دیلیمیزین گؤزه للیک لری و اؤزه للیک لری – 11

م. کریمی

دانیشیق متنی

1/8/1400

تورک دیلی نین فرهنگستانی قورولمالی دیر.

 

     دیلیمیز، تاریخ بویو بوگونکو ایراندا یاشاییب یارادیبدیر. بو دیل اؤزویله مدنیت لر یارادیب، گوتتی لر، هورری لر، آراتتی لر، اورارتولار، ماننالار، مادلار اؤز کوکلرینی بو دیل اساسیندا قوروب و دیلیمیز اؤزونو قورویوب ساخلاییبدی.ر. بو مدنیت لرین اصیل یئری آذربایجان اولموشدور، دیللری بیزیم دیلین کؤکلری ساییلماقدادیر. هله ده ماننالارین، ساکالارین، هورری لرین و گوتتی لرین بینالاری نین فونداسیونو یوردوموزون هر بیر بوجاغیندا قالیر. ماننالاردان قالان کتیبه بوگون بریتیش موزیومدا اولورسا دا، اونون بوگونکو تورک دیلیمیزین سلفی ساییلدیغیندا هامی عالیملر سؤزبیردیرلر. دوکتور منصور رهبری تورک دیللی اولمایاراق بیر انصافلی آخئولوگو دیلچی دیرلر و بو یازیلارین تورک دیلیندن ساییلماغینا اعتراف ائدیرلر.

 دیل بیر دیری موجوددور و هر گون تغییر و تحولده دیر. نئجه کی دیلیمیزین درس کیمی اوخونماسی لازیمدیر دیلی ساخلاماق و ده ییشیک لیکلرله اویغونلاشدیرماق اوچون، بیر دیل قورومو – فرهنگستانی گرکدیر. آنجاق 100 ایل دیل یاساقلیغی دیلیمیزی آخساقلاتسا دا، یئنه بیر چوخلو دیللردن قیبراق و دیری دیر. بو بؤیوک نعمتی ساخلاماق اوچون بیزه مدرسه، دانشگاه، رادیو – تلویزیون، اؤلکه نین باشا باشیندا درگی لر، مطبوعات و فرهنگستان لازیمدیر. بو حقی بیزدن آلانلار بیر جنایته مرتکب اولورلار کی گله جکده دادگاهلاردا جواب وئرمه لی دیرلر. ایش بوش بوشونا بوراخیلمایاجاق. انسان حقلرینی پوزانلار خالق دادگاهیندا محاکمه اولمالی دیرلار. آنجاق دوروم بوندان داها پیسلشمه میشدن اؤزلرینه گلمه لی دیرلر. اؤز دیلیمیزده دانیشاق، درس اوخوماق و دیلیمیزی گلیشدیرمک و اوندان بشریته خدمت ائتمک هر بیر آذربایجانلی نین آرزوسو و عئینی حالدا بیرینجی انسان حقلریندن ساییلیر. حقوق بشر آدی گلنده ائله دانیشیرلار، ائله عدالتدن دم وورورلار سانکی دونیانین تالمام انسان حقلری نین پاسبانی بونلاردیر. اسلام آدی ایله خالقیمیزی آلدادیب، طبیعی وارلیغیمیزی الیمیزدن آلیرلار. داها آذربایجان خالقی اویانمادادیر و بو سؤزلره اینانماییر. واختی کئچمه دن حقلریمیزی تانیمالی و اونا باش ایمه لی دیرلر.

بوگون بو قدر بیساوادین اولماسینا سبب بونلارین غلط حرکتلری و انقلاب صادر ائتمه لری دیر. یوخسا اسلامدا مشکل یوخ. باخین اسلام اقرا کلمه سیله باشلاییب، اقرا یعنی اوخو! اسلامین کتابی نین آدی قرآن دیر یعنی اوخومالی. اما بونلار اوخوماقلا دوشمن دیرلر. بیز 1375ده آموزش و پرورشین بیر سمیناریندا دئمیشدیم آذربایجاندا بیر ایلدن آرتیق چکمز کی هامی باسواد اولار، چونکی ساواد – فارسی اؤیرنمک دئییل، یازیب – اوخوماقدیر. بو یازیب – اوخوماقلا دونیادا نه کئچیر بیلر. کتاب اوخویوب دوشونر. معلومات قازانار. آنجاق بونلار ائله بونونلا مخالف دیرلر. هر بیر آذربایجانلی نئچه آی عرضینده یازیب اوخوماغی اؤیره نر. آما بونلار 40 ایل بودجه لر خرجله دیلر، آما هله اؤز دئدیکلرینه دایاناراق هله ده 9 میلیون بیسواد واردیر! کیمدیر بونو خدمت حسابلایا؟! آنجاق بونلارا جوابلاری یوخدور.

بئله لیکله مدرسه لرده دیلیمیزی اوخوماقلا بیسوادلیغی آرادان آز بیر زاماندا آپارا بیله ریک. 7 یاشیندان 70 یاشینا قدر انسانلاری ساوادلی ائتمک اولار. آنجاق فارسی اوخوماق ساواد گتیرمز. فارسینی دا اوچ ایلدن سونرا بیر نئچه آیین عرضینده اؤیرتمک مومکوندور. اساس یازیب – اوخ وماقدیر کی هر کس اؤز آنادیلینده اؤیره نیر. آنادیلینی دوزگون اؤیره نیرسه باشقا دیللری ده راحاتلیقلا اؤیره نر.

   دیلیمیز مدرسه لردن اوخونمادیغی اوچون علمی دورومدان اوزاق ساخلانیلیب و یوزلرجه – بلکه مینلرجه سؤزجوکلریمیز ایتیب – باتیب و یئنی سؤزجوکلر ده یارانماییبدیر. دیلیمیزین محکم قایدا – قانونلاری و استثناسیز اولدوغو، بو دیله ائله قدرت وئریبدیر کی آز بیر زاماندا دیلیمیزه میدان یارانیرسا، گلیشیب انکشاف ائده جک و آز بیر زاماندا دونیا دیری دیللری آراسیندا اؤزونه یئر قازاناجاق. بو دیل جانلی، دینامیک، پتانسیاللی بیر دیلدیر. هر بیر کلمه دن یوزلرجه کلمه یارادا بیلر. هر بیر فعل لر اونلارجا فعل یارادیر، قایدالی -م قانونلو اولدوغو اوچون ده آسانلیقلا اؤیره نیلیر. بو دیل دویغو – احساس و دوشونجه دیلی دیر و علمی دیل اولماغا داها گوجلو و باجاریقلی دیر.

فرهنگستان بونا گؤره لازیمدیر کی دیلیمیزی گوجونو تانیییب، اونا قول – قاناد وئرسین. یئنی کلمه لر یاراتسین، هر نه دیرچه لیرسه قایدا – فانوندان ائشیگه چیخماسین. فارسی کیمی اولماسین کی هر بیر کلمه یاراتماقلا، باشقا بیر قانون دا آرتیریلیر، باشقا سؤزله فرهنگستان زبان فارسی فارس دیلی نین آرادان گئتمه سینه یوللار آچیر. قانونلار یارادیر. بیر حالدا کی قانون – قایدا : گرامر دیلین اؤز ایچیندن آلینار. بوگونه قدر فارس دیلینه عربجه ده دستور زبان یازمیشلار، سونرا گرته برداری دئیه رک انگلیسجه نین قانونلاری اساسیندا فارس دیلینه میدان آچیبلار. منجه دیلین ماهیتینی – شناسنامه سینی ایتیریب و بیر جعلی – المثنی شناسنامه آلیبلار. چوخ چتیندیر بو دیل علمی بیر دیله چئوریله.

فرهنگستان بیزه لازیمدیر. چونکی یازی قایدالاریمیزا نظارت ائتمه لی دیر. سؤزجوکلرین یارانماسینا نظارت ائتمه لی دیر. مینلرجه کتابلاری کتابخانالاردان چیخاریب چاپ ائتدیرمک اونون ایشی دیر و اونلاری علمی صورتده یاییلماسینا نظارت ائتمه لی دیر. هر بیر کلاسیک اثرده اولان سؤزجوکلری چیخاریب تمیزله ییب و فرهنگ لغت لریمیزه آرتیرماق فرهنگستانین ایشی دیر. ترجمه ایشلرینه نظارت ائتمه و یئنی سؤزجوکلرین یارانماسینا فرهنگستان نظارت ائتمه لیدیر.

 

بیزیم کلاسیک ادبیاتیمیزدا مینلرجه سؤزجوکلر واردیر. بونلاری آییرد ائتمک بؤیوک بیر ایشدیر، آنجاق بیر آکادئمیک ایشدیر. آنجاق فرهنگستان زبان فارسی باشدا اوتوروب هر بیر حرکت ایله مخالفت ائدیر. من 1395جی ایلده آنادیلی کتابینی یازیب مدرسه لرده درس کیمی اوخونماسینا چالیشدیم. کتاب حاضیرلاندی. زنگان ایالتینده اوستاندارلا – آقای جمشید انصاری یا نامه یازیب درخواستیمی عنوان ائتدیم چوخلو استقبال اولدو. بلافاصله نئچه جلسه لر قورولدو، تورکجه عالیملر، بیر نئچه اداره نین مدیرکل لاری توپلاندیلار. علمی بحث لر گئتدی و نهایت نئچه – نئچه اورگانلاردا اوزون – اوزادی ییغینجاقلار و دانیشیقلار آپاریلدی. ایش وزارت آموزش و پرورش و تحقیقات و سازمان نگارش کتابهای درسی یه چاتدی. سازمان اقوامدان کئچدی، وزارت اطلاعات نظر وئردی و نهایتده کتاب مجوز آلدی. آما قاباغی آلیندی. همان زاماندا کوردی دیلی سقزی شهرینده مدرسه لرده اوخونماغا باشلاندی ولی محصل لر طرفیندن استقبال اولمادی. اما زنگاندا قاباغی آلیناراق، معلم لرین وسیله سیله هله ده مدرسه لرده گیزلی اولورسا دا اوخونور. یعنی ایسته ین چوخدور. آما دولت یارامازلیقلا قارشینی آلیر. بونلارا دادگاه یوخ؟؟ آنایاسانین اجراسینا کیم مسئولدو؟ آنایاسانی اجرا ائدن لر کیملردیر؟ یوزمینلر شهیدلرین قانی ایله یازیلان آنایاسا نییه اجرا اولنماییر، آما اصل 44 – چون اوغرولوق دار، اختلاس وار، رانت واردیر اؤز آرالاریندا بؤلونور و ر کیمه آر سیهم چاتیبسا اعتراض سسی قالخیر. اما خالقا عایید اولان آنادیلینی ایسته ینلر اوچون زیندان – سورگونلوک و بئله بئله جزالار وئریلیر. هله ده حقوق بشردن دانیشاندا بویونلاری نین داماری شیشیر. اوتانمادان حقوق بشردن دانیشیرلار.

   داها آدامی یاندیران بو ایرانشهرلی لردیر. بونلار بیزیم کتابلاری بیزدن آرتیق اوخویورلار تا بلکه بیر کلمه تاپیب اعتراض لارینی بویورسونلار کی ای وای! بونلار استانبولجادان استفاده ائدیرلر. باخین بونلارین یازیلاریندا فلان کلمه استانبولو ایشلنمیشدیر! بیر حالداکی مساله نی آراشدیریب گؤروروک بو کلمه بیزیم اؤز کلاسیک ادبیاتیمیزدا ایشله نیب و یوز ایللر بوندان اؤنجه شعرلریمیزده واردیر. آما دیلیمیزین یاساق الدوغونا گؤره دانیشیق دیلیمیزدن سیلینیب. بوگون بو کلمه لری یئنی دن احیا ائتمک فرهنگستانین ایشی دیر.

   مثال وورورام بیر کتابیمیز وار مقدمه الادب – 950 ایل بوندان اؤنجه یازیلمیش و اوچ دیلده دیر: عربجه – فارسیجا و تورکجه. جالب نوکته سی بورادادیر کی بورادا توپلانان سؤزجوکلر ایراندا – استرآباددان شوشتره قدر توپلانمیشدیر و اوندا 18500 تورکجه، 5500 فارسیجا کلمه واردیر. 1352جی ایلده بو کتاب حقه بازلیقلا چاپ اولدو. یعنی تورکجه بؤلومو حذف اولاراق، عئینی حالدا فرهنگستان طرفیندن 500 لغت سئچیلیب احیا اولدوندو. همان کتابدا مینلرجه کلمه لر بیزیم دیلیمیزده بوگون احیا اولونماغا نیازی واردیر اما استانبول تورکجه سینده ایشله نیلیر. بیز حقلی اولاراق بو کلمه لری احیا ائتمه لی ییک. بونو قانون کیمی اولاراق فرهنگستان گرکدیر.

  یوزایللر بویو اونلارجا فرهنگ لغت یازیلیب و دیلیمیزین خزینه سینی دیری ساخلاییبلار او جمله دن لغت این مهنا، صحاح­العجم، تحفه­ی حسام، و یوزلرجه باشقا فرهنگ لعت لر واردیر و هر بیرینده یوزلرجه سؤزجوکلر واردیر کی بوگون دیلیمیزدن چیخمیش. بونلاری یئنی دن چاپ ائدیب و دیلمیزده ایشلتمک اوچون فرهنگستانیمیز اولمالی دیر.

مینلرجه شعر دیوانلاریمیز دونیا کتابخانالاریندا توز آلتیندا قالمیش و هر بیرینده یوزلرجه گؤزل کلمه لر، گؤزل دئییم لر و ترکیبلر واردیر. بونلاری باشدان دیریلدیب دیلده ایشلتمک اوچون فرهنگستانیمیز اولمالی دیر.

دیلیمیزین بو گؤزه للیگی و گوجونو گؤره رک نییه دیلیمیز علمی بیر دیل اولماسین؟ بیزه فرهنگستان لازیمدیر تا علم لر ساحه سینده: فیزیک، شیمی، مکانیک، طب، ریاضیات و باشقا باشقا علملرده کلمه لر یارانیب ایشله میلسینو بیزیم دیله عقیم بیر دیل یوخ، بلکه دیلیمیزده دوغورقانلیق گوجو داها یوکسک دیر. دانشگاهلارداغ دیلیمیزدن یارارلانماق اوچون بیزه فرهنگستان لازیمدیر بلکه علمی کلمه لریمیز ده یارانسین.

 دیل هئ بیر زمان ثابت قالماز. هر جانلی کیمی دیل ده حرکتده دیر، اولقونلاشیر و تکامل تاپیر. تورک دیلی بو قایدادان ائشیکده دئییل. هر گون چالیشیمالی دیر و اؤزونو ده ییشیک لیکلرله تطبیق وئرمه لی دیر. دیلیمیز مین ایل بوندان اؤنجه دن مکتب لرده اوخونوردو، تمام مکتب درسلیکلری بونو گؤسته ریر. مقدمه الادب کتابی مین ایل بوندان قاباقدان ایراندا تمام شهرلرده شیرازدا، مازندراندان و آذربایجاندا اوچ دیل بیری بیری نین یانیندا تدریس اولونوردو. او جمله دن مقدمه دالادب بیر درسی کتاب ایمیش.

آنجاق بیز ده بوگون دیلیمیزه فیکیرلشمه سک صاباح بیزیم دیلیمیزده  فارس دیلی نین گونونه دوشه جک. بوندان اؤترو دیلیمیز اوچون بیر فرهنگستان لازیمدیر. فرهنگستانین ایشی نه دیر؟ ایشی چوخدور.

  1. اسکی کتابلاریمیزین علمی شکیلده یایماغی
  2. دیلیمیزده سؤزجوکلرین دوزلدیلمه سی – دوغرودور بوگون عالیم لریمیز گؤزل واژه لر یارادیرلار. دیلماجلاریمیز گؤزل سؤزجوکلر یارادیرلار؛ آما یئترلی و کافی قدر دئییلدیر. بو کلمه لرین دیلیمیزین قایدا – قانونلارینا اویغون اولدوغو بیلینمه لی دیر. بونا بیر عالیملردن و دیلچی لردن قورولان قوروپو نظارت و تائید ائتمه سی لازیمدیر. بونا گؤره دیلیمیزین فرهنگستانی یاراتماق گره کیر. عئینا مدرسه لازیم اولدوغو کیمی فرهنگستانین اولدوغو دا لازیمدیر.
  3. اسکی و یادیرغامیش سؤزجوکلری احیا ائتمک – دیریلتمک . چوخلو چاپ اولمامیش کتابلاریمیزدا گؤزل و اسکی کلمه لر واردیر. مثال وورورام. مقدمه الادب اوچ دیللی بیر اثردیر. 950 ایل بوندان اؤنجه عربجه – فارسیجا و تورکجه بیر اثردیر. اؤزوده ایراندا یازیلمیش و مین ایل عرضینده تامام ایران شهرلرینده بیر اییتیم کتابی اولموش.  بو کتابدا 550 فارسیجا لغت احیا اولندو. تورک کلمه لری 18500 دانادیر. نئچه سینی باخیب گؤرک دردیمیزه ده ین دیر یوخسا یوخ. من نئچه سینی اوخویورام:

یاورو: فرزند، اوشاق

کونولماق: حسد ورزیدن، کین داشتن

خورلوق: حقارت، آلچاقلیق

اسیرگه ین: باغیشلایان

تیلبه: خسته، مریض

یارین: فردا، صاباح

ییرقاماق: طراحلیق

کؤب: چوخ

اوجماغ: بهشت

اوجماق: تاسی، پیروی ائتمک

دامو: جهنم

سوجی: ایچگی، مایع

اوشنمک: ایرمک، یئتیشمک

خیریتماق: تبسم، گولمک

اسروک: سرمست

ککیز: پاک، تمیز

سویلو: اصیل، نجیب

ککشک: واهی، ضعیف

آخچو: آخان، روان

توتو: دوتو، رهن (همان رهن و اجاره)

سورولوش: مساله

سیقان: قبر، مزار

اؤروندورولموش: منتخب، برگزیده

یاریشما: مسابقه

کؤکس: سینه

اؤگورمک: اصلاح

باییق: شوبهه، تردید

اکسیزده: بیردن بیره، ناگهان

اورمک: تزویج

اسمرله مک: سئچمک

اؤیکن: ریه، شُش

یَیه: پیاده

قیی: ساحل

بوغون: بند

اومجه: هیزم

سینیر: عصب، مرز، سرحد

نسنه: شئی

سوقاق: کوچه

سین: قبر، گور

اؤکجه: پاشنه

طمر: دامار که در فارسی دمار از روزگار درآوردن از همین عبارت وارد فارسی شده است.

یانیتماق: جواب دادن

اَلچو: آهک

هلنک: ملاط

کورر: ماسه

قِسَج: انبر

ایگ: قوورا / سوهان

قُفا: دَلو / دولچا

بکمز: دوشاب

دوتقون: چسب

درنک: انجمن

یازیشماق: مکاتبت

سؤیلشمک: مکالمت

ایر یا یر: سرود

ایرلایجی: خنیاگر

 

دیلیمیز اوچون لازیم اولان کتابلارین ترجمه سی و اونلارا نظارت ائتمه سی

بللی دیر بیزیم دیلده فرهنگستان تشکیل تاماسی و مدرسه لرده دیلیمیزین اوخونماسی او زامام مومکون اولاجاقدیر کی دیلیمیز رسمیت له تانینمیش اولسون. بونا اینانیرام کی تامام دیللر مدرسه لرده اوخونمالی دیر و حتا ان اوزاق یئرلرده، داغ دالیندا قالان ان اوجقار یئرلرده انسانلار هر هانسی بیر دیلده دانیشیرسالار دا، بیرینجی انسان حاقلاریندان دیر کی اؤز دیلینده دانیشیب، اییتیم گؤرسون. تامام دیللرین حقی دیر و تامام انسانلارین بیرینجی حقی اولان آنادیلیندن یارارلانماسی دیر. بو دیللرین دوزگون استفاده یه آلینماسی باشقا دیللره ده یاردیمچی اولابیلر و بشریته خدمت ائده بیلر.

بورادا ایستردیم دونیادا رسمی دیللری نین نئجه اولدوغوندان دانیشام. بیر دیلین رسمی اولماغی هر بیر اؤلکه ده اولورسا، بشریت خدمتینده دیر. بوگون دونیادا 55 اؤلکه ده بیر دیلدن آرتیق رسمی دیل واردیر. بو 55 اؤلکه نین 24 اؤلکه سی آفریقادا، 9 اؤلکه آسیادا، 3 اؤلکه آمریکا، 10 اؤلکه اروپادا و 9 اؤلکه ده اقیانوسیه ده دیر. بیر سیرا مملکت لرده اساسا آنایاسالاریندا رسمی دیلدن آد آپاریلماییب، آنجاق دیللر ایشله نیلیر. رسمی دیل دئمکده بو معنا آلینیر کی بیر اؤلکه ده حقوقی، اداری و سیاسی ایشلر اونونلا قاباغا گئدیر و تامام اداره لرده، آکادئمی لرده و مدرسه لرده او دیلدن استفاده اولونور و دولت اورگانلاری اولان اوچ اورگاندا – پارلمان، دولت و قضاوت اورگانلاریندا رسمی دیلده استفاده اولونور.

بیر دیل رسمی اولاندا بو معنادادیر کی او دیلده دانیشانلار حق و حقوقلاری قورونور، آما رسمی اولمانلار دیلده دانیشانلاری حقوقو ضایع اولونور. او جمله دن اسپانیادا تکجه کاستیلی دیلی رسمیتی واردیر و اؤلکه ده 17% کاتالان دیلینده دانیشانلاری حق و حقوقو آیاق آلتیندا ازیلیر. هر حالدا بوگون اروپادا بیر سیرا اؤلکه لرده بیر دیلدن آرتیق رسمی دیل واردیر. اروپا بیرلیگینده 27 اؤلکه وارسا، 6 اؤلکه ده نئچه دیل رسمی ساییلیر. بو اؤلکه لر عبارتدیر بونلاردان:

بلژیک اوچ رسمی دیل (هلندی، آلمانی، فرانسوی)،

لوکزامبورگ اوچ رسمی دیل (لوکزامبورگی، فرانسوی، آلمانی)،

مالت ایکی رسمی دیل (مالتی، انگلیسی)،

ایرلند ایکی رسمی دیل (ایرلندی، انگلیسی)،

فنلاند ایکی رسمی دیل (فنلاندی و سوئدی)

 قبرس ایکی رسمی دیل (تورک و یونانی).

 سوئیس اروپا بیرلیگیندن ائشیکده اولاراق 4 دیل رسمی ساییلیر:  آلمانجا، فرانسیزجا، ایتالیانجا و رومانش.

 

بو اؤلکه لرده هر رسمی دیلین برابر حق و حقوقو واردیر و اجتماعی خدمت لر اونلارلا وئریلیر و بؤلگه لرده اؤز دیللریندن استفاده ائدیرلر. اییتیم یئرلرینده اوشاقلار اؤز آنادیللرینده تحصیل آلیرلار. البته هر بیر اؤلکه ده دوروم باشقا اؤلکه لرله فرقلی اولابیلر. آنجاق هر بیر انسان ایکینجی دیل سئچیب و اؤیرنمه ده آزاددیر. بونو داها آرتیق تانیماق اوچون بلژیک ده رسمی دیل حاققیندا دوروما باخالیم. چونکی بلژیک و لوکزامبورگ دیل جهتینجه بیرگه یاشاماق امکانی هامی اوچون یارانمیشدیر:

 

 بلژیک اروپانین دوغوسوندا آلمان، هلن و فرانسه نین قونشولوغوندا قرار تاپمیش و ایکی دیللی بؤلگه لر واردیر. بلژیک لی لرین 60% هلند دیلینده – فلامان دیلی آدلانیر – و 40% فرانسیزجا دانیشیر. بروکسل بلژیکین باشکندی اولاراق فرانسیزجا و هلندی دولت اورگانلاریندا برابر ایشله نیلیر. آلمانجا بلژیک خالقی آراسیندا تکجه 1% اولورسالار دا – آلمانلا سینیرلاری اولان بؤلگه لرده – لی یژ بؤلگه سینده آلمانجا قونوشورلار. بو بؤلگه دونیا ساواشیندان سونرا بلژیک اؤلکه سینه آرتیریلمیشدیر.

اوچ دیلین رسمیت تاپماسی بیر حالدادیر کی کئچه جکدن بورادا فرانسیزجا و فلامان دیللری آراسیندا چکیش – برکیشلر واریدی. آما یاخین ایللرده یاسالار تصویب اولاراق، هر بیر دیلده دانیشانلار اوچون برابر و مساوی امکانلار یارادیلدی و هر دیلین اؤز وارلیغی حؤرمتله قورونور. بوندان علاوه بلژیکده انگلیسجه، لوکزامبورگجا، پیکارد و والون ( فرانسیزجانین دیالکت لریندن) و ییدیش (بلژیک یهودولاری نین دیلی) قورونور.

بلژیکده 18 یاشینا قدر تحصیل موفته دیر و هر بیر بؤلگه ده یاشایان انسانلارین اؤز دیلی تدریس اولونور.باشکندده اوشاقلاری آتا – آنالاری ایسته ین دیل (فرانسیزجا و هلندیجه) تدریس اولونور. باشقا دیللری ایسته ینلر اوچون تامام حقوق قور ونور و رسمی اولاراق استفاده اولونور.

کئچه یوز ایلده دولت اورگانلاریندا فرانسیزجا ایشله نیلیردی، 1873 ایلینده هلندی دیلی ده رسمی ساییلدی. 188 ایلیندن اداره لرده و دادگاهلاردا هلندی دیلی ده ایشلنمه یه باشلادی. 1883 ایلینده مدرسه لرده ده هلندی دیلی اییتیم دیلی اولدو. 1898 دن تامام عرصه لرده ایکی دیل ده رسمی کیمی تانیندی. آنجاق 1967جی ایلده آنایاسا هلندی دیلینده یازیلاراق دیللرین برابرلیگی اوزه رینده تاکید اولوندو و بوگون هر 10 ایلدن آمار توتاراق هر بیر بؤلگه ده اکثریتی اولان دیلده تامام اداری ایشلر او دیلده رسمی ساییلیر. تامام اوچاق آلانلاریندا، دمیریول دوراقلاریندا و باشقا دولت اورگانلاریندا ایکی دیلده اعلانلار یازیلیر و آلمان یاخینلیغیندا اولان بؤلگه لرده آلمانجا یازیلیر و استفاده اولونور.

 

 

لوکزامبورگ؛

بو اؤلکه دن اوچ دیل رسمی ساییلیر: لوکزامبورگ، فرانسیزجا و آلمانجا. آنجاق کئچن اون ایللرده مهاجرلرین چوخالماسییلا انگلیسجه و پرتغالجا دا ایشلنمه ده دیر. 1984جو ایلینده آنایاساسیندا لوکزامبورگی دیلی رسمیت تاپدی، سونرا فارنسیزجا و آلمانجا را رسمی دیل اولدولار. دولتین بوینوندادیر هر اوچ دیلده اؤز خالقینا جواب وئرسین. اوشاقلار هر اوچ دیلده ده تحصیل آلابیلرلر. مدرسه لرده درسلر هر اوچ دیلده بیرگه قاباغا گئدیر.

   بو ایشلردن هدف انسانلارا حؤرمت قویماقدیر و نئچه دیللی لیک دونیادا گلیشمه ده دیر.

بونلار گرسته ریر کی دیلین چوخلوغو بیر اؤلکه نین بیرلیگی ایله تضاددا دئییلدیر. بلکه انسانلارین تامام پتانسیاللارین یارارلانماق اوچون و توپلومون گلیشمه سی اوچون ده یارارلی دیر. انسانلار حؤرمتله یاشاییر و باشقا انسانلارلا صمیمیتی آرتیر. اما بیزه تقدیر یازان انگلیسلی لر، بیزیم آرامیز دا تفرقه سالماق اوچون بیر بیر دولت – بیر دیل تئوروسونو گتیرمیشلر تا تفرقه سالیب حکومت ائتسینلر. داها بو ضد بشر و انسانلیغا قارشی اولان تئورولارین واختی بیتیبدیر.