قیزیل قلم آذر      Qizil Qelem

بو شعر شاه اسماعیل خطایی دن دیر. خطایی نین شعرلری آهنگلی، ذوقا گتیره ن و اوره یه یاتان دیر. عئینی حالدا اونلاردان شنلیک، نشاط و ایگیدلیک قوخوسو گلیر. حتا یار اوچون یالوارمالاری دا ایگیدجه سینه دیر. بونو دئین ادیبلر داها چوخدور. هر کیم خطایی نین شعرلرینی اوخویوب، بئله فیکیرلری قبول ائدیر.

شاه اسماعیل خطایی بوتون ایران و آذربایجان تاریخینده اؤنملی بیر رول اوینامیش و تورک دیلی – ادبیاتیندا دا ان مهم نقشی اولموشدور. او، آذربایجان امپریاسینی باشدان یاراتمیش و چوخلو کیچیک اؤلکه لری بیرلشدیره رک گوجلو بیر اؤلکه یاراتمیشدیر. شاه اسماعیل آتا – باباسی نین متصوف جرگه سینی بیر حکومت باشیندا چیخاراراق ایران تاریخینده یئنی بیر مرحله نی ایره لی گتیرمیشدیر؛ ائله بیر مرحله کی دوست و دوشمن هله ده اونون بیانیندا ال – آیاق چالیرلار. آنجاق بیز آذربایجانلی لار اوچون داها اؤنملی بیر شخصیت ساییلیر، چونکی شاه اسماعیل حکومتدن علاوه بیزین دیلیمیزی و ادبیاتیمیزین دیرچلمه سینده ده بؤیوک آددیملار گؤتورموش و تورک دیلی نین تامام ایراندا رسمیت تاپماسینا امضا آتمیشدیر. بونونلا برابر اؤزو اوچ اثر تورکجه یاراتمیش و یوزلرجه شاعیر و تورک سؤیله ین عالیم لره میدان وئرمیشدیر. آنجاق تاسوفله همان گوجلو شاهین دؤورونده استعمار دا گوجلنمیش و تورک دونیاسینا بیر تفرقه سالماغا موفق اولموشدور، او دا ایکی بؤیوگ توک امپریاسی – ایران ایله عثمانینی بیری بیری نین جانینا سالمیش و مذهبی فرقلر باهاناسیلا بیر – بیری نین قانین تؤکمه یه تشویق ائتمیشدیر. یوخسا بوگون دونیانین یاریسی اسلام بایراغی آلتیندا و تورک دونیاسیندان ساییلیردی.

   شاه اسماعیل 892 ایلینده دونیایا گلدی و یئنی یئتمه چاغلاریندان قیزیلباشلارلا اؤز قیامینی باشلادی و فئودالی حکومتلری آرادان گؤتوروب، 907جی قمری ایلینده شاهلیق تاجینی باشینا قویدو. اونون بؤیوک باباسی شیخ صفی الدین اردبیللی (630 – 710) ایللری آراسیندا بیر صوفیانه حرکت یاراتمیش و خالقین رهبرلیگینی بوینونا آلمیشدیر. بو یؤیوک فقیه و عالیم تورکجه دیلینده شعرلر یازمیش و دانیشیقلاری قارامجموعه آدلی کتابا توپلانمیشدیر. اونون نبیره سی اولان شاه اسماعیل بؤیوک باباسیندان هم دینی دهبرلیگی و هم معنوی – شاعیرلیک دهبرلیگینی میراث گؤتورموشدور.

شاه اسماعیل دان دانیشماق ایسترسک گرک اونون اثرلرینه آیری – آیری بیر واخت آییراق. اونون ایشلری تاریخ باخیمیندان ، ادبی باخیمیندان و قویدوغو ایزلر جهتیندن بونا لایق دیر کی درین اوخوماق و درک ائتمک گرکیر. شاه اسماعیل فرمانلارینی تورک یازیر و تورک دیلینی رسمی دیل کیمی ایشلتمه یه چالیشیر. اوندان علاوه، او ساواش میدانیندا الینه ساز آلیب و ایگیدلری شعر ایله هاوالار ایله ساواشا هیجانلادیردی، باشقا سؤزله دئسک آشیقلیق هنریله ساواشلاردا ایگیدلیک و جسارت یارادیردی. اونا گؤره نئچه ساواشدا عثمانلی قوشونوندان نئچه قات آز اولان قوشونلار اونلارا غلبه چالیر. آنجاق سون ساواشیندا دوشمن توپ – تفنگه تجهیز اولدوغو و نئچه برابر قوشون سایی سی دولاییندان سیناغا اوغراییر. بو ساواش – چالدیران ساواشینا مهروفدور. بو ساواشدا عثمان قوشونو تبریزه قدر گلیر. آما آذربایجانلی لار اونلارا هئچ اوز وئرمه ییر و ناچار قالاراق تسخیر ائتدیکلری توپراقلاری بوشلاییب قاییدیرلار. همین ساواشدا، شاه اسماعیلین سئوگیلیسی ده توتوقلانیر. بو ائله بؤیوک ضربه گنج شاها وورور کی داها افسرده لیک توتور و عمرونون سونونا قدر داها هئچ بیر ساواشا فیکر ائتمه ییر.

شاه اسماعیل کی نئچه – نئچه اؤلکه لری الینه کئچیرمیشدی، داها ساواشا گیریشمه ییب و اؤلکه نین آوادانلیغی و خالقین رفاهینا فیکیرله شیر. شعر یازیر، خطاطلیق و رساملیق ائدیر و نهایت 930جو ایلده دونیادان کؤچور. او شعر ده خطایی تخلص ائدیر و غزللر دیوانیندان علاوه ایکی مثنوی ده یازیر: ده نامه و نصیحت نامه. شاه خطایی نین یازما اثرلرینی آراشدیرمالار اونون تورکجه یازدیغی مکتوبلار دا اؤنملی یئر آلیر. او، قونشو اؤلکه لرین سلطانلارینا، اوروپا شاهلارینا مکتوبلارینی تورکجه یازیر. بوندان علاوه اؤلکه ایچینده فرمانلارینی دا تورکجه یازیر و سردارلارینا تورکجه مکتوبلار یازیر. هر حالدا گنج شاه خالق ایچینده هم مذهبی بیر رهبر کیمی، هم بیر شاه کیمی، عئینی حالدا گؤرکملی بیر شاعیر و صنتکار کیمی ده محبوبیت تاپمیشدیر. اونون یاشاییشی اساسیندا نئچه – نئچه داستانلار قوشولور، آشیقلار اونا شعرلر قوشور و حتا اونون شعرلرینی سازدا چالیب اوخویورلار. شاه اسماعیل ساراییندا شاعیرلر، صنتکارلار توپلوسوندا نئچه آشیق دا حضور تاپیر او جومله دن آشیق قربانی و آشیق امانی نی سایماق اولور. بو ایکی آشیغین شعرلرینده نئچه شعرلر شاه اسماعیلا خطاب یازیلمیش و حتا شاه خطایی آدینا هاوالار بسله دیلمیشدیر.

   شاه اسماعیل ساراییندا ملک الشعرا حبیبی، طفیلی اردبیلی، کشوری تبریزی، صادقی افشار، امانی یاشاییب یارادیرلار، حتا اوزاقدا قالان مولانا فضولی ده شاه اسماعیلا حؤرمت قویاراق اثرلرینی اونون آدینا باغلاییر. شاه اسماعیل وئرگی لری آزالدیر، آوادانلیقلارا اؤنم بسله ییر، امنیتی چوخالدیر و بئله بئله ایشلرله ده خالق آراسیندا سئویلیر و اونا بیر ناجی – آزاد وئریجی شاه کیمی باخیرلار.