دونیا تورک ادبیاتی - 10
اسلام- اویغور تورک ادبیاتی
اوغوز و اویغور، تورک سویونون ایکی اصلی بؤلومودور، اویغولار یئرکوره سی نین دوغوسوندا و اوغوزلار باتی سیندا یئرسالمیش و مدنیت لر یاراتمیشلار. اوغوز داستانیندا، بیرسیرا اوغوزا یاردیم ائده ن تورک لری اویغوز آدلاندیریر. اویغور، حمایه ائده ن و یاپیشان معنا سیندادیر. بوتون تاریخی قایناقلار اویغولاری، تورک لرین ان اسکی بویلاریندان بیلیرلر. عربجه، فارسجا و تورکجه قایناقلاردان علاوه، بوتون چین و تورکلرین باشقا قونشولاری اولان خالقلار دا، اویغولارین تورک سویوندان اولدوغونو و تورکلرین اصیل بویلاریندان بیری اولان کیمی آد آپارمیشلار. آنجاق بوگونکو گونه گلدیکده، اویغور آدلاندیردیغیمیز تورک لر بیر تاریخی اولایی یوزایله قده ر تورک دونیاسی نی اللرینه آلمیش و چوخلوادبی- تاریخی اثرلریاراتمیشلار. اویغور خطی و یازی الیفباسی یوزایللر بویو تورک خالقلاری ایچینده یا شامیس و بوگول مینلرجه تورکجه اثرلر بوالیفبا ایله یازیلمیش و دونیا کتابخانالاریندا ساخلانمادادیر. حتا اؤلکه میز ایراندا بئله یازی نسخه لرینی تاپماق دا ممکندور. بوسطیرلرین یازاری عتبه الحقایق کتابی نین اویغور خطی ایله نسخه سیندن یایماغی یئرینه یئتیرمیشدیر[1]. شوبهه یوخدور کی اویغور ادبیاتی نئچه مین ایللیک یر تاریخه مالیک دیر. اویغور دئدیگیمیز بوگون آسیانین دوغوسوندا یاشایان و چین اؤلکه سینده چوخلوغو اولان بؤیوک و اسکی بیر خالق دیر. اویغورلارین انسان ساییسی بلکه 50 میلیون دان دا آرتیق اولسون. اونون دوزگون آمارینی وئرمک امکانی هله لیک یوخدور. بیرطرفدن چین دولتی اونلارین ساییسینی باسدیریب چوخ آز گؤسترمه گینه چالیشیر و باشقا طرفدن ده اویغورلارین اؤزلری افراطچی بیر ساییلار وئرمکله بیزی ایکی سؤز آراسیندا قویورلار. هرحالدا، بوگون اویغورلار چین ولایت لری اولان کانسو، بؤلگه لرینده یاشاییرلار و ساییلاری 20 دن 50 میلیونا قده ر- بیرسیرا سؤزلره گؤره 100 میلیونا چاتیر.
اویغور ادبیاتی چوخ اسکی بیر تاریخه مالیک دیر. 1200 ایلدن چوخ قدیملره چاتان اویغور ادبیاتی، بوگون بوتون تورک دونیاسی نین عموم ادبیاتی کیمی تانینما دادیر. چوخلو داش یازیلاری،چپکتیبه لر و قبیرداشلاری ایله یاناشی یوزلرجه کلاسیک اثرلردن آد آپارماق اولار. بونلارین آراسیندا 850 ایل بوندان اؤنجه یازیلان عتبه الحقایق اثری دائیلمازبیر اؤرنک دیر.
کلاسیک دؤوراندا، اویغورلار اوزبک لر وقیرقیزلارلا برابر درین و گئنیش بیر ادبیاتا صاحب اولاراق، اؤزلرینی 19 جو یوزایله چاتدیریرلار. داها بو زامان اؤزه ل اویغور ادبیاتینا مالیک چیخماغا جان آتیرلار. 19 جو یوزایلدن، اویغور یازارلاری و شاعیرلری اوزبک لردن و قیزقیزلاردان فرقله نه رک، اؤزملی ادبیاتلارینی یاراتماغا یؤنه لیرلر. بوزامان ملی شاعیرلر اورتایا گلیرلر. بوئلارین اؤنونده نزاری گلملده دیر. نزاری، فرهاد و شیرین، لیلی مجنون، محزون – گل نسا، رابیعه سران لاستائلاری ایله برابر امیرعلیشیر نوایی غزللرینی مخمس کیمی شعرلرینده تضمین، زنگین بیرشعر دونیاسی اویغورلارا یاردادیر. نزاری بو اثرلریندن توپلومون عدالت سیزلیگینی، خالقا یاپیلان ظلم و باسقیدان دانیشیر و انسانلیقدان آزادلیقدان و بوتون ازیلن انسانلاردان حیمایه ائدیر...
19جو یوزایلده اویغورلار ولایتی اولان ارومچو، گوبی، قوچار و کاشغر شهرلینده مانچو- چین استیلاسینا قارشی آیاقلانما گوجله نیر. خالقین آزادلیق مجادله سی دوام ائدیر. «بلا ناظم» کیمی بیر یازار، چینه قارشی اویغور خالقی نین ملی مجادله سی تصویره آلیر. همین ایللرده قوچار آیاقلانماسی و خالقین غلبه سینی، باشقا اویغور یازاری اولان «ملاشاکر» داستانلاشدیریر.
او بیری یاندان «صدر پهلوان» و «سید محمد کاشی» اثرلرینده اویغور خالقی نین یاشادیغی سیخینتی لاری دیله گتیریرلر. 1882 جی ایلده یازیلان «شهر شکسته» سیدمحمد کاشی طرفیندن یازیلیر.
همین اثر 1909 جو ایلده اویغورجا، قازانجا و روسجا یاییلیر.
20 جی یوزایلده اویغور ادبیاتی نین ان گؤزه ل قونوسو اولان اویغور خالقی نین چینه قارشی باغیمسیزلیق مجادله سی دیر. بو زامان اویغور ادبیاتی گوجله نیرو یوزلرجه اثرلر اورتایا گلیر اوجمله دن:
آرزو محمد دن امیرعلی اثری
امیدی دن جنگ نامه
محمد عالم دن تاریخ کاشغر
قاسم بیگ دن گولجه واقعه لری
محمدصالح یارکندی دن غزات المسلمین
ملابلال بت ملا یوسف دن غزات در ملک چین
سید محمد دن شرح شکسته نامه
ملاشاکر دن ظفرنامه
غریبی دن تاریخ نامۀ یعقوب خان
قوربان صوفی صفربیگ دن تاریخ دولت
ملاموسی سایرامی دن «تاریخ امینه» و «تاریخ حمیدی»
بو زامان اویغور ادبیاتی نین مشهور شاعیرلری بونلاردیر: لطف الله مطلب، نیما شهید، احمد ضیایی، عبدالرحیم اؤتکور، محمد امین بغرا، عیسی یوسف آلپ تکین.
عبدالخالق اویغور 1930 جو ایلده چین ظولمونه قارشی آیاغا قالخیر و «سن کیمین اوغلوسان» آدلی شعر کتابی ایله اویغورلاردا ملی شعورو اویادیب چین استیلاسینا قارشی دایانیر.
لطف اله مطلب «سینجان» غزئته سینده شعر یازماغا باشلایاراق 1943 جوایلدن «ادبیات گلزاری» باشلیغی آلتیندا چین له دوروشماغا باشلاییر و اوناگؤره ده سورگون ائدیلیر. آق سو یا سورگون اولاراق آق سو درگی سینی یولاسالیر و مبارزه سینی داوام ائدیر و بیرنئجه شعر کتابلاری یاییملاییر: خولیالی دیلک، ایللره جواب، گل باهار و ... و نهایتده 1944 جو ایلده هله 24 یاشیندایکن اؤلدورولور.
نیما شهید (1972-1906) 3000 دن آرتیق شعریله یئنی اویغور ادبیاتی نین گلیشمه سینده چالیشیر و بو کتابلاری یازیر: بؤیوک اوزلاشما، دوغرو یول ایشیقدان، حضوروندان، وطن عشقی، اویان، قبیردن آواز، و ....
احمد ضیایی 1947 جی ایلدن بیر ادبی گلیشمه نی رهبر لیک ائدیر و شعر کتابلاری یازیر: سولماز چیچک لر، لاده یولوندا کروان،
البتده احمد ضیایی تورکیه یه کؤچمه زوروندا قالیر، اورادا دا شعر یارادیجیلیغینا داوام ائدیر و بوشعر کتابلارینی یاییملاییر: یورف، آلتای، تیانشان (تانری داغی)، اوروش خبری و .....
یئنه اؤز وطنینه قاییداراق (1947)، "ارک دیلی" درگی نی چیخاریر و بورادا تورکچولوک مسئله اؤزه ل بیر یئر آییریر.
عبدالرحیم اؤتکور رومان ساحه سینده چالیشاراق گؤزه ل رومانلاری یاییملاییر. بو اثرلرین سون یاییملاری بوئلاردیر: ایز، اویانان زمین و....
1949 جو ایلدن مائتسه دون دؤورانی گلیر. بو زامان یئنه ده اویغور ادبیاتی اؤز گلیشمه سینه داوام ائدیر. 1976 جی ایلده ماکونول اؤلومو ایله اویغور ادبیاتی گرگین لیکله گلیشیر و بو گلیشمه بوگونه قده ر داوام ائتمه ده دیر. بو زامانین شاعیر لری بونلاردیر: تورقون آلماس، زنون قادری، سیف الدین عزیزی، الکم اتهم، طیب جان علی اف، امین تورسون. رحمت اله جاری، زوردون صابر، توردی سامساک.
آنجاق بونو آرتیرماق لازیم دیرکی اویغورلار مسلمان اولاراق، هله ده باغیمسیزلیک دؤیوشیزسی ایره لی سورورلر. نه یازیقلار کی اسلام دونیاسی اونلارین دادینا چاتمادا یوخدورلار. بونو دا آرتیرماق لازیم: بوگون اویغور ادبیاتی، اسلام – تورک دونیاسی نین زنگین و گئنیش بیر قولو دور و بو ادبیاتین دونیا دیللرینه ترجومه سی، اونون انسانی و بشری سویه ده بوتون انسانلارا یاردیمچی اولدوغونو گؤسته ریر[2].
محمد علی توختاجی
یئنی اویغور ادبیاتی و شعری نین اؤنونده گئده ن شاعیرلردن بیریسی محمد علی توختاجی دیرکی 1910 جی ایلده چین اؤلکه سی نین اویغور بؤلگه سینده آنادان اولوب، آنجاق هله 36 یاشینی دولدورمامیشدان، اویغور خالقی نین آزادلیغی اوغروندا چالیشدیغی و مبارزه سی ایله سوچلانیب، 1936 جی ایلده ائوینی اودلاییب - اؤلدورورلر.
توختاجی نین آتاسی بیر طبیب ایدی و اؤزو ده مکمل بیر تحصیل آلمیش، زامانین علملرینی الده ائتمیس، گؤزو آچیق، آیدین بیر شاعیر اولاراق، جانینی خالقی و وطنی اوغروندا اووجونا آلیب مبارزه یه قاتیلدی. اونون «بیز معلم» شعری 1933 ایللرینده بیر ماهنی کیمی خالق طرفیندن اوخونوردو.
اونون شعر اثرلری و کتابلاری بونلاردیر: گونش دوغدو، مبارک وطن، آزادلیق یولوندا، آلتون اؤلکه، وطن گنج لری و .... توختاجی نین شعر قونوسو: وطن، اؤیره تیم و آزادلیق اولموشدور. اونون قیسا شعرلری هله ده دیللر ازبری دیر:
بولبوللر اسیر اولدو،
یوردو بولادی قارقا،
کیم اولورسا وطن سئوه ر،
بیرگون آسیلیر دار آغاجینا.
***
اوخودو- آشدی
اوخودو، آشدی بیزی باشقالار، ای قارداشلار!
گؤرونجه اونلارین غیرتینی قاینار وجدانلار.
هاوادا شاهین کیمی اوچار باشقا ملت لر
قالدیق بیز اونلاردان چوخ آرخادا، دوشون امتیم!
اؤیره تمز بیزه گرچه یی بیلن عالیم لر
ناموسونو آز بیر پولا ساتسین بیزیم ظالیم لر.
رشوت اولان یئره آچ قاشقیر کیمی اوچارلار،
باشیندا ساریق، الینده تسبیح، حقدن قاچارلار.
دوشونون! فیطره، ذکات کیملرین حقی، کیملیر آلیرلار،
نئجه رشوه پوللاری قارانلیق گئجه ایچینده گیزلی قالیرلار.
اولاشدی باشقا مملکت لره بیر چوخ حکمت لر،
نیتّینه گؤره وئردی تانری شانلار، شهرت لر.
اوخویوروق، آنلاماییریق، عرب لسانی زور دیل بیزه،
یادگار قالدیغی یوخ بیر پارچا حکمت اونلاردان بیزه.
کاشغر ده یتیم لر حامام آلتیندا کولده یاتارلار،
اغیتیم سیز، زار آتیب، اسرار چکر لر.
مرحوم خوجا عبدالقادری حقسیز یئره اؤلدورولدو،
گوناهی نه؟ یالنیزجا بیزه حقِّ اؤیره تدی!
***
اویان وطن اهلی
اویان وطن اهلی، بیزده شاد اولالیم،
علم و عرفان یولو اوچون ایندی قوربان اولالیم!
نئچه ایللر اویودوق، گوندوزدو قارانلیق،
آچیلیب عرفان یولو، قارانلیق دولو آیدینلیق.
توتوشوب ال –اله موتلو اولادیم،
ای وطن ائولادی ایندی اویخودان گؤزونو آچ!
علم و عرفان نوری آل، ملتین باشینا ساچ!،
اوز به اوز یوردوموزا بیز ده سلطان اولالیم.
«قوربان امین»
اویغور ادبیاتی نین چاغداش مرحله سینده ان اؤنملی شاعیرلردن بیری ده قوربان امین دیرکی 1914 جو ایلده کاشغر شهرینده آنادان اولدو. قوربان امین ین ایلک شعری 1937 جی ایلده کاشعر غزئته سینده چاپ اولدو. آنجاق او، شعردن علاوه حیکایه، صحنه اثرلری، مقاله لر ده یازدی. اونون اثرلری بونلاردیر: حیکایه لری:
گولگز، عبرت؛ ارسلان، چیچه گیم، سئوگیلیمه، قاینادیغیندا دادلی اولور صحنه اثرلری دیر.
آنجاق قوربان امین بؤیوک شاعیر دیر. اونون ایکی اؤنملی شعر کتابی واردیر. بیری «تاریج قونچالاری» 1978 جی ایلده چاپ اولدو و ایکینجی سی «کاشغر آوازی» آدلانان شعر کتابی 1982 جی ایلده یاییملاندی. اونون اثرلری نین چوخو باشقا تورک دیللریندن علاوه چین، موغول و کره نین دیللرینه چئوریلمیشدیر.
نئجه دوران دیر بو؟
سینجان گنج لری، هانسی دوران بو؟
غفلتین بوخ اولدوغو، اوخوما دورانی بو!
بوتون ملت لرین کولتوره،
بؤیوک بؤیوک آددیملار آتما دورانی بو!
اؤیره تیمین پارلاق نورونو ساچاراق،
بوتون خلقین گؤزونو آچدیغی دوران بو!
قارانلیغا قارشی وطن ائولادلاری نین،
بیر – بیرینه گنلتلندیگی بیرلیک دورانی بو!
عدالت ایندی تختینی قورار،
بوتون ملت لرین نورلو دورانی بو!
یوکسک آماجی آددیم آتما دورانی بو!
ای قیزلار، اوغوللار! اوخویالیم یورولمادان،
سعادت لر وئره ن اؤزگور دورانی بو!
***
اولماز
وطنین سئوه ن کیشی اصلا جهاندا یوخلاماز
تملی ساغلام آتلیدیغیندا بناسی دارماداغین اولماز!
وطن، خلق اوچون جانی فدا ائتمک هر کس اوچون شرف دیر.
وطن خدمتیندن داها اولو ایش یوخدور!
خسته لیک لریمیزی دوزه لتدیگیمیز،
علت لری یوخ یوخ ائتدیگیمیز ده،
قورتاردیغیمیزدا دولتی، دونیا هئچ کیمسه یه دار گلمز.
وطن، خالقین ایسته گی دیر، اییی بیل!
خرافه ایله غافل لیک گلیشمه نین یاواشدیریجی سی اولماز!
اؤز منفعتیندن وازگئچ! وطنین منفعتینه باخ!،
اما بیری اؤلکه و خلقین اوچون صادق اولسان،
فقیرلیک سنین اوچون اوتانیلاجاق بیرسنی دگیلدیر.
سایسیز مال و مولکونه گوه نمه! هئچ شیشمه!
وطن و خلقین اوچون یاپدیغین خدمت بوشا گئتمز!
گنج لیک چاغی غنیمت دیر،
عزیز عؤمرون ده ده یرلی دیر، مواظب اول،
قارکیمی آغاردیغیندا هئچ گوجون قالاماز.
بوینو بوکوک بو آفاجان ارکین بؤیوک خلقی سلاملار!
قیش گئتمه سه هئچ بیر گولوستانا باهار گلمز!
***
عبدالرحیم اؤتکور
یئنی اویغور ادبیاتی نین اؤنجو شاعیرلریندن بیری اولان اؤتکور 1932 جو ایلده آنادان اولدو. اونون عائله سی اورتا دوروملو اولاراق، آتاسی تاجر ایدی. اونا گؤره ده عبدالرحیم یاخشی تحصیل آلدی. آتاسی تئز وفات ائده رک، آتاسی نین دوستو عثمان حاجی اونو اوغوللوغونا قبول ائتدی.
دوغو تورکستان دا سیاسی آیاقلانمالار باشلایاراق، چوخلو تورک عائله لری چیندن قاچماق زوروندا قالیرلار.
بو آیاقلانما قائلی بیر شکیلده باسدیریلدی. عثمان بیک ده قاچماغا رضایت وئردی. آنجاق بالاجا عبدالرحیم تحصیلینه داوام ائتدی. اورومچی دا گؤزه ل تحصیل آلدی. 1942 جی ایلده یونیوئرسینه نی بیتیردی. اؤیره تمن لیگه باشلادی، عینی حالدا غزئته لرده شعرلرینی یایماغا باشلادی و آلتای درگی لرینده چالیشدی.
1949جو ایللردن دوغو تورکوستانین قارانلیق گونلری ده باشلاییر و شاعیرلرین آزادلیغی اللریندن آلینیر. شاعیر 1976- 1966 ایللری آراسیندا چتین گونلر کئچیدیر، آنجاق یازماق اونو دیری ساخلاییر. او «ایز» رومانیندا چینده اوز وئره ن مبارزه لری جانلاندیریر. و همین ایللرده «عؤمور منزل لری» آدیندا شعر کتابینی یازیر و زامانین دورومونو آچیقلاییر. اؤتکور 1939 جو ایلده شعره اوز گتیریر، 1943 جو ایلدن گؤزه ل شعرلریله شهرت قازانیر. اؤتکو تأتر اثری ده یازیر. هر جلدده خالقی نین دردینی یازماغا جان آتیر. 1946 ایلیندن 1948 جی ایله قده ر ایکی شعر کتابی «اوره ک نغمه لری»، «طاریم شعرلری» و بیر اوزون داستان اولان «کاشغر گئجه سی» اثرلری زامانین ان اؤنملی اثرلریندن ساییلیر.
شوبهه سیز عبدالرحیم اؤتکور اویغور ادبیاتی نین چاغداش یئنی شعری نین ان ده یرلی و ایزقویال، هابئله تملی نی قویان شاعیرلریندن دیر. آنجاق نه یازیق کی دوغو تورکوستانین باغیمسیزلیغینی گؤرمه دن 1995 جی ایلده گؤزونو دونیادان یومدو.
اؤیود
ای عزیزیم، سال قولاق
اؤیود وئره ییم بیر قوجاق
اؤیودوم خوشونا گلیرسه
اولسون سنه بیر درس.
قارانلیقدا دوست توتما!
دوست توتسان دا ال اوزاتما!
قارانلیقدا بولدویون
دوستون ایله یولا گئتمه!
کرپیچی اولمایان باغچایا
نگهبانی (قوروقچوسو) اولمایان غنچه یه.
ال اوزاتما، عجله ایله!،
چینی سی اولمایان رفه!
تیکانلیقدا گول آلما!
قابالیقدا گول دوزمه!
کؤنلو قیش اولان کیمسه یه،
دوستلوق ائدیب قول وئرمه!
گول قدرینی مه بیلسین
قانی گئتمیش اوره کده
گوله مخمورلوق نه گزسین؟
ائوین یانسا دووا قالیر،
سس سیز گلیب، سس سیز گئتسن،
سونوندا نه اییی لیک قالیر؟
آز گؤروب چوخ یاشاماقدان
آز یاشاماق داها یاخشی.
وجدانینی پارایا- پولا ساتماقدان
لقمه یئمک داها یاخشی.
اؤیود کؤنول دواسی،
بلکه اوندان فاضلاب سی،
پیشمه دن دؤنوب گئتمه سن
حیاتی نین خام میوه سی.
***
ملّی کعبه میزه!
یوردوم، یوردوم، گؤزه ل یوردوم،
سئوگیمیز سنسن، آنامیزسن.
اسکی میز سنسن، قلبیمیزسن،
روحوموز سنسن، جانیمیز سن!
تانری نین بویوردوغو دیاریمیز سن،
قیشلا بئله باهاریمیز سن.
قیامته قده ر یاریمیز سن سن،
دسته گیمیز سن، امکانیمیز سن...
سن دوغونجا، جانلی دوغدو،
جانلی نین آدی سنینله قوندو.
سنده تاریخین خطی یازیلدی،
جانیمیز سنسن، هم قانیمیزسن.
دونیا دوغارکن سنده یارادیلدیق،
سندن جهانا ائشیت یاییلدیق،
حتا دونیایا «خاقان» آتاندیق،
باغیمیز سنسن، باغبانیمیزسن.
سنسن حیاتین جوشغون بولاغی.
سنسن تاریخین جانلی اوجاغی،
سنسن بختین سیجاق قوجاغی
بختیمیز سنسن، شانیمیز سن!
سنده دوغدو اوغوز وجدانی
سنده دؤوولدو چنگیز قالخانی،
سنده گوللنمیش تیمور دورانی،
جنگاور تاریخ دستانیمیز سن!
سنده یازیلمیش قوتادقو بیلیک،
یوسف خاص حاجب دیریدن دیری،
کاشغرلی محمود «لغات التورک»،
آدیمیز سنسن شؤهره تیمیز سن!
بیر اووج توپراغین جهیل قاتیندان
داغ و داشلارین سوموگونون
شهید سسی هر مزاریندان
ابدی - ملیملی کعبه میز سن.....
سنسن تاریخین سیجاق گؤز نمی،
سنسن کؤنلون یگانه غمی،
سنسن غریبین شاه صنمی،
عشقیمیز سنسن، جانیمیز سن!
سجده ائتسک ده عزیز یوردوموز،
بیتمز، توکنمز بیزیم بورجوموز،
چوخدور عیبیمیز، چوخدور بورجوموز
باغشیلا بیزی ای آنامیزسن!
سنسن اسمیتدیر بیزه روح و جان
سن وئرمیشدین دامارلارا قان
ایندی ده بیزه مدد بیر وطن،
گوجوموز سنسن، درمانیمیز سن!
سنسیز بایراملار بیزه ماتمدیر،
سنسیز گولوشلر بیزیم اوچون غمدیر،
سنسیز دان سحر بیزیم اوچون آخشامدیر،
دانیمیز سنسن، ایمانیمیزسن!
گرچه البسه ن یوخدور، اولسا دا،
یئدیگین مصر اکمه گی داری اولسا دا،
باغلارین خزان کدرله دولسا دا،
باغچامیزسنسن، بوستانیمیزسن!
بابالارین یاخدیغی ایشیغیمزس،
بیزه دوشمنلیک ائتسه سلاحیمیزس،
شهید لرین توندوغو بایراغیمیزس،
چنگیزدن قالان قالخانیمیزسن!
عشقیمیز سنسن، دردیمیز سنسن،
اوغوزدان قالان وجدانیمیز سن!
عبدالکریم خوجا
یئنی اویغور ادبیاتی نین باشلیجا ده یرلی شاعیرلریندن بیری ده عبدالکریم خوجا دیرکی 1928 جی ایلده آنادان اولاراق چینیده کانسو ایالتینه کؤچوب و فیرتینالی اولای لاری باشدان کئچیریب، اؤزگؤرلوک حرکت لرینه و ملی- اویانیش حادثه لرینه شاهد اولموشدور. آنجاق 1947 جی ایلدن سونرا یئنه اؤز دوغوم یوردو اولان کومولا قاییدیب و آز سونرادان چین شهره گئتدی. 1950 دن 1953 ایله قده ر معلم لیک ائتدی. 1953 دن 1956 ایلینه قده ر ده سین کیانگ ولایتینده اویغور یازارلار دایره سینده چالیشدی و بوچالیشمالار سونرالار ملی بیر هویت تاپاراق 1976 جی ایللره قده ر داوام تاپدی. سونرا 1980 جی ایللره قده ر دیلماج کیمی چالیشدی. شاعیر عؤمرونون سون گونونه قده ر اویغور ادبیاتی و اویغور یازارلار بیرلیگینده چالیشمادان بیر آن دایانمادی.
عبدالکریم خوجادان 50 یه یاخین اویغورجا کتاب واردیر. او، شعردن علاوه چوخلو اثرلری ده آنادیلینه ترجومه ائتمیش و اویغور دیلی و ادبیاتینا ده یرلی و قالارقی خدمتلر گؤسترمیشدیر. اونون اؤنملی کتابلاریندان بونلاری آد آپارماق اولار:
توپراق، بهار و من؛ باهار ایله گلن شعرلر، باهار شارقیشی و ....
سلام کاشغر!
صمیمی کؤنلومدن کاشغر شهرینه سلام!
بلکه اؤز یورد اهلی کاشغرلی لره سلام!
من سنه گلدیم داملایاراق دالما اولوب
ایچینده کی بیر ذره اولوب.
سن آی کیمی اؤنومده چیخدیغیندا
اوینادیم گؤگسونده من روزگار اولوب.
یوللاریم قوجاق آچدی ایرماق اولوب،
دالدیم اؤزگؤر یوزوب بالیق اولوب.
کندلرین گؤزومه گول گؤروندو
اؤتدوم گولون دالیندا (شاخه سینده) بولبول اولوب،
آخدی باغریمدا تومان نهری زمزم اولوب
من اونا سیندیم چیی اولوب.
تازا آچیلمیش چیچک کیمی،
دالینا قوندوم کپنک اولوب.
او چیچک آچدیغیندا گؤزه ل قوخو وئریر،
گلمه دی آیریلاسیم آری اولوب.
سن آنا اولاراق منه قوجاق آچدین،
بو دلیله گؤره سئودیم سنی اوشاغین اولوب.
دوداقلارین یوزومده قالدی من اولاراق،
اوره گیم اریدی شکر ایله بال اولوب.
***
شوکور
شوکور، شانسیم گلدی موتلو اولدوم،
بوراخدی منی آلکو لیک دوستوم.
ایکی و پیسلیکدن قوتولدوم بیر آندا،
اوغوزسوز قافامدان قالخدی کولفتیم.
آما تانری ائتمه سین منی خالقدان اوزاق
خالقین ائشیگینده اولماق اؤلومدور منه.
لطف اله مطلّب
لطف اله مطلّب ده اویغور ادبیاتی نین شهرتلی، آدلی – سانلی شاعیرلریندن دیرکی 1926 ایلینده دونیایا گلدی. اونون آتاسی دا دوشونجه لی ضیالیلاردان ایدی. او تحصیل آلدیقدا روس ادبیاتی ایله ده دریندن تانیش اولوب و اوروپا ادبیاتی نی دا تانیدی. 1941 جی ایلدن شین سیانگ (دوغو تورکستان – سینجان) غزئته سینده چالیشماغا باشلادی. سونرا «آغ سو» غزئته سینده فعالیتینه دوام ائتدی. سونرا «جنوب روزگاری» آدلی بیر درگی نی بوراخماغا باشلادی و بورادا بیر سیرا شاعیرلری- اوجمله دن بلال عزیزی، نیم شهید و باشقا وطن سئوه ر شاعیرلری باشینا توپلادی.
چین استیلاسینا قارشی آیاغا قالخان مطلّب، اویغور خلقی- نین ازیلمه سینه قیدسیز قالا بیلمزایدی. اونا گؤره ده بوتون شعرلرینده خالقین مودافیعه سسی اوجالمادادیر. او 1944 جو ایلده «یاشاماق اوچون ساواش» و «خیالچی دیلک» آدلی شعرلریله هم شهرت قازاندی وهم خالقی نین مبارزه سینه قووت باغیشلادی. آنجاق بیر آن دایانمادان مختلف تشکیلاتلار قوردو و خالقیندن مودافیعه یولوندا جانیندان اسیرگه مه دی و نهایت 1945 جی ایلده بیر سیرا اویغور شاعیرلریله برابر توتولوب اعدام اولدو. آنجاق بوگون ده اونون شعرلری خالق ایچینده شارکیلار کیمی اوخونما قدادیر.
ایللره جواب
وقت عجله سی، دوروب بلکه مز
ایللر بو زامانین ان بؤیوک یورغاسی (آتین قاچما سه سی).
آخان سولار، آتان دانلار گئری گلمز
یورغا ایللر عؤمرون یامان حیرسیزی.
چالیب قاچار آرخاسینا باخمادان،
بیر – بیرینی قووالار قوشوب،
گنجلیک باغیندا بولبوللر قاناد چیرپمادان
یاپراقلار تؤکولور سارالیب.
گنجلیک انسانین کیچیک بیر زامانی
چوخ دا قیسسا اونون عؤمرو- امّا
ییرتیلینجا تقدیمین بیر یاپراغی
گنجلیک گولوندن تؤکولور بیر یاپراق.
ایللر یئلی اسر، ایزلر گؤمولور،
بو یاپراقیز آغاج قورویوب، بیچاره اولور،
ایللر جومرد، بوشا گئتمز، وئریر،
قیزلارا قیریشسقلیق، ایگیدلره ساکات.
آمما ایللری پیسله مک اولماز
وارسین، کئچی وئرسین اؤزونون یولو...
انسانلار دا وقتی الدن بوراخماز
چؤللری بوستان ائده ن انسانین گوجو.
ایللرین قوینو گئنیش، فرصتی چوخ
داغ کیمی ایشلر ایللر ایله ایلرلر
باخیب گؤر دوننکی کیچیک بیر اوشاق
دونن ایمکله ییب بوگون دولاشیب قاچیر.
مجادله جی اوشاقلاری قووالاییب ایللر
مجادله جی نوه لری مطلق تاپاجاق
دونن حرّیت اوچون قوربان اولانلارین،
قبرینی خاطیرلاییب گوللر سپه جک.
وارسین ساکان هدیه ائتسین ایللر
من ده توولانیرام ایللر قوینوندا
یولومون، شعریمین ایزلری وار،
اؤنومدن کئچیب گئده ن هرایلین بویوندا.
یاشلانمام مجادله زامانیندا، کیکین چاغیندا،
شعریم اولدوز اولوب یانار اؤنومده،
اؤلدم قالیر، مجادله نین کئچیتلی داغیندا،
تحملون طظفری هر آن یادیمدا.
ساریلیرام تفنگ آلیب توولانان قولا،
یاپیشیرام بایراق ایله ایلرله ین یولا،
گؤروش چؤللرینده یورولمام اصلا،
ظفر ایله چیخاریق گئنیس – غالب یولا.
ایللر گؤگسونو توتوب قهقهه ایله گولمه
اؤنونده اوتانمادان یئی گؤرورم اؤلومو،
یاشلاندیریر دییه آرتیق دوشونمه
سون ساواشا قویارام اوغلومو.
ایللر ده نیزی دالغالی اولسا دا
دالغالارینی یارار بیزیم یئلکن،
ایللر، گئچیب گئتمک له قورخوتسان دا،
ایجاد ایللری یاشلاندیریر دییه وئریر جواب.
***
گل باهار!
ایلک باهار، جانیم – جگریم، اؤزله دیم سنی،
یاشیل قوجاغینا چکیوئر منی.
قوشلاری نین اؤتمه سی حضورودور جانیم
سولاری نین شاریلداماسی حرکتلی دیر تنین.
ایلک باهار، گل تئزلیکله دوغایا جان وئر،
ساریلسین جانلانیب منه مجنون سؤیوت،
ایلک باهار جیگریمسن، آچ تارلالاری،
گئنیش صحنه نه چکی وئر چالیشقان قیزلاری.
پیک نیک یاپسین هر یاندا ایلک باهار،
یانقیلانسین تارلادا امه گین سه سی،
چاپا آلسین چیفته چی، سورسون توپراغی،
آلتین بولماق اوچون تؤکسون صاف ترینی.....
گل ایلک باهار، سلام، گؤزله ییرم سنی
یاشیل ایلهاملارلا ساریدین منی.
***
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی