پرچم، نماد ملت و کشور
پرچم، نماد ملت و کشور
اصولا نماد هر ملت و کشوری پرچم است. پیشینهی استفاده از پرچم، به روزگاران باستان باز میگردد. آنگونه که از منابع تاریخی برمی آید، تمدنهای گوناگون اعم از مصریان، یونانیان، ترکان، ایرانیان، اعراب و ... از آن بهره میجسته اند. هرچند به طور دقیق مشخص نیست که اولین بار استفاده از آن توسط چه کسی و در چه زمانی بوده است؛ ولی مشهور است که این وسیله، نخستین بار توسط حضرت ابراهیم (ع) برای آزادسازی حضرت لوط (ع) از زندان طاغوت زمان خود بکار گرفته شده است.
یکی از منصبهای مهم در بین بسیاری از قبایل و ملل، منصب پرچم داری بوده است که در جنگها بدان افتخار میکردند؛ چرا که پرچم نشانی از همبستگی در عمل و اتحاد در شعار بوده؛ به گونه ای که هرگاه پرچم از دست پرچمدار میافتاده، نوعی شکست و از هم گسیختگی برای لشکر محسوب میشده است. به دلیل اینکه پرچم، سمبل اتحاد و تمایز در جنگها به شمار میرفته، همواره حائز اهمیت بوده است. پرواضح است یکی از اهداف دشمن از بین بردن پرچمدار و به زمین انداختن پرچم جهت تضعیف روحیه جنگاوری لشکر مقابل به شمار میرفته است.
بحث در باب نماد پرچم کنونی ایران بسیار جالب است و در طول تاریخ بیش از همه رنگ و بوی ترکی داشته است. نخست آنکه واژهی پرچم کلمه ای ترکی است. البته قبلا کلماتی چون درفش، عَلَم و بیرق مطرح بوده است و مجلس شورای ملی کلمه ی پرچم را برگزید. دوم نقش و شکل روی پرچم و سپس رنگ آن می تواند مورد بحث باشد که هر دو باز هم رنگ و بوی ترکان را دارد. اینک به بررسی این دو موضوع بر اساس متون تاریخی می نشینیم. در دوران باستان ترکان بر روی پرچم خود از نماد حیواناتی مانند: عقاب، شیر، پلنگ و بویژه از انواع عقابها استفاده میکردند. در بین ایرانیان، پرچم به "درفش کاویانی" شهرت داشته است. علت این نامگذاری آن بود که در ایران زمین، قیامی توسط "کاوه آهنگر" علیه پادشاه زمان خود "ضحّاک" پایه ریزی شد و او پیش بند کار خود را که از چرم بود، بر فراز چوبی قرار داد و قیام خود را آغاز کرد و از آن پس به درفش کاویان شهرت یافت. پژوهشگران امروزی در مورد اینکه آیا درفش کاویانی جدا از روایتهای اسطورهای یک واقعیت تاریخی بودهاست محتاطانه برخورد میکنند. از نظر تاریخی در هیچیک از نوشتههای بجا مانده از دوران هختمنشی، سلوکی و ساسانی اشاره ای به درفش کاویانی یا حتی نوع دیگری از پرچم نشدهاست. به هنگام حملهی عربها به ایران، در جنگ قادسیه پرچمی به دست آنان افتاد و چون آن را نزد عمر این خظاب خلیفهی مسلمانان بردند، وی از بسیاری گوهرها، دُرها و جواهراتی که بدان آویخته شده بود، دچار شگفتی شد و به نوشتهی تاریخ بلعمی، عمر خلیفه مسلمین دستور داد تا گوهرهای آن را بردارند و آن را بسوزانند.
شیر و خورشید یکی از نشانههای پرچم ایران است که سابقه ای کهن دارد. کهن ترین پیشینه این اثر ملی مربوط به استوانه ای است مربوط به پادشاه پادشاه میتانی (غیر آریایی) است که در حدود ۱۴۵۰ سال پیش از میلاد سلطنت می کرده است. در این استوانه شکل خورشید با بالی گشوده نمایان است و میله ای در وسط آن قرار دارد و دو شیر در طرفین آن واقع است. در زمان اشکانیان (تورک) پرچمی استفاده میشد که به خورشید مزیّن بودهاست. بعد از آن، پرچم غزنویان است که دارای علامت شیر بوده اما خبری از خورشید نیست (به نقل از جامع التواریخ رشیدالدین فضل الله همدانی). در سال ۳۵۵ خورشیدی که غزنویان، با شکست دادن سامانیان، زمام امور را در دست گرفتند، سلطان محمود غزنوی برای نخستین بار دستور داد نقش یک ماه را بر روی پرچم خود که رنگ زمینه آن یکسره سیاه بود زر دوزی کنند. سپس در سال ۴۱۰ خورشیدی سلطان مسعود غزنوی به انگیزه دلبستگی به شکار شیر، دستور داد نقش و نگار یک شیر جایگزین ماه شود.
اما سکهی دوران سلجوقیان روم نیز دارای نشان شیری است که خورشید بر پشت دارد. امیرِ علَم (بیرقدار) در تشکیلات سلجوقیان مقام مهمی داشتهاست. پرچم خوارزمشاهیان در نگارههایی که بخارا را در محاصرهی مغولها نشان میدهد، (به رنگ زرد) تصویری در پرچم خوارزمشاهیان ترسیم نشدهاست. در زمان خوارزمشاهیان یا سلجوقیان سکههائی زده شد که بر روی آن نقش خورشید بر پشت آمده بود، رسمی که به سرعت در مورد پرچمها نیز رعایت گردید. در مورد علت استفاده از خورشید دو دیدگاه وجود دارد، یکی اینکه چون شیر گذشته از نماد دلاوری و قدرت، نشانه ماه مرداد ( اسد ) هم بوده و خورشید در ماه مرداد در اوج بلندی و گرمای خود است، به این ترتیب همبستگی میان خانه شیر (برج اسد) با میانه تابستان نشان داده میشود و حکایت از آن دارد که به دلیل تقدس خورشید در این آئین، ترجیح دادند خورشید بر روی سکهها و پرچم بر پشت شیر قرار گیرد و صرفا مساله�ی نجوم در میان است و پژوهشگران رابطه�ی شیر و خورشید با مهرپرستی و میترائیسم (؟!) را ساخته�ی ذهن روشنفکران دوران رضاشاه می�دانند.
پرچم غزنویان سکه سلجوقیان
در سال ۸۲۶ هجری قمری است (دوره تیموریان) که پرچم با علامت شیر و خورشید شناخته شده است. در این باره نویسندگانی چون احمد کسروی، مجتبی مینوی و سعید نفیسی به بررسی نشستهاند. آنان اذعان کرده اند که خورشید در صورت فلکی در منطقهالبروج از قرن هفتم هجری نقشی نمادین بوده و این نشانی از نجوم و فال ستارهبینی در بین ترکان است که وارد فرهنگ ایران شده است و از آنجا به تدریج و در حدود قرن نهم هجری وارد نقوش روی پرچمها میشود. از اشعار شاعرانی چون انوری و ظهیر فاریابی، برمیآید که نقشهایی از قبیل ماه، اژدها، شیر، پلنگ و هما بر روی پرچمها ترسیم شدهاند. مینیاتوری از دوران ایلخانیان (شاهنامه شمس الدین کاشانی) در دست است که سربازان مغول پرچمی مزین به نشان شیر و خورشید در کنار پرچمی دیگر مزین به هلال ماه حمل میکنند. روی سکه های ایلخانیان نیز علامت شیر و خورشید وجود دارد. در دوره آغ قویونلوها این علامت سمبل حکومت تلقی می گردیده است.
شاه اسماعیل دوم برای نخستین بار نماد شیر و خورشید را به رنگ طلایی بر روی پرچم ایران سوزتدوزی کرد. این پرچم تا آخر دوره صفوی نیز پرچم رسمی ایران بود. پرچمهای ایران، مزین به نقشهای شیر و خورشید، ذوالفقار یا آیات قرآنی توصیف کردهاند. در این زمان این نشان تفسیری شیعی پیدا میکند. آنگونه که پیدا است نزد صفویان شیر موجود در شیر و خورشید، مظهر امام علی و خورشید، مظهر عظمت خداوندی بود. شیری با دم برافراشته به صورت نیمرخ در حال راه رفتن است و درون دایره خورشید آن بازهم "المک الله" آمده است. بر این اساس میتوان گفت پرچم سه رنگ عهد نادر مادر پرچم سه رنگ فعلی ایران است. مُهر نادرشاه نشان شیر و خورشید عبارت المُلک الله به معنای (تمام حکومت از آن خداوند است) را دارد.
در زمان فتحعلیشاه قاجار شمشیری به دست شیر داده میشود و رنگ پرچم نیز در زمان ناصرالدین شاه تثبیت میگردد. پرچم ایران از دورهی ناصرالدین شاه قاجار دارای سه رنگ شامل رنگهای سبز، سفید و سرخ است. فتحعلیشاه قاجار به تقلید از نشان لژیون پونور فرانسه، نشان شیر و خورشید ایرانی را در ۱۲۲۲– ۱۲۲۵پدید آورد تا به دیپلماتها و مقامات اروپایی اعطا کند. به این ترتیب ایران دارای پرچمی رسمی با نشان شیر و خورشید شد. برای اولین بار در دوران ناصرالدین شاه به سال ۱۸۴۹ در سفارت ایران در لندن پرچم شیر و خورشید ایران برافراشته شد. این ترسیم پرچم تا زمان انقلاب مشروطیت ادامه پیدا میکند. هرچند در ابتدای مشروطیت عدهای قصد داشتند که پرچمی سرخ رنگ با نشان شیر و خورشید را جایگزین پرچم سهرنگ کنند ولی سرانجام اصل پنجم متمم قانون اساسی مشروطه مصوب مهر ۱۲۸۶ پرچم سهرنگ سبز و سفید و سرخ بصورتی که اکنون میشناسیم همراه با شیر و خورشید را پرچم رسمی ایران اعلام کرد.
بدین ترتیب پرچم ایران تقریباٌ به شکل و فرم پرچم امروزی ایران درآمد. با پیروزی جنبش مشروطه خواهی، نمایندگان مردم در مجلسهای اول و دوم به کار تدوین قانون اساسی و متمم آن میپردازند. در اصل پنجم متمم قانون اساسی آمده بود: " الوان رسمی بیرق ایران، سبز و سفید و سرخ و علامت شیر و خورشید است".
در زمان رضاشاه پهلوی پرچم مشروطه حفظ شد. در این زمان تاج پهلوی نیز اضافه گردید.
مُهر سلطنتی محمدرضا شاه
امام خمینی گفته بودند "بیاندازید این شیر و خورشید منحوس را ". ولی در سال ۱۳۸۴ مجلس شورای اسلامی نشان شیر و خورشید را یک نماد ملی و ایرانی نامید و آن را بیارتباط به نشان شاهنشاهی ایران دانست و پیشنهاد بازگشت تندیس شیرهای ایرانی در میادین و ساختمانهای دولتی را دادند .
اما بیاد داشته باشیم آنچه تاریخ نشان میدهد پرچم ایران، چه از نظر شکل و شمایل، رنگهای سهگانه و نقش و نگار، رنگ و بوی ترکان را دارد. (گردآورنده: م. کریمی)
]هدف از این نوشته که گردآوری مطالب از مقالات پژوهشگرانی است که در پاسخ به عارف قزوینی به انجام رسانده اند. عارف چنین سروده است:
عشیرتی که ندارد درفش و عار و تبـار
رسیدهاست ز دزدی به کاخ و تاج و سریر ( دیوان عارف ص ۲۹۴ )
اینک دوست داریم بدانیم عشیره کیست و نقش آن در داشتن درفش چیست که عارف اینچنین گستاخانه سخن گفته است. [
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی