان، محمد مؤمن بیگ، مولانا کلبعلی راغب تبریزی(اؤلوم: 1002ق)، عقیقی شروانی، قاضی اعرجی مراغی، صادق بیگ افشار تبریزی (صادقی)، و یوزلرجه شاعیر سارایدا یاشاییر. صادقی­نین هم تذکره­ سی مجمع ­الخواص و هم غزللر دیوانی واردیر، عئینی حالدا سارایین بؤیوک رسّامی، کتابخاناداری دیر. سارایدا اوزانلارین اولدوغو انکار ائدیلمز بو قونودور و آشیق قوربانی، آشیق امانی (عئینی حالدا بؤیوک شاعیردیر)، و باشقالاری سارایدا یاشاییب یارادیرلار. حقیری، فردی اردبیلی (دیوانی بریتانیا موزه سینده م وجوددور)، فضولی، محمد بن حسین کاتب نشاطی شاعر (944ق/ 1539م ایلینده ملاحسین واعظ کاشفی­نین روضه الشهدا اثرینی تورکجه یه چئویریر. بو ایشی شاه تهماسیبین دستورو و قاضی خان ساری شیخ – حاکم شیراز تشویقی ایله گؤرور)، روحی انارجانی ، صائب تبریزی(1016-1086ق)، قوسی تبریزی، تاثیر تبریزی، صالح تبریزی، محمد تقی دهخوارقانی تبریزی (اؤلوم: 1093)، درویش مثلی، چلبی تبریزی، شاکر شیروانی، مرتضی قلیخان، محمد حسین روانی (سعدی نین گلستان کتابینی 1068ده تورکجه­یه چئویردی. بو الیازما تبریزین ملی کتابخاناسیندا واردیر)، میرزا چلبی تبریزی، محمد مهدی تبریزی (بیر فرهنگ لغت تورکجه – فارسیجا و بیر گرامر اثری یازمیش – 1198ده بیتیرمیشدیر). شاعیرلرین آدینی سایسام نئچه صفحه نی تکجه آدلاری توتار، آنجاق بونلارین درین دوشونجه لری، شاعیرانه سؤزلری اوخومالی و لذت دویمالی دیر. بیز بونلاردان غافیل قالمیشیق. هله مینلرجه الیازمالار کتابخانالاردا توز آلتیندا باسدیریلی قالمیش، بیر ملی عزم و اراده ایستیر تا بونلاری اوزه چیخاریب خالقیمیزین الینه چاتدیراق.

صفوی شاهلاری­نین هامیسی تورک ایدیلر. سانسون فرانسوی   ۱۶۸۴ و ۱۶۹۵ ایلری آراسیندا ایراندا یاشامیش و یازیر: ایرانیان معمولاً پادشاه را با این الفاظ ترکی مورد خطاب قرار می­دهند: «قربان اولیم، دینیم ایمانوم پادشاه، باشوا دونیم.» حتی سلطان حسین صفویه «یاخشی­دیر» لقبینی وئرمیشلر چونکی اونون دیلینده وورد اولان بو سؤز ایدی و هر یئرده و هر سؤزون قارشیندا دئییردی: «یاخشی­دیر»، ایتالیالی سیاح پیترو دلاواله شاه عباس ین سارایینا داخیل اولدوقدا شاه اونا دئییر: «خوش گلدین، صفا گلدین». دلاواله یازیر: "شاه با من به ترکی صحبت کرد و من خلاصه وار شرح سفر خود را داده به سئوالات وی جواب دادم. ….وقتی که من حرفم را تمام کردم شاه به زبان فارسی و بصورتی بسیار واضح و فصیح مطالب را به حاضرین بازگو کرد، چنان که او عادتاً این کار را می کند".

بئله ­لیکله تامام سندلر گؤسته ­ریر کی تبریزدن توتوب اصفهان، شیراز، لرستان و بوتون ایران تورکجه دانیشیرلار. قوشونون دا دیلی تماملیقلا تورکجه دیر. مکتوبلار دا هامیسی تورکجه یازیلیردی. میرزا تقی نصیری القاب و مواجب دوره ­ی صفویه (1731 ایلینده) یازدیغی کتابدا بئله دئییر: «صاحب این شغل می­باید منشی بی عدیل و او را مهارت تمام از علم انشا و بلد زبان پادشاهان و دستورات و آداب سلاطین جهان و بهر زبانی از عربی، و فارسی و ترکی آشنا و مربوط باشد.»  

سیاح پرتقالی تنریرو  ۱۵۲۳ ایلینده تبریز باره سینده «در این شهر ترکی زبانان زندگی می کنند». 50 ایل سونرا ونیزلی سیاح آلساندری ۱۵۷۰ ایلینده یازیر: «اهالی تبریز ترکمن و کولی هستند».  بیر سیرا فارس ادیبلری 1600 ایللرینده تورک دیلی-نین شیرازدان و کاشاندان حذف اولماسیندان دانیشیرلار. اما اصفهان هله ده تورک دیلینده دانیشماغینا فخر ایله توخونور. اصفهاندا چوخلو تبریزلی اولاراق تبریزلی اولماق فخر ساییلیر.

کرملیت، قایناقلاری ۱۶۰۷ ایلینده  قزوین باره سینده یازیر: «زبان گفتگوی مردم نه ترکی و نه فارسی (بود)، اما همه ترکی می فهمیدند و فارسی نیز می دانستند».  

ایرانین باشقا ایالت­لرینده ده دوروم بئله ایدی. پرتقاللی لار 1515 – 1525 ایللری آراسیندا لارستان دا قیزیلباشلارین وارلیغینی گؤرموشلر و پرتقاللی سیاح تنریرو همان ایللرده شیرازدا تورکجه دانیشدیقلاریندان دانیشیر. ویلم فلور صفوی دؤورونده تامام ایراندا تورک دیلی­نین وارلیغی تأیید اولور. حسن جوادی دئییر: سارای، قوشون و خالق کوتله سیندن علاوه مدرسه­لر و دادگاهلاردا تورکجه دانیشماغی دا آرتیرماق اولور.

 ۱۶۰۱ ایلینده یعنی 100 ایل شاه اسماعیلین تاج قویماسیندان سونرا  کرملیت یازیر: "در اصفهان زبان ترکی معمولا صحبت شده و همه آن را می­فهمند و شاه و رجال و سربازان بدان تکلم می کنند".

   سؤزومون سونوندا بونو آرتیرمالی یام: بوگون شهریور آیی نین 12سی دیر و 75 ایل بوندان اؤنجه غیرتلی آذربایجان خالقی شاه رژیمی نین قارشیندا آیاغا قالخیب اؤز آنادیلی نین رسمی اولماسینا امضا آمیش، 12 شهریورده ایران خاقلاری نین اساس آزادلیغیندا آذربایجان خالقی اؤز مقدراتینی الده ائتمک اوچون دیلی ­نین و خالقی­نین آزادلیغینا گؤره اؤز مانیفستینی امضالامیش و امپریالیستلرین، فاشیستلرین قارشیندا اؤز ایستک­لرینی سؤیله ­میش و سیدجعفر پیشه ­وری­ نین رهبرلیگی ایله ایران خالقلارینا دا یول گؤسترمیشدیر؛ آنجاق بیر ایل سونرا امپریالیستلرین یاردیمی ایله شاهنشاهی قوشونو آذربایجانیمیزی قابا بله ییب و خالقیمیزین اساس ایسته یینی پوزموشدور. بیزه بوگون بورج دور تاریخیمیزی دقتله اوخویوب و تاریخیمیزه آگاه اولاق و بیرینجی بشر حقلریندن اولان دیل آزادلیغی و اؤز سرنوشتیمیزی تعیین ائتمه­ ده باشقالارینا باش اگمه ­یک. من سؤزلریمین سونوندا ائشیدنلردن ایسته ییرم تاریخیمیزه دقتلی باخماقلار، گله جه ییمیزه درس آلاق. دیلیمیزی قوروماقلا اؤز وارلیغیمیزی و شخصیتیمیزی قورویوروق.

                                                                  ساغ اولون، گئجه ­نیز خئیرده قالسین.

 

قایناقلار:

رسول جعفریان، ۱۳۷۸، صفویه از ظهور تا زوال، تاریخ ایران اسلامی، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.

رحیم‌لو، یوسف، ۱۳۹۳، ایران در عصر صفویه، تاریخ جامع ایران، تهران  ، صص ۶۸۵–۷۸۱  .

صفاکیش، حمیدرضا، ۱۳۹۰ صفویان در گذرگاه تاریخ  تهران  انتشارات سخن

مینورسکی، ولادیمیر ، 1368، سازمان اداری حکومت صفوی: تحقیقات و حواشی و تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرةالملوک ، ترجمه  مسعود رجب‌نیا به کوشش محمد دبیرسیاقی تهران: انتشارات امیرکبیر.

- دکتر ذبیح الله صفا،  1363، تاریخ ادبیات در ایران، جلد چهارم، تهران.