اوستاد یحیی شیدا
اوستاد یحیی شیدا
آذربايجانین گؤركملي قوجامان شاعير، اديب و يازيچي سي، يحيي شيدا 70 ايل ادبي ايشلرله آذربايجان ديليني ديري ساخلاميش و هئچ زامان شاه رژيمي نين بوغونتو و سيخينيتي سي اونو سوسدورا بيلمه ميشدير. يحيي شيدا 1303 ايلينده تبريزده آنادان اولوب، تبريزده تحصيل آلميش و عؤمرونون گنج ايللرينده شئعر يازماغا اوز گتيريب و بو گونه قده ر ده يرلي اثرلر ياراديبدير. شيدانين «آي ساري كؤينك» شئعري ديللر ازبري اولوب و خالقيميزين شاه رژيمينده اولان دورومونو تصويره چكميشدير:
آي خسته قوش! آواره گزيرسن بودياري [1]
يحيي شيدانين ادبي فعاليتي چوخ گوجلو و اوزون مدتلي اولموش. حتا بوگون ده ياشي 80 ي كئچه رك، بؤيوك بير گوجله درگي لرده فعاليتي ني داوام ائدير و يورولمادان چاليشير. شيدا اونلارجا شاعيرين شئعر دفترلرينه اؤن سؤز يازميش، شئعرلريني بير ديل صرافي تك آراشديرميش، اينجه له ميش و يول گؤسترميشدير. هئچ كيم شيدا قده ر معاصر شئعريميز له تانيش دئييل. شاعيرلريميزين شئعر دفترلري اوستاد شيدانين اؤن سؤزلريله بزه نير. اونون اوچ جيلد ليك «ادبيات اوجاغي» كيتابي، چاغداش ادبيياتيميزدا اؤنملي و ده يرلي بير اثردير. بؤيوك اديب، بو اثري حاضيرلاماغا ايللر بويو زحمت چكيب و يوزلرجه چاغداش شاعيرلريميزله علاقه باغلاييب، شئعرلريني اله گتيريب، و اوچ جيلد ليك كيتابدا توپلاييبدير. بو اثرين ايلك جيلدي 1364 جي ايلده چاپدان بوراخيلدي. [2]
شيدا بو اثرين اؤن سؤزونده بئله يازير: «ايللر بويو، ديل ستمي، آذربايجان ادبيياتيندا تهلكه لي فاجيعه لر ياراتدي. آذربايجان ديلي، زنگين و قايدالي بير ديل اولدوغو حالدا «لهجه» آدلانيب، بير عده مزدور و شووينيست لر طرفيندن بو محتشم ديارين آدي «عضو فلج» و ديلي ايسه «موغول تورتؤكونتوسو» و بعضاً ده «عثمانلي تيليفي» عنوانين اؤزونه آلميش ايدي.
ايندي يه دك فارسي ديلينده يازان شاعيرلر ايچون مختلف تذكره لر يازيليب و شئعرلريندن چئشيدلي اؤرنك لر گتيرميشلر. آنجاق توركو يازان شاعيرلره چاتاندا ايسته ر ـ ايسته مز بير سطيرده كي: «فلان شاعير توركو ديلينده اؤز اثرلرين ياراديب» كيفايتلنميشدير لر و بو زامانا دك بير تذكره ده توركو يازان شاعيرلره تخصيص اولماميش و چوخلاري نين آدي، حتي اثرلري ايتيب ـ باتميشدير».
نهايت شيدا اسلامي اينقيلابدان سونرا يارانان امكانلارا آرخالاناراق سينان قلم لر، قاپانميش و سكوته دالميش ديللرين آچيلماسيني گؤره رك دوغما ديللرينده يازان شاعيرلره مئيدان آچير و شئعرلريني توپلاييب چاپا تاپشيرير. ائليميزه تحفه وئره ن اوچ جيلد ليك «ادبييات اوجاغي» اثری، بير طرفدن گنج شاعيرلريميزه ايمكان ياراديب، بير طرفدن ائليميزين باشيني خالقلار ايچينده قالديريبدير. بئله بير همته عشق اولسون.
شيدانين ديلي ساده، اودلو و گؤزه ل دير. شيدا اؤزو بير شاعير اولاراق، شئعري ده ياخشي تانييير. شاعيرلرين ديليني ده تئز اؤيره نير و هنرلريني ياخشي تنقيد ائده بيلير. بوگون يوزلرجه شاعيرلريميز، «شيدا» نين اؤن سؤزونو اؤز اثرلرينده بؤيوك «ده ير» ساناراق گووه نيرلر.
بونلاردان علاوه «مهد آزادي» درگي سينده ايللر بويو ديليميزي و شئعریمیزي جانلي ساخلاياراق، ديليميزه بؤيوك خدمت لر گؤسترميشدير. اينانيريق كي خالقيميز بئله صميمي شاعيرلريني و اديب لريني اونوتماياجاق.
اوستاد شيدا 1327 جي ايلدن مطبوعه لر دونياسينا قدم قويموش و بو گونه قده ر يورولمادان چاليشير. او، مختلف درگي لرين توركجه صفحه لريني دولانديراراق گؤزه ل شئعرلري و مطلب لري سئچيب و اولماديغي زامان، اؤزو يازيب و بو صفحه لري بزه ييبدير. عيني حالدا اوستاد شيدا، قدرتلي بير شاعيردير كي شئعرين بوتون اينجه ليك لرينه واقف دير. بو گونه قده ر اونلارجا كيتاب ـ فارسيجا و توركجه ـ يازيب و ياييبدير. 20 ميندن آرتيق فارسيجا شئعري و 25 ميندن آرتيق توركجه شئعري اللرده گزير. چاپ اولان كيتابلاري، «ادبيات اوجاغي» ندان علاوه، اودلار وطني، ننه خانيم، اودلو سؤزلر، سئژيم قولو، اون جزوه لر، ميرزه علي معجزين 3 و 4 جوجيلديني، هابئله تبريزلي صائبتين ديوانيني و اسكي آذربايجانين سياسي تاريخيني آد آپارماق اولار. بيلديگيميز كيمي اوستادين بير سيرا شئعرلري خالقيميزين ديلينده ازبر اولاراق، ديلدن ديله، اوره كدن اوريه يول تاپير؛ او جمله دن شهريارا يازديغي «آي ساري كؤنيك» شئعري چوخلو وطنداشلاريميزين ديليينده گزير و ماهنيسي اوخونور.
يحيي شيدا بير وطن سؤهر شاعيردي و جانيني- عؤمرونو بو يولدا قويموش و شئعر لرينده شن نغمه لرله وطن عشقينده چيخيش ائدير:
وئرمنه بير باده، ساقي، آذربايجان عشقينه
اونداكي شان و شرفده، پاك وجدان عشقينه.
من وطن اوغروندا، جانا كئچميشم جاندان اگر
يوخدور حكمت بودا، چون قورباندي بو جان عشقينه.
من اونا پابسته يم، چان هئچدي قوربان اولسا دا
وئرميشم جان نقديني هر لحظه ارزان عشقينه.[3]
شيدا دا باهار گلديگيني تكجه وطنين آزادليغيندا، ائلي نين شنليگينده بولوب و كؤنلو وطنله خوشدور:
درد و غم اؤلكه مدن كناره گئديب
ستمين بيناسي تار و مار اولوب
گول آچيب چمنلر، بولبوللر اوخور
مسكنيم نه عجب لاله زار اولوب.
شاعير مجليس ميللي نين آچيلماسيلا، امنيت ين قورولماسيني آلقيشلايير:
ياشاسين مجليس ميللي ميز هر آن
بيزلره امنيت ائيله ييب احسان
شاعيرين ديلينده ازبر اولان هميشه وطن دير:
ديليمده ازبريم وطندير، وطن
شوكتيم، سروريم وطندير، وطن.[4]
شيدا، بوتون آذربايجان شئعرينين فورمالاريندا سؤز قوشموش و گوجلوبير شاعير اولدوغونو گؤسترميشدير.
اونون ياراديجيليغيندا، غزل بؤيوك بير يئر توتور، آنجاق غزللرينده عشق و ليريكايا يئر وئرديگي حالدا وطنين شن نغمهلري نين شاعيري دير:
اثر قالماز كدردن سن كيمي جانان اولان يئرده
قاچار ظولمت، بو آيدين دير گونش تابان اولان يئرده
شاعرين سئوگيليسي وطن دير، اونو باغ رضوانلادا دهگيشمير:
اؤيود وئرمه ناصح، بئله افسانه ني بوشلا
مگر اودلار دياريندان سورا، باغ جنان واردير؟[5]
شيدا خالقينه گووه نيب، اونا آرخالانير و استعمار اليني كسمه يه تكجه خالقينا اؤز چئويرير:
استعمار الين كس! كي او ال، كسمه لي ال دير
چون باعث اودور بير بئله دهشتلي جداله.[6]
بونونلا بئله، استعمار و استبدادين يئرين آلماييب و دونيا دوردوقدا آذربايجان دوراجاقدير:
بيزيم بو قهرمانلار يوردو اؤلمز! پايمال اولماز!
كي هر كونوئده مين لر قهرمان ستارخان واردير.
اگر بابك، حوانشير اؤلدو، كؤچدور دار دونيادن
يئنه بير اؤلكه ده اونلار كيمي چوخ قهرمان واردير.
شيدا وطن اوغروندا جانلاريني قوربان وئريب شهيد اولانلاري هميشه ليك ديري بيلير و اونلارين قانيني اؤلكه نين قباله سي تك تانييير:
باخ چؤللره! قان بايراغيني قووزادي لاله
بولبوللري قان بايراغيندا ائتدي حواله.
يازدي شهدانين قاني طومار ده بير خط
تاريخه جهت وئردي بو قان، عين قباله.[7]
بوتون شعرلرينده وطنين آزادليغي، آبادليغي، هابئله ائللرين شن ياشاييشينا نغمه قوشاندير. شیدا ابدی اولاراق قالارقی شاعیرلریمیزدندیر. روحو شاد، یولو گده رلی اولسون!
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی