آذربایجان تاریخی - پارت امپریاسی

پارت امپریاسی (اشکانیلار)

پارتلار یا همان اشکانی لار ایرانین ان بؤیوک امپراتورلارینی تشکیل وئرمیشلر. بو امپراتوری ماوراءالنهردن توتوب بین النهرینه قده ر اوزانیردی، بئش یوزایل ده حکومت سورموشلر. بیلیریک ایرانین تاریخی باشدان باشا استعمارگرلر طرفیندن تحریف اولموش، اؤزه للیک له پهلوی رژیمینده 50 ایل تمام بوتون تاریخی اولایلاری و حقیقتلری تحریف ائده رک یالان سؤزلرله دولدورموشلار. او جمله دن اشکانی امپراتورلوغو بو تحریفلردن جان قورتارا بیلمه میش و اولایلاری ترسینه گؤسته ره رک یالانلاری حقیقت یئرینه سوخموشلار. ایران تاریخی نین ان قارانلیق دوره لریندن بیری ساییلان همین پارتلار دورانی دیر. اونلار 477 ایل حکومت سورموشلر، آنجاق تاریخین بو دورانینا چاتاندا بیر سکوت ایله اوز اوزه گلمیشلر. دوغرودان دا نئجه اولا بیلر 500 ایللیک حکومته هئچ توخونماییب و سس سیز اوندان واز کئچه سن؟ بیر حالدا کی اسکندرین 8 ایللیک حکومتی و سلوکی لرین – اسکندرین نایبلری- 70 ایللیک حکومتی شاهنامه ده 300 بیتده یازیلیر، اما 500 ایللیک اشکانی امپراتورلوغو تکجه 23 بیتده بیتیر؟! بونون نه دنی نه اولا بیلر؟ بوگونه کیمی ده هله بو سکوت و سس سیز واز کئچمه سیاستی داوام تاپیر. هله ده مورخلریمیز بو تاریخی واقعیته توخونمورلار! بو آریامهره وفادار قالان تارخچیلر، حتا عرب قایناقلاریندان ایران تاریخینی چئویرمه ده اونو یانلیشلارلا دولدورموشلار. باخین، تکجه تاریخ طبری نین ترجمه سینده 700 دن آرتیق تحریف یولا سالمیشلار. او جمله دن جیش الترک سؤزجویو یئرینه غلامان ترک یازمیشلار! بئله لیکله ایراندا حکومت ائده ن تورک خالقینی غلام سایماقلا تحقیر و تحریف ائدیرلر. آنجاق علم دونیاسی باغلی بیر دونیا دئییلدیر. گونو – گوندن حقیقت لر و واقعیت لر آرتیق تانینیر و تحریف ائده نلر رسوا اولمالیدیرلار!

تاریخ علمینده چالیشیردیلار اشکانیلاری ایرانین بؤیوک امپراتورلوقلاریلا توتوشدورمادا ، او جمله دن ساسانی سلسله سیله اشکانیلاری ده یرسیز گؤسترسینلر. آنجاق بو نئچه اونلوق ایللرینده دونیادا یاخشی تاریخی آراشدیرمالار ایره لی سورولوب و دوزگون نظریه لر اورتایا گلمکده دیر. او آرادا ژ. فوی ویان اؤز مشهور اثری "اشکانیلار تاریخی اوزه رینده" 1725جی ایله سونا چاتدیریب، اونون آردیجا باشقا فرانسه لی آراشدیریجی پ. لونگرو 1732 ایلینده کتابینی بو ساحه ده چاپ ائتدیردی. داها سونرا فرانسه مورخلریندن ساییلان سن فارتن 1850جی ایلده اشکانی تاریخیندن قطعه لر عنوانلی اثری بو ساحه ده دوزگون یولو تاپدی.

آلمان دا چالیشر دالدا قالماسین و تاریخی حقیقتلری الده ائتسین. بورادا اشنایدر ویرث J.H.Schneider Wirth "اشکانیلار یونان – روم قایناقلارینا دایاناراق" اثرینی یازدی، سونرا فریدریک اشپیگل Fr.Spiegel ایران ارخئولوژیسی کتابینی یازدی. سونرالار بابل سندلری نین خطی اوخونوب و آراشدیریجیلارین دقتینی اؤزونه چکدی. بو آرادا چوخلو دقتلر ایران اشکانیلار تاریخینه طرف دؤندو و ده یرلی اثرلر یازیلدی؛ او جمله دن آ.و. گوتشمند "اسکندردن اشکانیلارین زوالینا قده ر"[1] کتابی 1896 ایلینده یازدی و ایللر بویو بیلیم یوردلاریندا دقت مرکزینده دایاندی. بو کتاب 1376جی ایلده فارسجایا چئوریلدی[2]. ایندی حدس وورماق اولار کی ایراندا نه کئچیر؟! یئنه ایشلر دوام ائدیب نیلسون دوپواز باشقا بیر تاریخچی پارتلارین سیاسی تاریخی عنوانلی اثری میدانا گلدی. بو اثری ده دکتر علی اصغر حکمت همان بیلدیگیمیز سیاقدا فارسجایا چئویردی! آیلار کئچدی، ایللر دولاندی تا روس آرخئولوگلاری تورکمنستاندا چوخلو سکه لر تاپدیلار؛ بئله لیکله قارنلیقلار تاریخدن قیراغا چکیلدیلر. 1980جی ایلده ک. شیپمان "پارت تاریخی نین اساسلاری" عنوانلی اثری یازدی. شوروی بیلگین لریندن سونرا کمبریج بیلیم یوردونون آراشدیریجیلاری نین اوچ جلدلیک کتابلاری چیخدی و تاریخین ظلمتلر پوزولماغا باشلادی. نهایتده تورکمنستاندا – نیسا ماحالیندا تاپیلان سفاللار چتین لیکلری آسانلاشدیردیلار. ا. هرینگ بو سفاللار اوستونده یازیلان یازقیلار اساسیندا بیر کتاب یازدی و داها سونرا یوزف ولسکی پارت شاهلیغی عنوانی ایله کتابی بیتیردی. بو کتاب دا مرتضی ثاقب طرفیندن فارسجایا چئوریلدی. بو سندلر اساسیندا پرفسور اقرار علیف اکولوژی و آرخئولوژی علملری نین تاپینتیلاریلا اؤز ده یرلی اثرینی دونیایا هدیه وئردی. دکتور زهتابی نین ایران تورکلری نین اسکی تاریخی ده بو ده یرلی اثرلر آراسیندا پارلاییر و حقیقتلری گؤسترمه ده بؤیوک اؤنم بسله ییر. بو ساحه ده ب. گری نین یازدیغی بؤیوک پارت تورک دولتی سؤزو سونا چاندیریر[3].

18 و 19جو یوزایللرین آراشدیریجیلاری بیر نئچه سکه و یونان قایناقلاریندا باشقا داها بیر قایناقلاری یوخودو، اونا گؤره ده بو زنگین تاریخدن و کولتوردن آغ صفحه لر ارائه وئردیلر. بوگون یوزلرجه یئنی تاپینتیلار، مینلرجه سکه و سفاللار و باشقا قایناقلار بو 500 ایللیک دورانی قارانلیقلاردا چیخاریب گون ایشیغینا سالیر. البتده هخامنشلر تاریخده ده دوروم بئله دیر و یاخین زمانلاردا بیر سیرا ده یرلی سندلر الده ائدیلمیشدیر کی حقیقتلری آیدیلیغا چیخاریر. 1909 ایلینده اشکانیلاردان ایراندا دا سکه لر ، سفاللار و بیر نئچه کتیبه لر الده ائدیلدی(اوراماناتدا) کی اشکانیلار دیلینده ایدی. بوندان اؤنجه هرنه واریدی ایسه یونانجا و رومجا ایدی. یونانجا قایناقلار 171 – 138 م.ا یه عاید اولوردو، بو قایناقلار 238 – 217 م.ا یه عاید اولور.

پارت دولتی حاققیندا ایکی نظریه یه اشاره ائتمک اولار. بیرینجی استرابون و یوستینوس یازیلارینا اساسن، پارتلاری ساکالاردان یا اسکیتلردن بیلیر، ایکینجی گروپ ونفلاویوس آیانوس(179 – 90م)، مارکوس تولیوس سیسرون(106 – 43 موق) و قلاویوس یوزف(100 – 38م) اشکانیلاری بیرینجی اشک دن یوخ، بلکه بیرینجی تیرداددان باشلاییرلار.

هله 1980 ایللرینه قدر اشکین کیم اولدوغو بیلینمیردی. سونراکی قایناقلار سکه تانیما و ادبی قایناقلارا آرخالاناراق اشک ی ساکالاردا یا همان اسکیتلردن بیلدیلر[4]. اشکانیلارین اورتا آسیا ایله باغلیلیغی دا بو قایناقلاری قبول ائدیر. بیر سیرا اشکانی شاهلاری نین آذربایجانا سیغینمالارینی اساس توتارکن، اونلاری ساکالاردا بیلمه یی دوزگون بیلیر، بیر حالداکی یونان و روم قایناقلاری اشکانیلاری ساکالاردان اوزاقلاداراق، اونلارین اصل و نسبینی ده تیرداددان باشلاییرلار. بونلار حتا بیرینجی و ایکینجی اشکی سایا گتیرمیرلر. آنجاق چاغداش آراشدیریجیلار او جمله دن دیاکونف و لیوشیتس بو سلسله نی ساکالاردان بیلیب و تاپیلان سکه لری بو سؤزه دانیلماز سند بیلیرلر.[5]داها بوگون بئله بحثلره سون قویولموشدور و شاهنامه یازانلاری رسوا اولموشلار.

هله اون ایل اسکندرین اؤلوموندن کئچمه میشدی کی اونون یئرینه اوتوران سلوکیلر مدیترانه قیراقلارینا دقت یئتیریب بورادان اوزاقلاسماغا مجبور اولدولار. سلوکیلرین ایچ عصیانلاری دا اونلارین باشین قاتیب و بو یاندان دا بیرینجی اشک قدرتی الینه آلدی. سلوکیلر 70 ایلدن آرتیق ایراندا حکومت سوره بیلمه دیلر. بیلیریک چوخلو قایناقلار بیرینجی اسکی بربرلردن – ساکالار و اسکیتلردن بیلیبلر. اما علمی آراشدیرمالارین سونوجو گؤسته ریر کی ساکالار مدنیت صاحبی اولموشلار و کؤچه ری یوخ، بلکه شهرده اوتوران اولموشلار، بیر حالداکی تاریخ اونلاری pradones(یعنی یغماچی) و یا latrones(یول کسن) آدلاییر. ولسکی دئییر حقیمیز وار اشکانی دولتینی یارادانلارا یغماچی دئیه ک. همین حالدا آمیانوس مارسلینوس دا ارشکدن دانیشاندا، اونو یول کسنلرین ایدئری کیمی آد آپاریر. استرابون اشکانیلاری قطعیتله ساکالاردان بیلیر و سونونجو آراشدیریجی ولسکی ده چوخلو تحقیقلردن سونرا ساکالیلاردان یا اسکیتلردن اولدوقلارینی شوبهه ائتمیر. اشکانی سکه لری ساکا دؤیوشچوسونو الینده کمان – یای و لبه سیز بؤرکلرله گؤسترمه ده دیر. بو تصویرلر اونلارین ساکالاردان اولدوقلاریندا شوبهه یاراتمیر. تورکمنستاندان الده ائدیلن سندلر – عشق آبادین 12 کیلومیرلیگینده- بیر متنده سلوکوسون ائشیگه اوتوردویونو بایرام ائتمکلرینی گؤسته ریر. اشکانیلار 477 ایل بؤیوک بیر اپراتورلوق قوروب، اؤلکه نی تدبیر و دموکراسی ایله اداره ائتمیشلر. آنجاق تکجه ضعفلری اردشیر زمانیندا بیلینیر کی بوتون ایرانی اودا چکیرلر. بوتون فارس تاریخینده اشکانیلارا نسبت نفرت یاغیر. او جمله دن شاهنامه 5 یوزایللیک پادشاهلیغی 23 بیتده بیتیریر و بئله ده دئییر:

چو کوتاه شد شاخ و هم بیخشان

نگوید جهان دیده تاریخشان.

از ایشان جز از نام نشنیده ام،

نه در نامه ی خسروان دیده ام!

بللی دیر فردوسیه خط وئده نلر اشکانیلاری تورکلردن بیلیب و اونون دوشمنچیلیغینی آلولاندیریرلار. عجیب بورادیر کی اسلامی انقلابیمیزدان سونرا بیر یازار حسن شهیدی مازندرانی آدیندا بررسی های تاریخی ایران مجله سینده[6]بئله یازیر: "پس از کشته شدن اردوان پنجم اشکانی در میدان کارزار و لگدمال کردن سرش به وسیله اردشیر بابکان و بکار بستن سوگندی که ساسانیان نیای اردشیر بابکان خورده بود تا از نسل اشکانیان یکی را هم زنده بر جای نگذارد، حتی به نظر می رسد دودمان ساسانی از یاد و خاطره ی اشکانیان نیز در هراس بودند زیرا تا جاییکه دستشان می رسید و در توانشان بود هرگونه آثار بر جای مانده مادی و معنوی دوره ی اشکانی را نابود کردند"[8].

اما محمد حسن خان اعتمادالسلطنه، ناصرالدین شاه قاجارین وزیری، اوچ جلدلیک اثری اولان "دررالتیجان فی تاریخ بنی اشکان" کتابیندا ساسانیلارین بئله جنایتلرینه اشاره ائدیر[7]. اعتمادالسلطنه ده اشکانیلاری سکالاردان، یا اونون اؤز دیلیله دئسک "از ترکان ساکا" بیلیب و ساسانیلارین اونلاردان قالان آبیده لری بوتونلوکله آرادان آپارماقلارینی دا اونوتمور و آردیجا دا یازیر: "چنین رفتاری (رفتار ساسانیان با آثار اشکانیان) کمتر در تاریخ دیده شده است[8]. همان حالدا، دکتر مشکور دا پارتلارین ساکالی اولدوقلارینا اینانیب و یازیر: "پارتیها از مردم سکایی بودند و لفظ پارت به زبان سکایی به معنی -تبعید شده- است"[9].

اعتمادالسلطنه اؤزونو قاجارلاردان بیلیب، اشکانیلاری " تورانی" آدلاندیریر. او یئنه یازیر: "ما در پیش با شرح و بسطی تمام نگاشته و مدلل داشته ایم که اشکانیان تورانی بوده و مردم ایران آنها را اجنبی می شمرده و هرگز به نظر مهر و مؤالفت و همجنسی و همشهری در ایشان ندیده اند. در اینجا می توانیم بگوئیم علت اصلی و باعث و جهت حقیقی انقراض دولت اشکانی همین خارجی بودن آنها بوده، اگرچه اشکال مختلفه چهره نموده است"[12]. او چالیشیر اشکانیلاری افراسیاب نسلینده بیلسین و بئله یازیر: "بزعم برخی از مورخین اعقاب طوایف تورانی که به افراسیاب می رسد مدتی این حدود را متصرف بودند و آنها را "مارد" یا "مرد" می گفتند"(همان منبع، ص11). اعتمادالسلطنه اشکی داغستاند اهلیندن بیلیب و دربندلی ساییر. (همان، ص45) و آرتیریر:"چون اشک اول مردی دانا بود می دانست که با وجود عدم نژاد خاندان شاهی و ترک بودن سلطنت، تمام ایران را پارسیان باو نخواهند گذاشت و تمکین او نخواهند کرد.."(همان).

بو یازار، اؤزونو تاریخ علمینه عالم بیلیب و حضرت آدمدن بو گونه قدر یازماغا چالیشیر. او یازیر: :"مردم روی زمین سه شعبه اند: شعبه ای اولاد سام و شعبه ای اولاد حام و شعبه سیم فرزندان یافثند و سام و حام و یافث پسران نوح علیه السلام بوده اند و یکی از شعب ثلاثه که فرزندان یافث باشند، "اسکیت" نامیده اند و بعضی از اهالی فرنگ "اسکیث" را "ائسیت" تلفظ می نمایند. قوم ائسیت پس از دیری توالد و تناسل و تکثر اولاد و احفاد قبایل و سلاسل عدیده کثیره تشکیل دادند. یکی از آن قبایل طایفه "پارث" است که سلاطین معروف اشکانی از آن طایفه بوده اند"[13]. البته اعتمادالسلطنه سؤزلری بورادا بیتمیر، بلکه تورکلرین ایراندا اولدوقلارینی دا یازیر: "بیشتر از 2400 سال است که پارثها از اسکیثهای تورانی جدا شده و به ایران آمده، چه داریوش اول در سال پانصدوبیست و یک قبل از میلاد جلوس کرده و حالا دو هزار و چهارصد و یازده سال شمسی از سال جلوس او می گذرد و در آنوقت چنانکه ذکر شد مملکت و طایفه پارت در ایران وجود داشته و تا سه هزار و چهارصد سال هم تاریخ این واقعه را – یعنی آمدن پارتها را به ایران می توان پیش برد و آن به اعتبار قول مالالا است که شرح دادیم"[14] . البتده بونو دا دئمک گره کدیر کی بیر سیرا یازارلار او جمله دن محمد جواد سجادیه و نادر بیات کیمیلر چالیشیرلار تورانلی لاری و ایرانلی لاری قارداش و بیر نژاددان بیلسینلر.[10]

اما، ریشه ی ترکی اشکانیان مورد وثوق اکثر محققان است. پارتیان نام پادشاه خود را "ارشک" یا به اختصار "اشک" می نامیدند. ارشک از دو کلمه ترکی "ار" و شک" ساخته شده است که "ار" در ابتدای نام شاهان و بزرگان و به صورت لقب به معنی همان "آلپ" "ایگید" و دلاوربوده است. تمام شاهان پارت نیز خود را "ارشک" یا "اشک" نامیده اند و نام نخستین شاهانشان اصلا همین بوده است که "اشک" در اینجا برگرفته ار+شک بوده و شک یا شق، ساک و ساق می باشد که امروز هم کاربرد دارد. نوشته اند که صدای "س" و "ش" به همدیگر تبدیل می شوند و شاک یا شاکا همان ساکا و نام قبیله ی پارتیان است[18]. حتی مورخین عرب و فارس مانند: طبری، مسعودی، بیرونی، حمزه اصفهانی، مقدسی، مسکویه، ابن اثیر، حمداله مستوفی، میرخواند و...کلمه "اشک" را به صورتهای "اشغ"، "اشج" و جمع آن را به صورن اشکان، اشجان و اشغان دانسته اند. در ترکی نیز "ان" علامت جمع بوده و اشک باضافه ان به صورت اشکان در آمده ، ولی در فارسی همین جمع دوباره جمع بسته شده و به صورت اشکانیان درآمده است.

اینک نگاهی کوتاه به گاهشماری سلسله ی اشکانی: باید بگوییم که تعداد شاهان اشکانی 29 تن بوده اند و وقایع مهم این دوران را می توان به صورت ذیل خلاصه کرد:

از سال 334 تا 323 ق.م اسکندر مقدونی ایران را تصرف کرد و سلوکیان جانشین اسکندر شدند.

250 ق.م نشانه های تجزیه طلبی و ظهور فرمانروای مستقل- آندرا گوراس در پارت و دیودوتوس در باختر

238 ق.م تهاجم اشک اول و تاسیس قلمرو پارت اشکانی

208 ق.م اشک دوم

171 ق.م مهرداد اول آغاز استبداد اشکانی

123 ق.م مهرداد دوم احیا قدرت پارت و ساختن شهر نیسا در ترکمنستان

57 ق.م اورود دوم – امپراتوری اشکانی قدرتی برابر با روم در جهان آن روز

39 ق.م فرهاد چهارم – شکست رومیان از پارت

11 م اردوان دوم – اوج حماسه سازی و هنر اشکانی

42م شهر سلوکیه تسخیر می شود.

51 – 80م بلاش اول – شکست دادن رومیان، ضرب سکه به زبان اشکانی به جای زبان یونانی

108 م حمله های امپراتور ترایانوس و ضد حمله های امپراتوری پارت

148-190م بلاش چهارم حمله های پارت و ناکامی آنان، شیوع بیماری طاعون، تسلط روم بر بخشی از بین النهرین

191-206 بلاش پنجم - ضعف تدریجی دولت پارت

207-221م بلاش ششم – شکست دادن روم و خراج سنگین به ایران، شورشهای داخلی

اردوان چهارم – برادر بلاش علیه او شورش می کند.

220 الی 226 اردشیر نوه ی ساسان پارس را تصرف می کند و نبرد بر سر قدرت شروع می شود. شکست بلاش ششم از اردشیر و سقوط دودمان اشکانی و آغاز فرمانروائی ساسانین.

در پایان لازم است اشاره ای بر فرهنگ و تمدن اشکانیان نیز بیندازیم. هرچند که مورخین از کوچرو بودن اشکانیان سخن رانده اند و آنان را بربر نیز خوانده اند، به نوشته ولسکی: " امروزه در پرتو تحلیل بی غرضانه منابع کلاسیک و نیز اطلاعاتی که از کاوشهای ایران بدست آمده، پارتیان جایگاهی همعرض هخامنشیان داشته اند و این اطلاعات ، هم عقیده ی مربوط به بربریت پارتیان و اشکانیان را باطل کرده اند و هم عقیده ی ناشی از عقیده ی نخست را که گویا در فاصله سقوط هخامنشیان و ظهور ساسانیان، خلا فرهنگی در ایران وجود داشته است"[19].

اعتمادالسلطنه از گزارش نماینده چین از دربار پارتیان، در سال 126 ق.م از وجود کشتی های بزرگ، ارابه های زیبا ، تماس آنان با ملتهای بزرگ جهان سخن رانده و نفوذ آنان را تا عمق 1000 لی – یعنی 150 کیلومتری داخل خاک ملل همسایه بیان داشته و از نوشته های آنان بر روی پوست آهوان گزارش کرده است. تصویر سیمای شاهان بر روی سکه ها نیز نشان از تمدن بالای اشکانیان دارد. همو می نویسد که خط اشکانیان افقی بوده و بر عکس خط چینی بود که از بالا به پایین می نوشتند[20].

شیوه دموکراسی موجود در زمان اشکانیان، موردی است که بیشتر مورخین بدان اشاره کرده اند، از جمله اعتمادالسلطنه از تسامح و تساهل اشکانیان در بار آزادی دین سخن می راند[21]. نوشته های چندی که به زبان پارتی بجا مانده است، توسط استاد گرانقدر و بی بدیل آذربایجان – استاد دکتر زهتابی خوانده شده و بسیاری از اندیشمندان معاصر بدان توسل جسته اند. زبان این کتیبه ها از نظر واژگان، صرف و نحو و اصول گرامری مورد بررسی قرار گرفته اند که خوانندگان را بدان ارجاع می دهیم.

اگر نابودی آثار اشکانی توسط ساسانیان انجام نمی گرفت مسلما تاریخی پربار و رشک برانگیز از اشکانیان را در دست داشتیم و چه بسا اصل اوستا – کتاب دینی را نیز در دست داشتیم و شاید صدها کتیبه و کتاب نیز موجود بود؛ زیرا با اینهمه ویرانگری آثار اشکانی که به گفته ی مورخین، انجام شده است از گوشه و کنار کشورمان هر ساله دهها و صدها مجسمه، زیورآلات و آثار عتیقه و هنری مربوط به اشکانیان بدست می آید و بسیاری از مواقع نیز از کشور خارج می شود و منبعی پردرآمد برای قاچاقچیان اشیای عتیقه به شمار می آید.

قایناقلار:

Geschichte Irans und seiner Nachbarlender[1]

[2] این کتابها در ایران توسط احسان یارشاطر به فارسی ترجمه شد.

[3] یوزف ولسکی، شاهنشاهی پارت، ترجمه: مرتضی ثاقب فر، تهران، انتشارات ققنوس، 1383.

[4] پروفسور اقرار علیف، ماد، ترجمه مرتضی ثاقبفر، تهران، 1383.

- پروفسور اقرار علیف، تاریخ پارت، ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران، انتشارات ققنوس، 1383.

[5] ب.گری، بؤیوک پارت تورک دولتی، استانبول، 2009.

[6] یوزف ولسکی، شاهنشاهی اشکانی، ترجمه مرتضی ثاقب فر، ص67.

[7] همان، ص74.

[8] مجله "بررسی های تاریخی ایران، مقاله حسن شهیدی مازندرانی، شماره 1، سال 1، صص 15 و16.

[9] محمد حسن خان اعتمادالسلطنه، دررالتیجان فی تاریخ بنی اشکان، 3 جلدی، تهران، 1308، ج 1، ص77.

[10] دکتر جواد مشکور، نگاهی به تاریخ آذربایجان، تهران، ص433.