قیزیل قلم آذر      Qizil Qelem

پیشگفتار

ما نسبت به تاریخ آذربایجان غفلت ورزیده ­ایم و اهمیت لازمه را بدان نداده ­ایم. تردیدی نیست هر ملت و مردمی که بی­اعتنا به تاریخ خود باشد علاوه بر آنکه از آنچه بر سر نیاکان وی آمده است بی‌خبر می­ماند نسبت به موقعیت خویش نیز ناآگاه خواهد بود. ما تاریخ می­ خوانیم برای دو هدف مهم: نخست برای آگاهی از گذشته­ ی خویش، تاریخ و فرهنگ و گنجینه ­ای که داشته و داریم و دوم برای تصمیم ­گیری‌های‌لازم برای آینده­ مان و انتخاب یک راه شرافتمندانه و لایق در خورِ خودمان. باید بدانیم در کجا ایستاده­ایم و در چه موقعیتی زندگی می­ کنیم. با داشتن این دانش می­ توانیم برای آینده برنامه­ ریزی کنیم. فرهنگ ما چگونه ساخته شده است؟ اگر همان را تداوم بخشیم به کجا خواهیم رسید؟ آیا تاریخ ما با روند عمومی تاریخ منطبق است؟ یا راه دیگری را باید برگزید؟

مسلم اینست که تاریخ آموزگار خوبی است. مورخان نیز به‌صورت غیرمستقیم مربیان و گسترش ­دهندگان فرهنگ و تمدن هستند. خواه ناخواه مورخان با جهان­ بینی خود به بررسی حوادث پرداخته ­اند. مورخان خود قید و بندها، علایق خاص خود را داشته‌اند گاه وابسته به‌قدرت بوده­ اند و به‌مدحِ صاحبان قدرت پرداخته­ اند و خواسته­ های آنان را به تصویر کشیده ­اند و یا به صورتی دیگر حوادث را تایید کرده ­اند؛ مورخان امروز نیز یا به ایدئولوژی خاصی اعتقاد دارند و از آن دریچه به تاریخ می‌نگرند و تحلیل می­ کنند. در هر حال مورخ امروزی از برخی حوادث طرفداری می‌کند و یا به نقد آنان می‌پردازد. مورخ اگر بتواند از علایق سیاسی خود بگذرد و آن‌را در تحلیل تاریخی و گزارش آن کمتر تحت تأثیر باشد و حوادث را آن‌گونه که اتفاق افتاده است بیان و بررسی کند و دلایل اتفاقات را تحلیل نماید به تاریخ خدمت کرده است و اجازه می­ دهد تحلیل­ گران تاریخ نیز نتایج صحیحی برگیرند و به فلسفه ­ی تاریخ دست یابند.

تاریخ، فلسفه ­ی خود را دارد. این علم در سده­ ی 18 به میدان آمد و به عنوان یک علم در دانشگاه‌ها جای گرفت. بی­ تردید اگر امروز کسب سعادت و خوشبختی انسان ممکن نباشد، دانشمندان - فیلسوفان برای سعادتمند بودن او راه گشوده و قوانین روند تاریخ را جستجو می ­کنند و راه سعادت انسان را می­ جویند و نقبی از گذشته برای آینده می­زنند. تاریخ جهان، مسیر تکاملی خود را طی می­ کند. تمامی ملت‌ها و کشورها از این مسیر عبور می­ کنند به عبارت دیگر دیالکتیک تاریخ همواره مسیر حرکت تاریخ را هموار می­ سازد. ملتی که این راه و این مسیر را نیابد و حرکت خود را با آن تطبیق ندهد به سعادت نخواهد رسید، بلکه در گذشته خواهد ماند و تجربه ­ها را دوباره تکرار خواهد کرد و آینده­ی روشن چون رویا و آرزویی دست نیافتنی باقی خواهد ماند.

مردم آذربایجان برای رسیدن به سعادت باید که تاریخ خود را بطور صحیح فرا یاد بگیرد، با فلسفه­ ی تاریخ آشنا گردد و راه آینده را تبیین نماید و همراه با ملل سعادتمند جهان راه بپیماید. اگر از این قافله جدا گردد له خواهد شد. هموارسازی آینده با درک گذشته امکان­پذیر است و سعادت هر ملتی در پیوند با سعادت کل بشریت معنا می­یابد.

امروز از عالمان تاریخ چنین انتظار می­رود که منابع دست اول را تهیه کنند، آرشیوها تشکیل دهند، متُد صحیح در بررسی تاریخ را بیابند. منابع مورد استفاده بسیار ارزشمند است. باید مسیر و نظریه ­های موجود را به بررسی نشست و دانست که امروز در کجا ایستاده ­ایم و به کجا می­رویم؟

آنچه در این مجلد خواهید خواند گوشه ­هایی از تاریخ پُربار آذربایجان را به قلم تنی چند از فرهیختگان آذربایجان خواهید خواند که البته به دعوت شرکت و مؤسسه ­ی "آذر کتاب توران"، پاسخ مثبت داده ­اند؛ ولی ما - اعضای شرکت و مؤسسه - هنوز در اولِ راه هستیم و دانشمندان شناخته شده­ ای که در این کتاب دست ما را گرفتند نشان از راه صحیحی است که مؤسسه در پیش گرفته است. امیدواریم با نظر مساعد خوانندگان و منتقدان نیز مواجه گردیم و گام‌های بعدی را استوارتر برداریم. پیشاپیش مؤسسه­ ی "آذر کتاب توران" از همکاری و قبول زحمت این بزرگواران کمال تشکر خود را ابراز می­دارد.

این فرهیختگان با تواضع و فروتنی خاصی که انتظار هم داشتیم دست یاری دادند و مقالات ارزشمند خود را در اختیار ما نهادند. مسلم می دانیم که در تداوم این راه، به نتایج علمی­تر و دقیق­تری دست خواهیم یافت و به مردم قدرشناس تقدیم خواهیم کرد. انشاءالله!