قیزیل قلم آذر      Qizil Qelem

تورک ادبیاتیندا غریب نامه اثری نین اولان موقعیتی، فارس ادبیاتیندا مثنوی معنوی ایله توتوشدورولور. غریب نامه بیر الیازما اوزوندن کؤچوروله رک م. کریمی نین تشبثو ایله کئچن گونلرده تبریزده نباتی یاییملاری طرفیندن چاپ اولوب یاییلدی. آنجاق بو کتابا بالا بیر نظر سالماق، چوخلو مساله لری آیدینلادا بیلر. ایلک اؤنجه دئمه لی یم عاشق پاشا 7جی عصرین شاعیری دیر و اونونلا مولوی آراسیندا گؤروشمه احتمالی دا وئریلمیشدیر. عاشق پاشانین ائولادلاری نین قبری تبریزین اطرافیندا اولان "خسروشهر"ده متبرک بیر مکان کیمی ساخلانیلیر.

شبهه ­سیز آذربایجان تصوفو اسلامی باخیشلارلا گلیشمیشدیر. بونونلا بئله کی اسلامدان اؤنجه تورک کولتورونون او جمله­ دن شامانیزمین ائتکیسینی اونوتماق دوز دئییلدیر؛ آما تصوفون اساسلاری آذربایجان ادبیاتیندا قرآنین تعلیماتی و اسلام احکامیندان آلینمیشدیر. چوخلو غرب مستشرقلری نین اینامینا قارشی اولاراق نو افلاطونی، مسیحیت و گنوس عنعنه­ لری بیزیم تصوفدا رول اوینامامیشدیر. بلکه مسلمان ملت­لرین تاثیری داها چوخ اولموش و بیر بیرینه وام وئریب وام آلمیشلار و بو دایره­دن ائشیگه چیخمامیشلار. آنجاق تصوف تکجه اسلام تاثیری آلتیندا و یئرلی کولتور نتیجه سینده سایماق داها دوزگون دور.

دوزدور کی آذربایجان دا اولان تصوف نئچه نه­ دن­لره گؤره کئچن یوزایل سوره سینده آچیقلانمامیش قالمیش، آنجاق آز اولورسالار بئله آراشدیرمالار درین و علمی یؤنلرله ایره ­لی گئتمیش، یئنه تاسوفله ایراندا یاییلمامیشدیر. بو آراشدیرمالاردان آلدیغیمیز بیزه آیدینلادیر کی آذربایجاندا تصوفون تاریخ و درین کؤکلری واردیر و بو زنگینلیک بیر سیرا اصطلاح و دئییم لرین یارانماسینا سبب اولموشدور. بو دئییم­لر حتا تورک شاعرلر طرفیندن فارس ادبیاتینا دا داخیل اولموشدور. آما تورک ادبیاتی­نین یاساق اولدوغونا گؤره بئله تصوّر یارانمیشدیر کی تورک ادبیاتینا باشقا دیللردن داخیل اولموش و اؤزوندان قایناقلانان دئییملر دئییلدیر . اینانیریق کی مسلمان ملتلری بیر بیریندن اؤیره­نیب و اؤیره ­دیبلر؛ آنجاق بو، او معنادا دئییلدیر کی تورک ادبیاتی تماما تاثیر آلتیندا قول – قاناد آچمیش ساییلماغا میدان وئریر. دوغرودور هله آذربایجان ادبیاتیندا چوخلو اثرلر یاییلما امکانی تاپمامیش و بئله فکرلر هله ­لیک یاییلیر و طبیعی بیر دورومدور. یاخین گله­ جکده بئله اثرلرین یاییلماسی نظرلری دییشمه ­یه امکان یاراداجاقدیر. بو اثرلردن بیری همین الینیزده اولان غریب نامه ­دیر.

غریب­نامه اون بؤلومدن عبیارت بیر اثردیر کی هر باب دا اون داستان دئییلیر و شرح ائدیلیر. هر بیر داستاندا توکدن اینجه تصوف قونولاری آچپیقلانیر و یوزلرجه اخلاقی، فلسفی و حکیمانه سؤزلر اورتایا گلیر.

بو اثردن بحث اولونان قونولار او قدر الوان و چوخدور کی اونلارین یوزدن بیرینه ده بورادا اشاره ائتمک اولا بیلمز. آما اساسلی موضوعلاردان محبت و عشق موضوعو گؤزه چارپیر. بو ساحه­ ده عاشق پاشانین دوشونجه عالمی ایله اوز اوزه گلیریک. اونونجا عرفان ایکی بؤلومدن عبارتدیر بیری دوغال عرفان­دیر کی سئوگی اوندا سئوگی واجب و گرکلی ساییلیر، باشقا عبارتله دئسک اوندا جبر واردیر. ایکینجی سئوگی اختیاری ساییلیر و طبیعی عرفاندان یوکسک دورومو قووزانیر. بورادا سئوگی اراده ایله و اختیارلا الده ائدیلیر ، عئینی حالدا ایثار و عوضی اولمایان بیر عمل ایله اولا بیلیر.

سئوگی­نین اوچ مرحله­سی نظرده توتولور: محبت، شوق و سئوگی. سئوگی محبتین چوخلوغوندا اورتایا گلیر و عاشق پاشانین نظریجه سئوگی بیر محبتدیر کی حددن یوخاری قالخمیش، داها دوزونو دئسک: سئوگی محبتین اولقونلوغودور.

شاعیریمیزین دئدیگینه دایاناراق عارف سئومه ­یه و سئویلمه­ یه نیازی واردیر. بورادا عاشقدن علاوه معشوقون دا اؤزه­للیکلری آراشدیریلیر. معشوق بیرینجی نوبه­ده، تکلیک دوستاغیندان قاچما و آزاد اولماقدان ایره­لی گلیر. حق سئور عاشق همیشه اوزوگولر، آلنی آچیق و اوره­یی خوش بیر کیمسه ­دیر. او، بوتون وارلیغا و دونیایا عاشقدیر؛ لازیم گلیرسه ده سئوگی نین برکتیندن جان وئرمکدن ده قاچماییر.

عاشق پاشایا گؤره، تصوفده اولان دئییملرین هامیسی قرآندان آلینما اصطلاحلاردیر او جمله­ دن تجلّی، نفس، نور، سرّ و باشقا دئییم­لر و سؤزجوکلر اسلامین اصللری و قرآنین حکملرینه اساسلانیر. اونونجا سئوگی بوتون یارانیشی احتوا ائدیر و هئچ بیر یارادیلمیش تانری­نین سئوگیسیندن بوش دئییلدیر.

انسان روحو اؤز اصلینه قایتماغا مشتاقدیر، تکجه سئوگی قول – قانادیله اوچوشا گلیب و اتصالا چاتا بیلر. عاشق ایله معشوق بیر – بیرینه چاتدیقدا کیمسه عاشق کیمدیر معشوق کیم بیلمز.

معشوق عنایت ائتمه­یینجه سئوگی ظهور ائده ­مز و عاشق اؤزونو تاپماز. انسانین یارانماسی­نین سرّی بودور کی حق اؤزونو گؤرمک ایسته ­میش بونا گؤره "انسان، حق جمالی­نین گوزگوسودور" عبارتی دیله گلیر. ویاخود هر کس اؤزونو تانیدی تانرسینی تانیدی.

عاشق پاشانین قاریشدیغی بحثلرده بیری محبت ایله معرفت آراسیندا اولان ایلگی باشقا بیر بحث قونوسودور. بیر سیرا عارفلر محبتی معرفتدن اؤنجه بیلیرلر و بیر سیراسی دا معرفتی قاباقدا ساییرلار. عاشق پاشا محبتی معرفتدن قاباق اولدوغونون طرفداری­دیر؛ اونون نظریجه محبتسیز معرفته ال تاپماق اولماز. او دئییر محبتین سونو، معرفتین اوّلی­دیر. یئنه بایزید کیمی اینانیر کی محبت­سیز معرفت اولا بیلمز. بو ساحه­ده شهاب الدین سهروردی ده بونا اینانیر.[1]

عاشق حقینده سؤیله­ نن شعرلرین ساییسی غریب نامه­ده داها چوخدور. بونلاردان نئچه بیت گتیرمک سؤزوموزه ده­یر وئریر:

عاشق پاشا عشق گلمه­لی­دیر اؤیرنمه­ لی یوخ – دئییر. او، سئوگی نین مختلق یؤنلرینی آراشدیریر و اوخوجونو دا سورغو ایله بحثه چاغیریر. اونون نظرینده عشقدیر کی انسانی گولدور و انسانی آغلادیر؛ عشقدیر فلکیم دولانماسینا سبب اولان؛ عشقدیر گونشی ایشقلاندیریر و ایشیق پارلاییر. عشق عقله بیلیم اؤیره­دیر و اورکلری دؤیونتویه سالیر، قانی دامارلاردا دولاندیریر و بئله بئله سؤزلرله عشق اوچون مینلر دلیل گتیریر:

او "قد شعفها حُبّا" روایت ائده ­رک، شوق و شادلیغی محبتدن سونرا لازیم بیلیر و عشقه یاخینلاشماغی بیلدیریر و عشقی دیل ایله سؤیله­مک اولمادیغینی دئییر:

دیل ایله اولماز میسر عشق اره

عاشقی معشوق گرک کندی چاخا

دوزگون عاشق اوچون کفر و دین معناسیزدیر، عاشقه اؤنملی اولان معشوقدور:

عشق ارینه کفر و دین قایغوسو یوخ

عشق اری معشوق اوچون دیندن چیخار.

بئله ­لیکله اونون یاشاییشا باخیشی شادمانلیقلا و اورگی آچیقلیقلا مومکوندور. غریب­ نامه ­ده یارانیشین هدفی، یاشاییشین هدفی عشق اولدوغونو بیلدیریر و نه­ دنی ده عشق­دیر. غریب ­نامه ­ده یوز داستان سؤیله­ نیرسه مینلر قونو آچیقلانیر و هر بیر بیتده باشقا بیر موضوع و یئنی بیر سؤزلر اورتایا گلیر. حکیمانه سؤزلر دئییلیر و یوزلرجه قرآن آیه ­لرینی گتیریب تفسیر ائدیر و اؤز سؤزلرینه دایاق ائدیر. بو بالاجا فورصتده غریب ­نامه­ نی آراشدیرماق مومکون دئییلدیر، بلکه باشقا بیر مستقل کتابدا بو ایشی داها یاخشی اولسون.

غریب نامه­ده عاشقِ حقیقی معنالانیر. دوزگون عاشق جهنم قورخوسوندا ویا بهشت هوسیله تانرییا عبادت ائتمیز، بلکه محبت و عشق اونو عبادته چکیر. عاشق پاشایا گؤره تانرینی بهشت و جهنمه گؤره عبادت ائد­ن تکجه اؤزونو گؤرور، اؤزونو بگه ­نیر. او بیر عارف­دیر کی تانریدان باشقا بیر شئی گؤرمور و هئچ شئیی گؤرمور مگر تانرینی اوندا گؤره بیلیر.

عاشق پاشا گؤز­للیک شاعری­دیر، ان الله جمیل و یحبّ الجمال. او گؤزللری ده مستانه تعریف ائدیر، گؤزللری گؤردوکده شووقا گلیر، آیاق یئره چیرپیر و مستانه شعر سؤیله ­ییر. بو زمان سانکی یاشاییشین سویوندان ایچمیش و الهی بیر سئوگی­دن و انسان سئوگیسیندن دانیشیر. او انسانی اؤیور و بئله دئییر کی مجازی عشق ایله خالقی الهی عشقه جکمک اولار. خالق مجازی عشقی تانییر، بو طریق ایله الهی عشقی دا تانیتدیرماق اولار. او بئله­ لیکله حتا تجلی، ظهور ، حلول و اتحاددان دانیشا بیلیر. عاشق پاشا بو آیه­ نی: "من عرف نفسه فقد عرف ربه" تفسیر ائده ­رک انسانلاری اؤزونه چاغیریر و نفسلرینی تانیماغا راغب ائدیر. شاعر بونا اینانیر کی انسان او زمان گؤزلدیر کی تانرییا بنزه­ییر. انسانین ذاتی، الهی و گؤیدن گلمه­ دیر. آما نه یازیق کی اؤز ده ­یرینی و حرمتینی تانیماییر. تانری انسانین اؤز ایچینده ­دیر، انسان حق اسطرلابی­دیر. بئله ایناملار چوخلو عارفلرین نظریله بیردیر، آما بیر سیرا ائله سؤیله­ییر کی دار آغاجینا قووزانیر و بیر سیراسی­نین دریسی سویولور. آما عاشق پاشا ائله سؤیله ­ییر کی خالق دا اونو بیه نیر.

او دئییر: "کؤنول حق خزینه ­سی­دیر و اعضایی عبادته دعوت قیلور" و آرتیریر:

هم محبت، هم حیا، هم دوغرولوق

عقل ایله بونلاردا یوخدور آیریلیق.

او عقل و اوسو تعریفله ییر و انسانلارین بگه نیلمز داورانیشلارینی عقل و اوسلا اولمادیغینی سؤیله ییر. او، پیس اخلاقلاری او جمله دن کبر و کینه، حسد، خشم و بخل و جهل و . . . عقلدن اوزاق ساییر:

کبر و کینه، فسق، انکار و ریا

نفسله بونلاردیلار عقلی سایا

بخل و زرق و خشم و جهل و هم حید

دون و گون نفسه قیلور بونلار مدد

هم کفر، و هم مکر و حیلت هم غضب

نفسه بونلار یار اولوبدور روز و شب

اونون حکیمانه سؤزلری بوگونون فیلسوفلاری نین گونلوک بحث لری نین قونوسودور. کلام حقینده دئدیگی کلام انسانین حیوانلارا امتیازی دیر سؤزو بحث موضوعو اولور و قرآن کلامین ان گؤزل نمونه ­سی اولاراق سونونجو معجزه تانینماسی باره ­ده بحث ائدیر و تفسیر آچیر. بونون آردیجا دیللره اشاره ائدیر و دیللری مقدس ساییر. سونرا تورک دیلینه یاناشیب و اونون حقینده گؤزل دانیشیقلار آپاریر. بو سؤزلر دیلیمیزین تاریخیندن ده ­یرلی سندلر کیمی اؤنملی­دیر. او بیر اخلاق شاعری­دیر و اسلامدان آلدیغی تعلیمات اساسیندا اخلاقی خالق آراسیندا یاییر. انسانلار آراسیندا قارداشلیق و یاخشیلیغی یایماغا چالیشیر و ملت لر ایچینده ساواشلارا سون قویماق اوچون الیندن گله­نی اسیرگه­مه­ییر. عئینی حالدا یوزلرجه قرآن آیه لری، روایتلر و حدیثلر اوزه­ رینده بحث ائدیب، تفسیر آچیر. بو ساحه­ده غریب نامه ده­ یرلی بیر آراشدیرمالارا لایق گؤرونور، اوموروق بو اثرین یاییلماسی بئله چالیشمالارا میدان آچسین. انشالله!

[1] مجموعه آثار شیخ اشراق، ص 286.