قرهقویونلو امپراتورلوغو
قرهقویونلو امپراتورلوغو
ائلخانلی امپراتورلوغو پوزولماسیلا، خوراساندان آنادولونون باتی طرفینده اولان مدیترانه دنیزینه دک، سیاسی- نظامی بیر بحران هریانی چولقاییر. بالاجا حکومتلر مختلف قبیلهلرینه آرخالاناراق اؤز وارلیقلارینی قورماغا گؤره بیرلهشیرلر و گاهدان بیرلیکلره قوووشورلار. تاریخ ضرورتیندن دوغوران سببلره گؤره بؤیوک طایفالار، قبیلهلر و اتحادیهلر گونو گوندن بیرلهشیب گوجلهنیرلر و اوبیری یاندان کیجیک و ضعیف اولان طایفا – قبیلهلر ـ آرادان گئدیر و یاخود بؤیوک ائللر آراسیندا ایتیب – باتیرلار.[1] امیر تیمورون امپراتورلوغو دا زامان کئچدیکجه پوزولور و اوغوللارینین آراسیندا اولان ساواشلار اونلارین حکومتلرینی تهلکهیه سالیر. آنجاق بو زامان بویوک اتحادیهلر باش قالدیریر. بونلارین ایچینده شروانشاهلار اسکی بیر موقعیت له دایانیرلار و سونرا چوپانیلر، جلایرلیلر، قره قویونلولار و آغ قویونلولار باش قالدیراراق، بیر- بیریله بیرلهشیب گاهدان دا ووروشورلار. بو آرادا شیروانشاهلار اسکی زامانلاردان شکی- شیروان و باکیدا گوج سالیب قالیرلار. آنجاق قرهقویونلار یئنی بیر گوجله، مذهبی مسامحهلردن استفاده ائدهرک خیردا ائللری ده اؤز چئورهلرینه توپلاییرلار[2].
دوغروسو بودورکی امیر تیموردان سونرا، آذربایجان تاریخینده قرهقویونلولار تاریخین مرکب بیر دؤورانیی اؤزلرینه باغلاییرلار. بونلار اؤزلرینی اوغوزلاردان ساییب و بو آرادا جهانشاه حقیقی اؤزونو دنیز خان- اوغورَون اوغلو نسلیندن سایماقلا فخر ائدیر. تاریخدن آلدیغیمیز معلومات گؤستهریر کی قرهقویونلولار 7جی یوزایللره بو آدی اوزلرینه سئچمیشلر و بوندان اؤنجه اوغوز ائللریندن ساییلاراق تورکستاندان آخیب آذربایجانا سیغینمیشلار[3] و بورادا کؤچهری بیر حالدا یاشایاراق خوراساندان آنادولویا قدر یاییلمیشلار. اونلار ایلک اؤنجه آذربایجان و همدان هندهوهرینده مسکونلاشیب آلاداغدا یایلاق ائدیب و دیاربکر – فرات چایی قیراغیندا قیشلاق ائدیرمیشلر. اصیل آدلاری – نئچه نئچه طایفالاردان بیرلهشهرک – بارانلی، بارانی، بارانلو اولموشدور. بایرام خوجا (خواجه) (1380 م – 782 ده اؤلور) موصلده باش قالدیریب و جلایریلرین تابعی اولدولار. آنجاق بیر زمان کئچدیکده خراج وئرمکدن باش قاچیریب، اؤزگورلوک ایستهییرلر[4]. سلطان حسین جلایر 779 ایلینده بایرام خوجانی باسماق اوچون حرکت ائدیر. بو زامان قارا محمد (791-782-1389-1380 ایللری) قرهقویونلولارین باشیندا دایانیر. آنجاق جلایرلیلر آراسیندا حکومت اله آلماق اوچون داعوالار باشلانیر و قارا قویونلولار اؤزلرینی تاپماق امکانی اله گتیریر و 784جی ایلده حکومتلری قوردولار قارا محمد ،سلطانلیق فیکرینه دوشور. تیمورون اوغوللاری اونو سرکوب ائده بیلمیرلر و او داغلارا سیغینیر[5]. تیمور ایراندان اوزاقلاشان زامان 790 هـ قرهقویونلولار جلایرلیلرله بیرلهشیب تبریزه وارد اولورلار. قره یوسف(1420-1389م) تبریزی 793 ایلینده اله کئچیریر.807 جی ایلده تیمور اؤلهرک، قرهیوسف گوجلهنیر. بوتون آذربایجان، نخجوان، شام، دیاربکر قرهقویونلولار الینه کئچیر و تیموراوغوللاری آراسیندا ساواشلار باشلاماقدا، سونرا میرانشاهین اؤلومو ایله 810 ایلینده، قرهقویونلو حاکمیتی رسمی بیر دولت کیمی گوجلهنیر. بوزامان قرهیوسف تبریزده –تاریخده ایلک دفعه اولاراق «مجلس اعیان» قورور و اوغلو پیربوداغی اؤزونه جانشین سئچیر.[6] 813 ایلینده سلطان احمد جلایری اؤلمکله، جلایر سولالهسینه سون قویولور. قرهقویونلو امپراتورلوغو اراضینی گئنیشلندیرمه فیکرینه دوشور.
قرهیوسف اؤلدوکده، پیر بوداق یئرینه، اسکندر میرزا شاهلیق تختینه اوتورور و آناسینین سیاستلرینی داوام ائتدیریر. شیروانشاه خلیلالله (867-82 هـ ) تیمورون اوغلو شاهرخ ایله بیرلهشیب اسکندری مغلوب ائدیرلر و شیروانی آلیرلار. بوزامان جهانشاه حقیقی خراسانا گئدیر و شاهرخ طرفیندن آذربایجان حاکمی کیمی قبول اولونور.[7] جهانشاه (808-872 هـ ،1417-1397 شاهلیق دورانی)30 ایلدن آرتیق شاهلیق ائدیب و قرهقویونلونون دَیرلی، گوجلو و تدبیرلی بیر شاهی کیمی تاریخده اؤزونه یئر آچیر و آذربایجاندان باشلاییب بوتون ایران، آنادولو و عراقا قدر – بؤیوک بیر اراضیده مرکزی بیر حکومت قورور مختلف اؤلکهلره اؤز گتیریب، غلبه چالیر و زمانین باشاریلی شاهلاریندان ساییلیر. بوتون تاریخی قایناقلار اونون باجاریغی و تدبیرلری حاققیندا گؤزل ملاحظهلر ایرهلی سورورلر.
جهانشاه، قرهیوسفون اوغلودور کی تیمورون اؤلوموندن سونرا، دمشقده حبسخانادان بوراخیلیر و اؤز باشینا اوردو توپلایاراق دیاربکره ساری گلیر. همین ایلده جهانشاه دونیایا گلیر. جهانشاه ماردین شهرینده آنادان اولورو 16یاشینا قدر آناسی ایله بوتون قانلی محاربهلری باشدان کئچیریر. مکمل بیر تحصیل آلاراق، زامانین بیلیگین آداملاریندان اولور. او زمانین عالملری اولان معینالدین قاضیزاده، غیاثالدین جمشید، صدرالدین دوانی، صدرالدین شیرازی و خواجه زاده دن علملری اؤیرهنیر و مختلف ساحهلرده بیلگی اله گتریر[8].
علملرله برابر دؤیوش میدانلاریندا اؤز شجاعت و دؤیوشچو روحونا گؤره ساواش و میدان آچما یوللارینی دا اؤیرهنیر. آتاسی قره یوسفون حمایهسی آلتیندا بوتون رزمی هنرلرله سیلاحلانیر و آتاسینین اؤلوموندن سونرا قارداشلاریلا تاج و تخت اله کئچیرمک اوچون ساواشیر. بو یولدا قارداشلارینا غلبه چالیر، ایلک ایللرده شروانشاهلار شاهی خلیلالله و تیمور اوغوللاری شاهرخ ایله بیرلهشیر و اونلارلا دوستلوق سیاستینی ایرهلی سورور و گئت - گئده گوجلهنیر؛ حتا شیروانشاهین قیزینی اؤز اوغلونا آلاراق، حاکمیت اراضیسینی گئنیشلندیریر[9].
جهانشاه تدبیرلی و دوشونجهلی بیر شاهدیر، تکجه قیلینجینا آرخالانمیر، بلکه فکر و عقلیندن اؤز یئرینده استفاده ائدیر. دوست و دوشمن آییرد ائدهرک دوزگون یارارلانیر و بئلهلیکله فرصت اله گتیرهرک اؤلکهنین آبادانلیغی، امن-آمانلیغی اوغروندا آددیم آتیر و خلقین راحتچیلیغی یولوندا چالیشیر[10]. خلق ایچینده سؤیله دیگینین نهدنلری بونلارا عایددیر.
منابع:
پیر نیا، حسن و اقبا آشتیانی، عباس، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض سلسله قاجار، تهران، خیام، ۱۳۸۰.
دانشگاه کمبریج، تاریخ ایران دوره تیموریان (تاریخ ایران جلد ۶)، ترجمه یعقوب آژند، جامی، ۱۳۷۹.
شاهمرادی، سید مسعود و منتظر القائم، اصغر، تشیع قراقویونلوها، نشریه پژوهشهای تاریخی، دوره ۵، شماره ۱، بهار ۱۳۹۲.
میر جعفری، حسین، تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان، تهران، سمت، ۱۳۸۵.
[1] - سومر، فاروق، قره قویونلوها، ترجمه: وهاب ولی، تهران مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1369، ص 37.
[2] - اسماعیل حسن زاده، حکومت ترکمانان قرهقویونلو و آغقویونلو در ایران، تهران 1379، ص 6 .
[3] - اوزون چارشلی، اسماعیل، نگاهی به تشکیلات دولتهای قرهقویونلو و آغقویونلو، مجله تحقیقات تاریخی، شماره 8، 1382.
13- اسماعیل حسنزاده همان، ص 29
[5] ابوبکر تهرانی،دیرار بکریه ، به همت نجاتی لوغالو فاروق سومر،تهران طهوری ،1356،ص207.
[6] حکومت ترکمانان قره قویونلوو ...،همان ،ص35
[7] سومر ،فارق ،اوغوزلار،استانبول،
-[8] جهانشاه حقیقی، دیوان حقیقی، تهران، 1387، مقدمه.
[9] -حکومت ترکمانان ...، همان، ص43.
[10] دیوان حقیقی ، باکو،1988،مقدمه.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی